ال وسى باعىتتا ءسوز ايتار بولساق, 2010 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا استانادا وتكەن ەقىۇ-نىڭ سامميتىنە سوقپاي ءوتۋ ورىنسىزداۋ كورىنەدى. ەندەشە الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىناۋ تاريحي وقيعانى, ونىڭ حالىقارالىق قوعامداستىققا تيگىزگەن وڭ ىقپالىن سانامىزدا تاعى ءبىر جاڭعىرتىپ كورسەك. ال فورۋمدا ءسوز العان تۇلعالار استانا ءسامميتىنىڭ باستاپقى كەزدەگى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنە جاۋاپ رەتىندە قالىپتاسقان نەگىزگى قاعيداتتارعا جاقىندىعىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى كەزەڭىندە ەقىۇ مازمۇنىنا جاڭا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەندىگىنە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
ەقىۇ تاريحىنداعى 1975 جىلعى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسى, 1990 جىلعى جاڭا ەۋروپاعا ارنالعان پاريج حارتياسى مەن 1999 جىلعى ىستانبۇل كەلىسىمدەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى جانە ەندىگى جەردە بۇل قۇجاتتاردىڭ قاتارىندا 2010 جىلعى ەقىۇ-نىڭ استانا دەكلاراتسياسى قوسىلاتىندىعى اتاپ كورسەتىلدى. ەلىمىزدىڭ استانا ءسامميتىن وتكىزۋى − قازاقستاننىڭ ۇيىم تاريحىنداعى ساپالىق جۇمىسى ءارى ونىڭ تاريحىندا قالاتىن قىزمەتى. الەم جۇرتشىلىعى ەلىمىزدى ەقىۇ استانا ءسامميتى مەن حالقىمىزدىڭ قوناقجايلىعى ارقىلى ەرەكشە ەستە ساقتايتىن بولادى.
ساياسات سالاسىندا دا مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ سالقىنداعانى بايقالعاندىقتان, گەوساياسي جانە يدەولوگيالىق ماقساتتاردان الەمدىك تىرشىلىكتى ساقتاۋ تالپىنىسى جوعارى تۇراتىندىعىن كورسەتەتىن جاڭا الاڭ قالىپتاسا باستايتىندىعى بەلگىلى. سونداي الاڭنىڭ ءبىرى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمنىڭ قالىپتاسۋى دەپ ايتۋعا بولادى.
كسرو-نىڭ ىدىراۋى ەۋروپا قۇرلىعىنداعى گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلدى. ەۋروپا مەن تمد كەڭىستىگىندە جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر پايدا بولدى. ۆارشاۆا شارتىنىڭ بۇرىنعى مۇشەلەرى ەندى ناتو قۇرامىنا كىرە باستادى. سوندىقتان دا, وسى كەزەڭنىڭ جاعدايىنا جاۋاپ بەرەتىندەي جاڭا قۇجات دايىنداۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ورىن العان بارلىق وزگەرىستەردى ەسەپكە الا وتىرىپ, قايتا جينالىپ قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا قاعيدالارى تۋرالى كەلىسۋ قاجەت بولدى. 1999 جىلعى ىستانبۇل سامميتىندە ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىن كەڭەيتكەن جانە جالپىعا بىردەي قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن بەكىتكەن جاڭا ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ حارتياسى قابىلداندى.
سوعان قاراماستان, ىستانبۇلدا قابىلدانعان كوپتەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەر جۇزەگە اسىرىلمادى. وسىعان بايلانىستى ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ەقىۇ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلار اراسىنداعى ءوزارا قايشىلىقتار تەرەڭدەي ءتۇستى جانە حالىقارالىق قا-
ۋىپسىزدىك جۇيەسىندە داعدارىستىق بەلگىلەر ايقىن كورىنە باستادى. وسى جاعدايلاردا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مۇددەلەرىنىڭ تەڭسىزدىگى قالىپتاستى, ال ۇيىم جۇمىسىندا كونيۋنكتۋرالىق ءادىس باسىم بولىپ, جالپى الەمدە, ونىڭ ىشىندە ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىك اۋماعىنداعى اسكەري-ساياسي جاعداي ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. ياعني, الەمدىك ساحناداعى ساياسي كليمات سالقىنداۋ جاعدايىنا قايتا ورالدى.
مىنە, وسى قايشىلىقتارعا بالاما رەتىندە ەقىۇ توراعالىعىنا قازاقستان كانديداتۋراسى ۇسىنىلدى. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرى جاعدايىندا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ ناشارلاۋ ۇدەرىسى بۇدان كەيىنگى ۋاقىتتا دا جالعاسۋى مۇمكىن ەكەندىگى دە تۇسىنىكتى بولدى. ەلىمىز ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى قۇرىلىمىنىڭ مودەراتورى رولىندەگى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا وتىرىپ, ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە قارقىن قوسۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ساحنادا بەلسەندى باستامالار كوتەرە ءبىلدى.
قازاقستان ءوز توراعالىعىن تەك فورمالدى تۇردە عانا وتكىزىپ قويماي, ۋاقىت تالابى مەن گەوساياسي جاعدايعا ساي ەقىۇ جۇمىسىنا جاڭا دەم بەردى. قازاقستان ۇيىمعا توراعالىعى كەزىندە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ونىڭ بارلىق ىسىنە جان-جاقتى اتسالىسىپ, ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ وكىلدەرى بارلىق قاۋىپ-قاتەرلى, گۋمانيتارلىق كومەكتى قاجەت ەتىپ وتىرعان ايماقتارعا بارىپ, كەشەندى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ قايتقانى بارشاعا ءمالىم.
وسىلايشا, استاناداعى ەقىۇ ءسامميتى وزگەرمەلى زاماناۋي الەمنىڭ قاتەرلەرىنە ۋاقتىلى بەرىلگەن جاۋاپ بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىن جويۋعا قاتىستى ءتيىمدى جانە كەشەندى بىرلەسكەن شارالار جاساۋعا قول جەتكىزدى.
نۇرلان سەيدىن,
ساياساتتانۋشى
