اۆتوردىڭ 1993-1996 جىلدار اراسىن قامتيتىن كۇندەلىكتەرى «ەلشىنىڭ كۇندەلىگىنەن» دەگەن اتپەن 1997 جىلى «ەل تاعدىرى – ەر تاعدىرى» دەيتىن كىتابىندا جاريالانعان بولاتىن. ودان كەيىن «كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» (2007), «كۇندەلىك سويلەيدى» (2010), «كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» (2012, ەكى توم), دەپ اتالاتىن كۇندەلىك كىتاپتارى جارىق كوردى.
قولىڭىزداعى «كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» – سول كۇندەلىكتەردىڭ جالعاسى, 2012-2016 جىلدار اراسىن قامتيدى.
كۇندەلىكتەردىڭ بارىندە دە اۆتور ەل تاريحى, ەل تاعدىرى, تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى, زامان, قوعام, ادام تۋرالى; ءومىر, ادامگەرشىلىك, كىسىلىك تۋرالى; جەر, ءدىن, ءتىل تۋرالى تەرەڭ تەبىرەنەدى, وقۋشىسىمەن سىرلاسادى.
27.05.2012
كۇندەلىك جازباعالى ءبىر قىمباتىمدى جوعالتقانداي كۇي كەشتىم. سىرلاسىمنان, جاقىنىمنان, مۇڭداسىمنان ايىرىلعانداي بولدىم. ءسويتىپ بۇگىن قولىما قايتا قالام الدىم. كۇندەلىكپەن قايتا تابىستىم.
مەنىڭ «اتانعانىم مىرزاتاي – ەل ارقاسى» دەگەن شىعارماشىلىق كەشىم جەكسەنبى كۇنى ساعات 15:00-دە ءوتتى. دەمالىس كۇنى, جۇرت كەلە مە, كەلمەي مە دەپ ۋايىمداپ ەدىم. ونىم بەكەر بولدى. حالىق ساعات ەكىدەن باستاپ تەاترعا اعىلىپ كەلىپ جاتتى. وعان استانا قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ كوشەگە ىلگەن جارنامالارى دا سەبەپشى بولدى-اۋ دەيمىن. ساعات ۇشتە تەاتر لىق تولدى. سىيماعاندارى فويەدە تۇرىپ, ەسىكتى اشىپ قويۋدى ءوتىنىپتى. مۇنى ماعان كەشتەن سوڭ تەاتردىڭ ديرەكتورى تولەۋبەك الپيەۆ ايتتى.
كەشىم ويداعىداي ءوتتى. ەلىمىزدىڭ بەلگىلى انشىلەرى گۇلميرا سارينا, دوسىمجان تاڭاتاروۆ, كلارا تولەنباەۆا, ەلميرا جاڭابەرگەنوۆا, ارداق بالاجانوۆا, گۇلزيرا بوكەيحانقىزى, جازىگۇل دانىلباەۆالار مەنىڭ اندەرىمدى, انامنىڭ اندەرىن ورىندادى. ادەبيەتىمىزدىڭ اقساقالى سەرىك قيراباەۆ اعام اعىنان جارىلىپ, تەبىرەنىپ ءسوز سويلەدى.
مەنىڭ دومبىرا جينايتىن دا ادەتىم بار. بەلگىلى شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان وننان اسا دومبىرام بار. ولاردى ۇكىلەپ ۇستايمىن. كەشتە ساحناعا ۇكىلى دومبىرانىڭ جەتەۋىن شىعارىپ, ولاردى سەكەن تۇرىسبەك, جانعالي جۇزباەۆ, تۇرار الىپباەۆ, نۇركەن اشىرەۆ, اقبوتا تۇرىمبەتوۆا سەكىلدى بەلگىلى كۇيشىلەر تارتتى.
مەنىڭ دە كۇيلەرىم, ماعان ارنالعان كۇيلەر دە ورىندالدى. تاعىلىمدى, جۇرتتى ويلاندىرعان, تولعاندىرعان كەش بولدى. وسىعان قۋاندىم.
حالىق – قوزعاۋشىڭ, قۋاتىڭ, قولداۋشىڭ, قامقورشىڭ. حالىقتان اسقان كۇش, قۇدىرەت بار ما, حالىققا ۇناسا بولعانى. ايتپەسە, بيلىكتە جۇرگەندەردىڭ ىشىندە انمەن دە, كۇيمەن دە, جىرمەن دە, ونەرمەن دە ءىسى جوقتار تولىپ جاتىر.
تەاتردا وتكەن كەشتەن سوڭ, سالتانات سارايىنداعى داستارحانعا جينالدىق. قايرات ءمامي, نۇرتاي ابىقاەۆ, ومىرزاق شوكەەۆ باستاعان ىنىلەرىم تۇگەل كەلدى. سەرىك قيراباەۆ اعا الماتىدان ارنايى كەلىپ باتا بەردى. ول كىسىنىڭ تەاترداعى اق ادال جۇرەكتەن شىققان ءسوزى حالىققا قاتتى ۇنادى.
سول كۇنى تەلەفون سوعىپ ەلباسى قۇتتىقتادى.
75 جىلدىعىمدى وتكىزۋگە اتسالىسقان, ۇلەس قوسقان, نيەت بىلدىرگەن, قىزمەت ەتكەن ءىنى-قارىنداستارىمنىڭ بارىنە شىن جۇرەگىمنەن العىسىمدى ءبىلدىردىم. وت باستارى امان, دەندەرى ساۋ, جاستارى ۇزاق, مارتەبەلەرى بيىك بولسىن. جاقتارى تۇسپەي جاماندىق كورمەسىن. ماعان جاساعان جاقسىلىقتارى اللادان قايتسىن, الدارىنان شىقسىن.
جەتپىسكە تولعانىمداعىداي, جەتپىس بەس جىلدىققا دا كوپ ماقالا جازىلدى, ولەڭ ارنالدى. مەرەيتوي بولعان سوڭ, ماراپات ءسوز ايتىلا بەرەدى عوي, سونداي بولارمىز, بولماسپىز, كوپشىلىكتىڭ پەيىلىنەن, ىقىلاسىنان اينالدىم.
75 جىلدىققا 7 توم جيناعىم, پەكيننىڭ ۇلتتار باسپاسىنان «اسىلدارىم» دەيتىن كىتابىم شىقتى. تەاترداعى كىتاپ كورمەسىنە ولار دا قويىلدى. ماسكەۋدەن «دۇنيە شىركىن» دەيتىن ديسكىم شىقتى.
12.02.2013
كۇندەلىكتىڭ بەتىن اشىپ, قولىما قالام الماعالى, كۇندەلىك جازباعالى سەگىز جارىم اي بولىپتى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, كۇندە ەرتەڭمەن وسىنشا ۋاقىتتىڭ وتكەنىن سەزبەي دە قالىپپىن. جامبىل اتام اڭگىمە قىلاتىن جالقاۋعا ۇقساپ كەتتىم. وزىمنەن ءوزىم ۇيالدىم.
ءسويتىپ, ءومىرىمنىڭ سەگىز ايدان استام ۋاقىتى كۇندەلىك بەتىنە تۇسپەي قالدى. سودان بەرى تالاي تاڭ اتتى, كۇن باتتى. جاز ءوتتى, كۇز ءوتتى. قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلدى. مۇز قاتتى. قار قالىڭ جاۋدى. ساقىلداعان سارى شۇناق ايازدى كۇندەر دە كوپ بولدى. «جەلتوقساننىڭ 22-كۇنى اقىرزامان بولادى» دەيتىن ءسوز دە ەلدىڭ ۇرەيىن الىپ ءبىتتى. باسقانى قايدام, مەن وسىعان سەنگەنىم جوق. ءبىر كۇندە كۇن ءسونىپ, تىرشىلىك جويىلۋى مۇمكىن بە؟ سونىڭ بولاتىنىن دالەلدەپ سۇڭقىلداعان «عالىمپازدار» دا از بولعان جوق.
جازدا, قولقا سالىپ شاقىرا بەرگەن سوڭ, ايمان مۇساقوجاەۆا باسقارىپ وتىرعان ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قورقىت اتا اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ قىزمەتكە باردىم. قاسىما مامانداردى جيناپ, بىرقاتار جۇمىستار اتقارىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ جاستار ۇلتىنىڭ تاريحىن, حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ تاريحىن بىلمەيدى. سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرماققا 25 تومدىق قازاق ونەرىنىڭ انتولوگياسىن شىعارۋدى قولعا الدىق. بۇل ءبىر يگىلىكتى ءىس بولادى دەپ ويلايمىن.
كۇزدىڭ باسىندا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا جەتى تومدىق ەڭبەكتەرىمنىڭ جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزىپ قايتتىق.
كۇندەلىك جازباعان سەگىز ايدا ەلدە دە, الەمدە دە تالاي وقيعالار بولدى. سولاردىڭ ەڭ ەلەۋلىلەرى: پۋتين – روسسياعا, وباما – اقش-قا پرەزيدەنت بولىپ قايتا سايلاندى. پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا قاقاعان ايازبەن ارپالىسىپ, اقىرزامان بولادى دەپ ەلدىڭ ۇرەيى قاشىپ جۇرگەن تۇستا ءالى دە قۇرىلىسى اياقتالىپ بىتپەگەن استانا-وپەرا تەاترىندا حالىققا 2050 ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ جوسپارىن جاريالادى. پرەزيدەنتتىڭ بارلىق ۇندەۋىن تاريحي دەيمىز عوي, 1997 جىلعى 2030 ستراتەگياسىن جاريالاعان جولداۋدان كەيىنگى شىن تاريحي جولداۋ وسى – ەلىمىزدىڭ دامۋىن ايقىنداعان 2050 ستراتەگياسى بولدى. بۇل, راسىندا دا, قازاققا, ۇلتتىڭ كەلەشەگىنە ارنالعان دامۋ بولدى. 2025 جىلى ەلىمىز تەگىس مەملەكەتتىك تىلگە كوشەدى, لاتىن الىپپەسى قابىلدانادى, قازاقستان قازاق ەلى دەپ اتالادى. ءسويتىپ, قازاق حالقى باعى زامانداردان بابالار اڭساعان ماڭگى ەلگە قادام باسادى. ءبارىمىزدىڭ دە ارمانىمىز وسى ەدى. باياندى بولسىن.
13.02.2013
ءبىز پاتريوتتىق تاربيە تۋرالى كوپ ايتامىز. ءسوز كوپ. ءىس از. جاستاردى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋگە سەپتىگى تيەدى دەپ, 2001 جىلى قاراجات جيناپ وتان, تۋعان جەر جايلى اتالى ءسوزدىڭ باعى زاماننان بەرگى باسىن قوسىپ «كىندىگىمدى كەسكەن جۇرت» دەگەن جيناق شىعارعان ەدىم.
نازارباەۆ سوڭعى جولداۋىندا جاستار تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن ەكەن. وسىنى ەسكەرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆ ىنىمىزدەن اقشا سۇرادىم. بەردى. ەندى سول جيناقتى تولىقتىرىپ قايتا شىعارماقپىن. دايىن بولىپ قالدى.
جانە دە ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ اتا تاريحىن بىلە بەرمەيتىندىگىن ەسكەرىپ, قويشىعارا, اقسەلەۋ ۇشەۋىمىز 2001 جىلى «ەلتۇتقا» دەگەن ەل تۇلعالارى جايىندا كىتاپ شىعارعان ەدىك. ول وقۋ قۇرالى رەتىندە قولدان تۇسپەيتىن, ىزدەسە تاپتىرمايتىن كىتاپقا اينالدى. مينيستر ءىنىم بەرگەن اقشاعا «ەلتۇتقانى» دا تولىقتىرىپ قايتا شىعارماقپىن. بۇل كىتاپ تا ءازىر بولىپ قالدى.
14.02.2013
ساعات 11-دە «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى ۇيىمداستىرعان «تاريحي سانا» اتتى حابارعا قاتىستىم. ءسوز سويلەدىم, ساليقالى, پايدالى اڭگىمە بولدى. تۇپتەپ كەلگەندە اڭگىمە كەلەشەك جاستاردىڭ تاريحي ساناسىن تاربيەلەۋ جايىندا بولدى. ارقالاي ۇسىنىستار ايتىلدى.
جاستاردىڭ دەنى ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن, وزىق ونەگەسىن, يگى داستۇرلەرىن بىلە بەرمەيدى. شەتەلگە ەلىكتەۋ باسىم. اندەردىڭ دە, ءسوزىنىڭ دە بەرەكەسى كەتىپ بارادى. «گانگام ستايلعا» الاسۇرىپ بيلەيتىندەر كوبەيدى. سونى ءبىر قازاق «جانعان ستايل» دەپ ايتا باستاپتى. جۇرت ءبىر جىلدان بەرى تويدا دا, ويدا دا «قىزىل ورىككە» بيلەپ ەسى كەتۋدە. تاياۋدا «كەنتال» دەگەن تاعى بىردەڭە شىعارىپتى. بۇكىل اندە ءۇش-اق سويلەم بار كورىنەدى. «بىرلىك بولسىن الەمدە, بىرلىك بولسىن ەلىمدە. امان بول, حالقىم». ءسويتىپ, كەيىنگى شىققان جىلايمان «اندەر», بەرەكەسىز, قۇنى جوق اندەر جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاپ بارادى.
وسىعان وراي ءبىر اڭگىمە ەسكە تۇسەدى: شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن جاۋلاپ العاننان سوڭ, نوكەرلەرى گيتلەردەن:
- تالاي ەلدى جاۋلاپ كەتىپ بارامىز. ول ەلدەردى قايتىپ ۇستاپ تۇرامىز, – دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا گيتلەر:
- كۇنى-ءتۇنى مۋزىكانى قويىپ قويىڭدار, حالىق وزىنەن ءوزى جىندى بولادى,– دەگەن ەكەن. الىگى ءمان-ماعىناسى, بەرەكەسى جوق اندەردى شىعارىپ جۇرگەندەردىڭ دە ويى جاستاردى اداستىرۋ, جۇرتتى جىندى قىلۋ ەمەس پە ەكەن دەگەن وي كەلەدى.
تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇلى دالانىڭ تاريحىن, ءداستۇرىن ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. تاريحي سانانى قالىپتاستىراتىن تۇلعالاردى قادىرلەي ءبىلۋ كەرەك. تاريحتى تۇلعالار جاسايدى – قازاق تاريحىنا قاتىستى تۇلعالاردى جاستارعا وقىتۋ كەرەك. ابىلايدىڭ 300 جىلدىعى اتالماي جاتىر. بۇل تاريحقا ادىلەتسىزدىك. تاريحي ساناعا قاتىستى اڭگىمەدە وسى ويلارىمدى ورتاعا سالدىم.
كەلەسى جىلدى «تاريح جىلى» دەپ جاريالاسا دا ءجون-اق بولار ەدى. «حابار» ارناسىندا باس قوسىپ, جىراۋ, جىرشىلار, ءداستۇرلى ونەردىڭ تاعدىرى, كەلەشەگى جايىندا اڭگىمە وتكىزدىك.
20.02.2013
پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنان مەن كەتكەلى ەلگە كەرەك ىقىلاستى ورتا قاڭىراپ, كۇندە, كۇن ارا ءبىز وتكىزىپ جاتاتىن ءداستۇرلى كەشتەر بولماعان سوڭ قازاق قاۋىمى, اسىرەسە, زيالىلار, ءوزىنىڭ ۇيرەنگەن, قالىپتاسقان ورتاسىنان اداسىپ قالدى. مىرزەكەڭ شاقىردى, مىرزەكەڭنىڭ كەشىنە بارامىز دەيتىن جۇرت قايدا بارارىن بىلمەي داعدارىپ قالدى.
سول ورتانى قايتا تىرىلتەمىن دەپ ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى الىبەك اسقاروۆ كىتاپحانادا «مادەنيەت» ارناسىمەن بىرىگىپ «ۇلتتىق ءدارىس» دەگەن حاباردى ۇيىمداستىرا باستادى. وندا ەلگە بەلگىلى قايراتكەرلەردى شاقىرىپ, ەلدىك, تاريح, مادەنيەت تۋرالى لەكتسيالار وقىتپاقشى, ونى «مادەنيەت» ارناسىمەن ارقىلى كوپشىلىككە كورسەتپەكشى ەكەن. سوندا جينالدىق.
العاشقى لەكتسيانى «ديالەكتيكا جانە تۇلعالار» جايىندا اكادەميك جابايحان ءابدىلدين وقىدى.
27.02.2013
تىكەلەي ەفيردەن ۆاتيكان پاپاسىنىڭ ءوز ەركىمەن تاقتان تايۋىنا بايلانىستى قوشتاسۋ ءراسىمىن كورسەتتى.
تاياۋدا عانا ريم پاپاسى بەنەديكت − ءححVى جاسىنا, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تاقتى بوساتىنىن جاريالاعاندا كاتوليكتەر الەمى اڭ-تاڭ بولىپ, الەم شايقالعانداي بولىپ ەدى. سەبەبىن اركىم ءارتۇرلى ايتىپ جاتتى. بىراق پاپانىڭ ءوزى جاسىم 86-دا, دەنساۋلىعىم ناشار, ءارى قاراي باسقارا المايمىن دەپ مالىمدەگەن ەدى. باياعىدا ءبىر پاپا وسىدان 597 جىل بۇرىن ءوز ەركىمەن تاقتان تايعان ەكەن. بەنەديكت − ءححVى سودان كەيىنگى ەكىنشى كىسى بولىپ تۇر. ادەتتە ريم پاپالارى تاقتان و دۇنيەلىك بولىپ قانا كەتكەن.
ۆاتيكان الاڭى حالىققا لىق تولدى. الەمدە 1 ملرد 159 ملن كاتوليك بار ەكەن. دۇنيە جۇزىنەن پاپامەن قوشتاسۋعا ءجۇز مىڭداعان ادام كەلىپتى. پاپا «پاپا-موبيل» دەگەن اۆتوموبيلىمەن جينالعان جۇرتتى ارالاپ شىقتى. ءسويتىپ, مىنبەگە كوتەرىلىپ ءسوز سويلەدى. سوزىنەن دە, تۇرىنەن دە مەيىرلى, قاسيەتتى كىسى ەكەنى كورىنىپ تۇردى. «مەن تاقتان كەتكەنمەن شىركەۋدەن كەتپەيمىن. نامازىما وزدەرىڭدى قوسىپ وتىرامىن. مەنى دە نامازدارىڭنان تاستاماڭدار», − دەدى.
قوشتاسۋ ءراسىمىن پاپانىڭ ءوزى جۇرگىزىپ وتىردى. ءار ەلدەن كەلگەن كاتوليك شىركەۋىنىڭ جەتەكشىسىنە سول ەلدىڭ تىلىندە سويلەپ, سولاردىڭ تىلىندە العىس ءبىلدىرىپ وتىردى. ءوزىنىڭ ۇلتى نەمىس قوي, اراب, پورتۋگال, يسپان, اعىلشىن تىلدەرىندە سويلەگەنىن ەستىپ تاڭقالدىم. كوپ ءتىل بىلەتىن ءبىلىمدى كىسى ەكەن.
28.02.2013
ريم پاپاسى بەنەديكت − ءححVى بۇگىن ريم ۋاقىتى بويىنشا كەشكى ساعات 20-دا تاقتان ءتۇستى. ۆاتيكانداعى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءبارى دە قىزمەتتەن كەتتى. ساعات 20-دا ۆاتيكاندى قورعاعان شۆەيتساريالىقتار ىشتەن شىعىپ, قاقپا جابىلىپ, قورعاۋدى پوليتسەيلەر قابىلدادى. پاپا ساع. 19:00-دە ۆاتيكاندا كاردينالدارمەن قوشتاسىپ, الاڭعا شىعىپ, اپپاق كيىمىمەن اپپاق تىكۇشاققا وتىرىپ, ءريمنىڭ تۇبىندەگى 30 شاقىرىم جەردەگى جازدىق رەزيدەنتسياعا كەلىپ قوندى. وندا بار بولعانى 2,5 مىڭ كىسى تۇرادى ەكەن. ءبارى جينالىپ پاپانى كۇتتى. پاپا بالكونعا شىعىپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتتى.
پاپا وسىندا ءۇش ايداي تۇرادى ەكەن. ۆاتيكانداعى موناستىرداعى ءۇيىن جوندەپ بولعاننان كەيىن قالعان ءومىرىن موناستىردا وتكىزەدى. قوشتاسقان سوزىندە پاپا:
−مەن ەندى پونتيفيك (اۋليە) ەمەسپىن, پيليگريممىن, – دەدى.
ۆاتيكان ونى قۇرمەتتى پاپا دەپ وتىر. ەندى پاپانىڭ ورنى بوس. جاڭا پاپا ناۋرىز ايىندا سايلانادى. بەنەديكت − ءححVى سايلاۋعا قاتىسپايدى. ۆاتيكاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت پاپا بولىپ قارا ءناسىلدى سايلانۋى دا مۇمكىن دەگەن جورامال بار.
03.03.2013
بۇگىن يليا جاقانوۆ تاعى دا تەلەفون سوقتى. شىرىنبەك وعان ءان-كۇيلەرىمنىڭ نوتالار جيناعىن بەرىپ, العىسوز جازىپ بەرۋدى وتىنگەن ەكەن. وعان دا ءبىراز ۋاقىت بولىپ كەتتى.
سول كەزدە-اق, الا سالىسىمەن يليا ماعان تەلەفون سوققان ەدى. مەنىڭ جەتى تومدىق جيناعىمدى وقىپ, ابدەن ريزا بولىپ جۇرەتىن. «عاجاپ, عاجاپ! نە دەگەن كەرەمەت. تاريح تا, مەملەكەت تە, ۇلت تا, ەل تۋرالى تولعانىس تا تۇنىپ تۇر» دەپ ماعان الدەنەشە تەلەفون سوعىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن بولاتىن.
− مەن اندەر جيناعىنا جاي عانا العىسوز جازبايمىن, ليريكالىق تولعاۋ جازامىن, اسىقتىرما, - دەدى.
يليا جاقانوۆ ەكەۋىمىز 1954 جىلى قاراتاۋدا ونىنشى كلاستى بىرگە بىتىردىك. وسكەن ءوڭىر دە, ونەر ورتاسى دا ءبىر, ورتاق. اۋىلىمىز ارالاس.
يليا – بۇگىندە حالقىمىزدىڭ اتاقتى كومپوزيتورى, كورنەكتى جازۋشىسى. ول – كەشەگى اقان, ءبىرجانداردىڭ سارقىتى, سول ۇلىلاردىڭ سوڭى. بۇگىندە بەرەكەسى كەتكەن, ءان ازعانداي بولعان زاماندا يليالاردى قايتا-قايتا تىڭداعىڭ كەلە بەرەدى. يليانىڭ اندەرىندەي ءان ەندى تۋمايدى. ءاننىڭ بۇگىندە باعاسى دا, مازمۇنى دا, تابيعاتى دا وزگەردى. ەشقانداي قۇنى جوق, ءسوزىنىڭ ماعىناسى جوق اندەر كوبەيىپ كەتتى. زامان سولاي شىعار, قايدان بىلەيىن.
يليا ەرتەڭ اتىراۋعا جۇرمەك. سوندا جاتىپ, اسىقپاي ءيىن قاندىرىپ مەن جايىنداعى ەسسەگە كىرىسپەك. ءساتىن سالسىن! يليا ەكەۋىمىز تەلەفونمەن سويلەسىپ تۇرىپ, بالالىق شاقتى, جاس كەزىمىزدى, ىرگەلەس اۋىلدارىمىزدىڭ بۇرىنعى كەسكىن-كەلبەتى تۋرالى دا كوپ اڭگىمە قىلدىق. يليانىڭ اۋىلى مەنىڭ اۋىلىم اقتوبەدەن سەكسەن شاقىرىمداي جەر - سارىسۋ اۋدانى, ورتالىعى بايقادام, ار جاعى سوزاققا جالعاسادى.
ءبىزدىڭ اۋىل بيداي, جۇگەرى ەگەدى. كۇزدە تامالار تۇيەمەن كەلىپ قاپ-قاپ جۇگەرى, قاپ-قاپ بيداي الىپ كەتەتىن. سارىسۋدان وڭتۇستىككە قاراي شىققان كىرەكەشتەر ءبىزدىڭ اۋىلعا قونىپ ءوتۋشى ەدى.
تالاي ونەرپازدار دا كەلىپ جاتاتىن. اتاقتى كۇيشى سۇگىردىڭ بىرنەشە رەت ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلگەنىن بۇرىن دا جازعانمىن. الاسا بويلى, ىقشام, دەمبەلشە كەلگەن اق قالپاقتى كىسىنىڭ تۇلا بويىنىڭ سونشالىقتى تۇنىپ تۇرعان ونەر ەكەنىن سول كەزدە بالا بولسام دا سەزىنىپ, قايران قالۋشى ەم. شىركىن, سۇگىردىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, سول كىسىنىڭ ءىلتيپاتىنا يە بولعان ايتپەنبەت اكەمنىڭ ونەرى قالىڭ ەلگە تانىلماي, ءومىرى قوي ارتىندا ءوتتى. سارىسۋدان ءبىزدىڭ اۋىلعا كوشىپ كەلگەن (سەبەبىن بىلمەيمىن) ءشامشىلدا اقساقالدىڭ دا كۇي تارتۋى بولەك ەدى. سىپايى كىسى بولاتىن. تامامىن دەۋشى ەدى. يليا ول كىسىنى وتە جاقسى بىلگەن ەكەن, جەكجاتتىعى دا بار ەكەن. ءبىزدىڭ اۋىلعا ءسىڭىسىپ كەتتى. ول كىسىنى ەشكىم تاماسىڭ دەپ بولمەيتىن. وتە ءبىر سىپايى كىسى ەدى. يليانىڭ ايتۋىنشا ءشامشىلدا – ارعىن اتانىڭ ۇرپاعى, ونىڭ ىشىندە الساي – قاراقۇس, اتاقتى كۇيشى بورانقۇلدىڭ ناعاشىسى ءارى ۇستازى. بورانقۇلدىڭ ءىنىسى مادىعۇل ءبىزدىڭ ساپاربەك دەگەن اعامىزدىڭ قىزى ۇلتايدى الىپ, ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر جىل تۇردى. قازاقتىڭ قالجىڭداساتىن ادەتى ەمەس پە, اعالارىمىز كۇشىك كۇيەۋسىڭ دەپ قاجاي بەرگەن سوڭ, مادىعۇل ۇشارالعا كوشىپ كەتتى. سول كەزدە بورانقۇل ءبىزدىڭ اۋىلعا, ىنىسىنىكىنە ءجيى كەلىپ تۇرۋشى ەدى.
اتاقتى اقىن قالىبەكتىڭ بالاسى زيابەك تە ايتۋلى كۇيشى ەدى. ول دا ءبىزدىڭ ەلگە كۇيەۋ ەدى. كەيىن سارىاعاشقا قاراي كوشىپ كەتتى دەپ ەسىتكەنبىز. تالاي سۇراۋ سالدىم, بىراق دەرەگى شىقپادى.
سۇگىر, ايتپەنبەت, ءشامشىلدا, بورانقۇل, زيابەك قاتار وتىرىپ, كەزەك-كەزەك كۇي تارتقاندا اياداي اۋىل ونەردىڭ ورداسىنا اينالعانداي بولۋشى ەدى. ءبارىنىڭ دومبىرالارى دا ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن, قالاقتاي, قولدان شابىلعان قارا دومبىرا بولاتىن. شىركىن, ايتپەنبەت تە, ءشامشىلدا دا عاجاپ كۇيشىلەر ەدى. اتتەڭ, سولاردىڭ ونەرى دالاعا كەتتى. وبال بولدى. نە جادىندا ساقتاعان, نە جازىپ قالدىرعان كىسى بولمادى. جازاتىن قۇرال دا, نوتا بىلەتىن كىسى دە بولمادى. وسى ەسىمە تۇسسە بۇگىندە ءىشىم قازانداي قايناپ, ۋداي اشيدى.
سارىسۋدان ولەڭشى, جىرشى, كۇيشى ءمادىنىڭ (شاۋتيەۆ) كەلۋى دە ىلعي وقيعا بولۋشى ەدى. شىركىن-اي, ونەرپاز ەدى. كەيىن 1972 جىلى ءمادىنى, اقىن تورەقوجانى جامبىلدىڭ 125 جىلدىق تويىنا الماتىعا الدىرىپ ەدىم. ءبىزدىڭ ۇيدە ەكەۋى ءبىر اپتاداي جاتتى. الماتىنىڭ تەلەديدارىنا دا شىعاردىم. «استرا» دەيتىن ماگنيتوفونىما ەكەۋىن دە جازىپ الىپ ەم. سول جولى ءبىزدىڭ ۇيدە تاڭعا دەيىن وتىرىپ سول «استراعا» تولەگەن مومبەكوۆتى دە جازعان ەدىم. ءۇيسىز-كۇيسىز, كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە, اتتەڭ, ەڭبەگىم ءراسۋا بولدى. ء مادى دە, تورەقوجا دا مەنىڭ ءوتىنىشىم بويىنشا قاراتاۋدىڭ ەسكى اۋەندەرىنە سالىپ ەدى. امال نە, بارىنەن دە ايىرىلدىم. تولەگەنمەن بىرگە ومىرزاق ايتباەۆ, كەرىمبەك سىزدىقوۆ كەلىپ, تولەگەن ءوز كۇيلەرىنە تۇسىنىكتەمە بەرىپ وتىرىپ تارتىپ ەدى. سۇگىر دە, ايتپەنبەت تە, تولەگەن دە تىرپ ەتپەي, تاپجىلماي وتىرىپ تارتاتىن. كەۋدەسى سويلەپ تۇرعانداي كورىنۋشى ەدى ماعان.
اكەم مەنى وزگە بالالارداي ويناتپادى. ويىننان ەشتەڭە شىقپايدى دەپ, اتالى ءسوز ايتىلاتىن ورتاعا ۇنەمى ەرتىپ بارۋشى ەدى. ونداي ورتادا مەنەن باسقا مەن قاتارلى اۋىلدىڭ بالالارى كورىنە بەرمەيتىن. سويتسەم, كوكەم جارىقتىق مەنى ادام بولسىن دەپ ءجۇر ەكەن عوي. مۇنىڭ پايداسىن مەن كەيىن ءبىلدىم.
05.04.2013
«يت جوق جەردە شوشقا ۇرەدى» دەپ, وسى كۇندەرى وپپوزيتسيالىق گازەتتەر ەلدەگى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي احۋال جايىندا «باتالى» ءسوزدى, تورەلىكتى گەرولد بەلگەردەن سۇرايتىندى شىعاردى. گەرەكەڭ قازاقتىڭ تاريحى,
بولمىس-تىرشىلىگى, ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرى, مىنەز-قۇلقى, كەلەشەگى جايىندا قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازىپ, ونىسىن نەگىزىنەن ورىس ءتىلدى گازەتتەردە جاريالاپ, قازاققا اقىل ايتا باستادى. بۇگىندە قازاقتىڭ گەرولدتان باسقا اقىلمانى جوق سەكىلدى. كەيبىر ويلارىندا مىسقىل جاتادى. بەلگەردىڭ قازاق تىلىنە جەتىك ەكەنىندە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. سول بىلەتىندىگىنەن دە قازاقتىڭ كەيبىر ماقالدارىن شەبەر پايدالانىپ, ورىسشا جازعان ماقالاسىنا ونى قازاقشا كىرىكتىرىپ, ءوز ماقالاسىمەن قازاقتىڭ ءوزىن سىنايتىنىنا قايران قالاسىڭ. بۇل رەتتە ول ابايدىڭ دا قازاقتى سىناعان سوزدەرىن شەبەر پايدالانادى. امال قانشا, اشىق اۋىز, اڭقىلداعان اقكوڭىل قازاق, ۇلتىمىزدىڭ جاناشىرى اباي كۇندەردىڭ كۇنىندە گەرەكەڭدەردىڭ مۇنى شەبەر پايدالاناتىنىن قايدان ءبىلسىن.
بەلگەردىڭ قازاق تۋرالى, ايتىلعان جاعىمدى پىكىرلەرى دە از ەمەس. جازباي, ايتپاي قايتسىن. سول ءبىر قىرعىن, قيامەت جىلدارى ءبىر ءۇزىم ناندى ءبولىسىپ جەپ, ولاردى امان الىپ قالعان قازاقتىڭ كەڭ پەيىلىن, باۋىرماشىلدىعىن قايدان ۇمىتسىن. ۇمىتپايدى دا. گەرولدتىڭ باۋىرمالدىعى دا, سىڭىرگەن ەڭبەگى دە از ەمەس. بىراق, قالاي دەگەندە دە, وزگە ۇلتتىڭ تورەلىك ايتىپ, توبە بي بولىپ, اقىل ۇيرەتىپ وتىرعانى جانىڭا قاتتى باتادى ەكەن. مەن مۇنى رەتى كەلگەن سوڭ عانا ايتتىم. ايتپەسە, گەرەكەڭنىڭ قازاق جازۋشىلارىن ورىس تىلىنە اۋدارۋدا دا ەڭبەگى از بولعان جوق.
14.05.2013
قازاقتىڭ بەلگىلى كومپوزيتورى, جاقسى جازۋشى-ەسسەيست, ايتۋلى ءانشى يليا جاقانوۆ ەكەۋىمىز 1954 جىلى بۇگىنگى قاراتاۋ قالاسىندا ستالين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى بىرگە بىتىردىك. كوزگە كوپ كورىنە بەرمەيتىن, كىسىلىكتى, تويعان قوزىداي بوپ جۇرەتىن ىلعي. سۋرەتشى ەدى. مەن مەكتەپ قابىرعا گازەتىنىڭ رەداكتورى, يليا سۋرەتشىسى بولاتىن. تۋمىسىنان ماتەماتيك ايناقۇل ىسمەتوۆ دەگەن جىگىت اقىنجاندى, جان-جاقتى تالانتتى ەدى, گازەتىمىزدىڭ اجارلى بولىپ شىعۋىنا ونىڭ دا ۇلەسى مول بولۋشى ەدى.
يليامەن اۋلىمىز ارالاس, قويىمىز قورالاس, توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان, قۇداندالى ەلدەنبىز. مەن تالاس اۋدانىنان, يليا سارىسۋ اۋدانىنان. ءبىزدى ءارى جامبىل-شىمەنت تاس جولى دا جالعاپ جاتادى. اۋىلىمىزدىڭ اراسى تاياق تاستام جەر. قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇرداي قاتىناسىپ جاتاتىن ەلدەنبىز. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءبىراز كەلىندەرى تاما, سول يليانىڭ اۋلىنان بولاتىن. ءبىزدىڭ اۋىلدان دا تالاي قىز تاماعا ۇزاتىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ىلگەرگى بابالارىمىز سالعان سارا جول. «قىز – ءورىس» دەمەي مە, اتالارىمىز قىز الىپ, قىز بەرىسىپ-اق ەلدىڭ تىنىشتىعىن ساقتاپ قالعان. ءبىزدىڭ باتىر ساڭىرىق بابامىز – كىشى ءجۇز تايلاق باتىردىڭ جيەنى.
يليا الماتىعا كەلىپ كازگۋ-گە تۇسكەن سوڭ ءان شىعارا باستادى. مولدىرەگەن, نازىك سەزىمگە قۇرىلعان اندەرى جۇرتتى تەز باۋراپ الدى. ءسويتىپ ەل ىشىنە يليانىڭ كومپوزيتورلىق داڭقى تەز تارادى. ول − بۇگىندە كورنەكتى كومپوزيتور, بەلگىلى جازۋشى. قازاق ونەرىنىڭ تاريحى, ونىڭ وكىلدەرى تۋرالى تامىلجىتىپ جازىپ كەلەدى. ونەر تۋرالى, ونىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى تۋرالى بۇگىندە يليادان اسىرىپ ەشكىم جازا العان جوق. جازعانى جىبەكتەي, ءوزىنىڭ مىنەزىنە ساي, كوكپەكتى ويدىڭ كەڭدىگىندەي, قاراتاۋدىڭ قوڭىر سامالىنداي, تىنىسىڭدى اشادى, جانىڭا راحات بەرەدى. ماعان بۇرىنعى ۇلىلاردىڭ دا سوڭى وسى يليا سەكىلدى كورىنەدى. بايىرعى عاجايىپ قازاق اندەرىمەن استاسىپ جاتقان اتا-داستۇرىندەگى ءاندى ەندىگى كومپوزيتورلار جازا المايدى. سول ءبىر دالانى انگە, كۇيگە بولەگەن ۇلىلاردىڭ سوڭى وسى يليا دەپ بىلەمىن. بۇگىنگى ونەردىڭ تابيعاتى تىپتەن بولەك. كوبىندە ءمان دە, ماعىنا دا جوق. بيىل مەنىڭ جانىمداعى جىگىتتەر ازىن اۋلاق اندەرىمدى, باس-اياعى ەكى كۇيىمدى نوتاعا ءتۇسىرتىپ, جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارۋ ءۇشىن قاراسايعا بەرگەن ەكەن. ونىڭ العىسوزىن يلياعا جازدىرماق بولىپتى.
يليا ءبىر كۇنى ماعان تەلەفون سوقتى:
− مىرزەكە, جىگىتتەر ماعان سەنىڭ اندەرىڭنىڭ جيناعىن بەردى. العىسوز جازۋىمدى سۇرايدى. اندەرىڭ دە, كۇيلەرىڭ دە عاجاپ, مەنى اسىقتىرماساڭ, العىسوز ەمەس, سەن تۋرالى ليريكالىق ەسسە جازسام دەيمىن. سوندىقتان جىگىتتەرگە ايت, اسىقتىرماسىن. مەن بۇگىندەرى سەنىڭ جەتى توم جيناعىڭدى قايتا-قايتا اقتارىپ, سۇزۋمەن وتىرمىن. سەنىڭ عالىمدىعىڭ, قايراتكەرلىگىڭ, كىسىلىگىڭ, ونىڭ ۇستىنە اندەرىڭ ماعان ەرىكسىز قالام ۇستاتىپ وتىر. وسكەن ورتاڭ, تۋعان جەرىڭ, ءومىربايانىڭ عاجاپ, سەن كەلەشەككە ۇلگى بولاتىن تۇلعاسىڭ, سول سەبەپتى ءوزىڭ تۋرالى تارتىمدى دۇنيە جازۋعا بەل بايلادىم, - دەدى.
سونىمەن يليا مەن تۋرالى ەسسە جازۋعا كىرىستى. ءساتتى بولسىن. ءجيى-ءجيى تەلەفون سوعىپ, سۇراقتار قويىپ, ءومىردىڭ كەيبىر بەلەستەرىن تياناقتاپ جاتادى. كەشە ءبىر تەلەفون سوققاندا:
−الاقانداي اۋىلىڭ نە دەگەن عاجاپ, تۇنىپ تۇرعان تاريح قوي. اياداي عانا اۋىلىڭ - فيلارمونيا, تەاتر سياقتى. توڭىرەگىندەگى جەر اتاۋلارى قانشاما؟ مۇنى نەگە جازبايسىڭ, - دەدى يليا.
اۋىلىم تۋرالى, ونداعى كىسىلەر تۋرالى اراكىدىك كۇندەلىكتەرىمە ەسكە تۇسكەنىن جازىپ ءجۇرمىن. يليا ەسكە سالعان سوڭ, ءارى راسى دا سولاي ەكەن عوي دەپ, اۋىلىمنىڭ توڭىرەگى, ونداعى جەر اتاۋلارى جايىندا جازۋدى ءجون كوردىم. وسكەن, ونگەن جەرىم عوي, وكىنىشى بالا كۇنگى سەزىمدەرىمنىڭ, كورگەن-بىلگەنىمنىڭ كوبى كومەسكىلەندى, ۇمىتىلدى. اركىمنىڭ تۋعان جەرى وزىنە ىستىق دەگەندەي, تۋعان جەرگە نە جەتسىن. مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولىندا» ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىن, ميداي دالا ءبورىلىنى دە جۇماقتىڭ تورىندەي قىپ سۋرەتتەمەي مە؟ ەڭ بولماسا جەر اتاۋلارى ساقتالسىن دەپ, اقتوبەم تۋرالى ازداپ قالام تەربەيىن دەدىم.
