جالپى, بۇل تاقىرىپ تا, باستالعان قادام دا تاڭسىق ەمەس. كووپەراتسياعا بىرىگۋ ماسەلەسىنە ساكەن سەيفۋللين 1923 جىلى ارنايى قالام تارتىپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جىلىكتەپ بەرگەن ەكەن. «قازاقستاننىڭ ەڭبەكشىلەرىنە ەڭ كەرەك نارسەلەر – قالا بولۋ, جەر كاسىبىمەن اينالىسۋ, شكولا اشۋ ءhام كووپەراتسيا اشۋ. كووپەراتسيا دەپ ءبىر جەردەگى, ءبىر اينالاداعى وتىرعان حالىقتىڭ ۇيىمداسىپ, كەرەك-جاراق نارسەلەرىن بىرلەسىپ الىپ تۇراتىن ءhام ءوزىنىڭ ارتىق ساتاتىن نارسەلەرىن بىرلەسىپ, كوزىن تاۋىپ ءتيىستى باعامەن وتكىزىپ تۇراتىن بىرلىكتى ايتادى» دەپ, قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەدى. «وزدەرىنىڭ كووپەراتسيالارىن جۇرگىزىپ تۇرۋعا ورتالارىنان ءبىلىمدى, ادال ادامدارىنان باسقارما سايلايدى. بۇل بىرلىك ۇيىمنىڭ قالاي جاسالۋ رەتىن ءhام باسقارمانىڭ قالاي سايلانۋ رەتىن, حالىق ورتاسىنان اشىلعان كووپەراتسيا ىستەرىنىڭ قالاي ءجۇرىپ تۇراتىنىن, شارتتارىن ايتقان, جازىلعان, باسپاعا باسىلعان نۇسقاسى بولادى. سول نۇسقا بويىنشا بىرلىك كووپەراتسيا ىستەرىن جۇرگىزىپ تۇرادى. قولدان قولعا وتكىزەتىن الىپساتار ساۋداگەرلەردىڭ پايداسىنىڭ ءبارىن اۋىل حالقىنىڭ ءوزى پايدا قىلادى», − دەگەن ويلارى بۇگىن دە ومىرشەڭدىگىن جوعالتقان ەمەس. وسى سوزدەردى كورنەكى جەرلەرگە جازىپ, ءىلىپ قويسا, ەش ارتىقتىق ەتپەس ەدى.
ءسوزىمىزدى ەل ىشىنەن باستايىق, سولتۇستىك قازاقستان – اگرارلى ايماق. نەگىزگى كاسىپ – ەگىنشىلىك. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعىن ء ارتاراپتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارى مول. بەرتىنگە دەيىن بيداي مونوداقىل رەتىندە ۇستەمدىك قۇرىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ۇن ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدان دا الدامىز. الايدا, الەم نارىعىندا بىرىڭعاي بيداي باعاسىنا تاۋەلدى بولىپ قالعاندىقتان, استىق وتكىزۋدە, رىنوك كوزىن تابۋدا تۇيتكىلدەر پايدا بولا باستادى. سوڭعى جىلدارى بيداي داقىلىنىڭ قوڭىر تات اۋرۋىنا شالدىعۋى جيىلەپ كەتتى. قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جوقتىعى دا ءبىر عانا داقىلمەن اينالىسۋعا اسەر ەتتى. بۇرىندارى قاتتى بيداي ءوسىرىلىپ, قامىرلىلىعى 28 پايىزدان اساتىن. بۇل داستۇردەن دە قول ءۇزىپ قالدىق. عالىمدار جاھاندىق كليماتتىق وزگەرۋ جايلى دابىل قاعىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن سوعان بەيىمدەۋ ماسەلەسىن قوزعاپ ءجۇر. ماسەلەن, اۆستريادا داقىلداردى سەبۋدىڭ تىڭ ءتاسىلى تابىلىپ, قازاقستاندا تاجىريبە رەتىندە قولدانىلۋدا. بۇل ءادىس تۇقىمدى ۇنەمدەۋدى, بىركەلكى ءونۋىن, توپىراقتا ىلعالدىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسىمدىك ۆەگەتاتسياسى كەزەڭىندە اۋا رايىنىڭ قانداي بولاتىنى الدىن-الا بولجانادى. بىزدە قالاي؟ وكىنىشتىسى سول, كوكتەمگى ەگىس ۋاقىتىندا عالىمداردىڭ ۇسىنىستارى, عىلىمي دەرەكتەر, اۋا رايىنىڭ قالاي قالىپتاساتىنى جەتە ەسكەرىلە بەرمەيدى.
سوڭعى جىلدارى وبلىستا مايلى داقىلدار ەگىستىگىن كوبەيتۋگە دەگەن ۇمتىلىس ايقىن بايقالادى. تايىنشا اۋدانىندا مايلى داقىلدار وڭدەيتىن كەشەننىڭ بوي كوتەرۋى – سونىڭ ءبىر دالەلى. شال اقىن اۋدانىندا قانت قىزىلشاسى زاۋىتى سالىنۋدا. وسىنداي تىڭ جوبالاردىڭ بولاشاعى زور. ەكونوميكامىزعا سەرپىن بەرەدى.
ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى الدىنا اگرارلىق سەكتوردى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالدىرۋ مىندەتىن قويدى. استىق ونىمدەرى بويىنشا ەۋرازيادا «نان كارزەڭكەسى» بولۋىمىز ءۇشىن شيكىزات وندىرىسىنەن ساپالى وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا كوشۋىمىز قاجەت.
سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ, بىرقاتار باعدارلامالار قابىلداندى. كەلەشەكتە اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرۋ, مال اسىلداندىرۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ سەكىلدى ىرگەلى مىندەتتەر تۇر. وبلىستا اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ ۇلەسى –16,6 پايىز. كورشى وڭىرلەرگە قاراعاندا ءتاۋىر كورسەتكىش. بىراق, الەمدىك ستاندارتتاردان 2,5 ەسە تومەن. ينستيتۋت عالىمدارى بۇل ماسەلەنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى شەشۋدى كوزدەپ وتىر. ول ءۇشىن ۇرىق تاراتۋ, ياعني ديستريبيۋتەرلىك ورتالىق قۇرۋ جوسپارلاندى. وعان ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسيالاۋ سەكىلدى زاماناۋي تاسىلدەر ەنگىزىلەدى.
ساپالى مال ازىعىن دايىنداۋ دا بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. قازاق «سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە» دەپ بەكەر ايتپاعان. مال ءونىمى باعاسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جەم-ءشوپ بازاسى قۇرايدى. وڭىردە 2 ميلليون گەكتارعا جۋىق جايىلىمدىق جەر بار. شابىندىق تا جەتەرلىك. الايدا, كۇتىم جوقتىعىنان قۇنارلىلىق تومەندەپ كەتكەن. جۇگەرى, بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردىڭ ۇلەسى مۇلدەم از. بۇرىندارى بۇل جەرلەرگە ءارتۇرلى شوپتەر ەگىلىپ, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەتىن. قازاقستاندا قوعامدىق مالدىڭ 80 پايىزى جەكە ادامداردىڭ قولىندا جيناقتالعانىمەن, ساپالى جەم-ءشوپ دايىنداۋعا شامالارى جەتە بەرمەيدى.
مىنە, وسىنداي قيىندىقتاردى بىرلەسىپ قانا ەڭسەرۋگە بولادى. ول ءۇشىن كووپەراتيۆتەرگە قوسىلىپ, ورتاق كۇشتى ءبىر ارناعا توعىستىرۋ كەرەك. مال ازىعىن دايىندايتىن ارنايى بىرلەستىكتەر قۇرىلىپ, ءونىم قۇنىن ارزانداتۋ جولدارى قاراستىرىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
ءايىپ ىسقاقوۆ,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
