جىرىمدى قابىل الىڭدار,
وزىمنەن مەنىڭ اۋماعان.
جاۋقازىن وندا جانىم بار,
جازعى ءبىر تاڭدا جاۋراعان.
ەسەنقۇل.
ءبىزدىڭ جىگىتتىك شاعىمىز «سارى تەنتەك», «ايتىستىڭ سارى اتانى» اتانعان, اتى ەستىلگەن جەردە سەرىلىك پەن اۋسارلىق جايلى تۇسىنىك قوسا ەرىپ جۇرەتىن ەسەنقۇل اقىننىڭ جۋاسىعان, كولدەنەڭ جۇرىستەن سۋىنعان, بارقادام تارتقان شاعىنا ءدوپ كەلىپتى. العاش كورگەندە, قوس ەزۋىنە جينالىپ قالعان «قاقتى» ساۋساعىمەن جۇمساق قانا جاسقاپ قويىپ, بالپ-بالپ سويلەپ وتىرعان, ادامعا جاۋتەڭدەپ قارايتىن ىندىنى جۋاس, ءسوزى ءپاس اقىندى اڭىزداعى «اعىسقا قارسى جۇزەتىن» اۋسار جانمەن شەندەستىرە الماي, ازداپ قوراشسىنعانداي بولعانىمىزدى قالاي جاسىرايىق. سويتسەك, بۇل تۇس اقىننىڭ «ۇشقىم-اق كەلەدى, بىراق, قاناتتارىمدى ءزىل باسىپ, تازقارا قۇساپ جالپىلداپ, سامارقاۋ ۇشامىن. ايتەۋىر بىردەمە جەتىسپەيدى», – دەپ, وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى ساڭىلاۋدى نەمەن قىمتارىن بىلمەي, ەكىۇداي كۇيدە جۇرگەن ءبىر كەزەڭى ەكەن عوي. بەرتىندە ايتقان ءبىر سوزىندە:
«ەلۋ جاس وڭاي ەمەس, كەمەل دۇنيەگە اۋىسۋ كەرەك», – دەپتى. سول كەمەل دۇنيەنىڭ جالىنا قول ارتار قارساڭدا تۇرعان شاعى ەكەن.
«ەندى قالعان عۇمىردا شولجاڭ باسپاي,
باقىرايعان كوزدەرى بالبال تاستاي
دۇنيەنى سىرتىنان كورگەن قىزىق», – دەپ, قارتتىققا قۇلاش ۇرعان شاعىندا اقىن الدىمەن تۇزىك تۇرمىس كەشۋدى ويلاپتى. ولاي بولماس ءجونى دە جوق, الگى ءبىر تىگەرگە تۇياق, جاعارعا وتىن تاپپاي قالعاندا جۇرتپەن بىرگە بازار جاعالاپ, ناپاقا ايىرعان ءومىرىنىڭ سۇرەڭسىز ءبىر كەزەڭى جۇرت اۋزىندا ايتىلا-ايتىلا, قايدا بارسا دا الدىنان شىعا بەرگەنى اقىننىڭ ءوزىن دە جالىقتىرىپ جىبەرگەندەي. بىرەۋدى جاقسى كورسە, الدىمەن, جانى اشىپ, اياپ جاقسى كورەتىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءجونسىز مۇسىركەۋى دە اقىندى از اشىندىرماعان سىڭايلى. مۇنداي جاعدايداعى كوڭىل-كۇيى بەرتىندە «سۇراماستار جاعدايىمدى سۇرادى», – دەپ, قيتىعا قالعان ءبىر ساتىنەن كورىنىس تاۋىپتى. سوناۋ ءبىر جىگىتتىك شاعىندا جازعان ءبىر ولەڭىندە دە دۇنيەگە تابىس تابۋ ءۇشىن عانا كەلگەن الدەكىم:
«بىرىنەن سوڭ ولەڭنىڭ ءبىرىن جازىپ جاتىرسىڭ, بىرەۋىنە سوندا ولار قانشا اقشا تولەيدى؟» – دەپ سۇرايتىن. سونداعى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ جاۋابى: «قالاماقى الۋدى جۇرمەسەم دە ميات قىپ, ايتتىم مەن دە ءوسىرىپ, جيىپ قويىپ ۇياتتى». اقىندىعىن, ولەڭىن كولدەنەڭ جۇرگىنشىنىڭ وزىنەن قورعايتىن, ءوزىن باقۋاتتى كورسەتۋگە تىرىساتىن جاستىڭ اساۋ مىنەزى اڭدالادى.
ءبىر قاراعاندا ەسەنقۇل جاس شاعىندا تىم باتىل بولعان, تاڭعى ءناسىپتى تاڭىرگە تاپسىرىپ قويىپ, الاڭسىز سەرىلىك قۇرعان, جاسى ۇلعايعان سوڭ كەنەتتەن باسىنا باق قونعان, ولقىسى تولىپ, جوعى تۇگەندەلە كەتكەن قاپىسىز جانداي كورىنەتىنى بار. انىعىندا, باياعى «ايحاي داۋرەنىندە» دە ءبىز ويلاعانداي الاڭسىز سەرىلىككە سالىنا قويماپتى. «ساباقتى سىراحانادا وقىعان» جاستىق شاعىندا ەكى جىل بويى الماتىنى جاعالاپ كورگەن سوڭ, ءيىنى ءتۇسىپ, جۇدەپ كەتكەن وتباسىن ويلاپ, تىرشىلىك قامىمەن اۋىلعا قايتاتىنىن قايدا قويارسىز... اۋەزوۆتىڭ وزىنە جەتىسۋدىڭ اقىن-جىرشىلارى تۋرالى كەڭەس قوسقان, ءبىر كىسىنى اتتان تۇسىرۋگە جەتەر اقىندىعى, دومبىراشىلىعى بار, ولەڭ مەن ونەردى توعىز بالانى اسىراپ, جەتكىزۋ ءۇشىن تراكتوردىڭ تۇتقاسىنا ايىرباستاعان; ۇلىنا دا: «ولەڭ جازساڭ ءومىرىڭدى قي, ايتپەسە, ءالدۋ-ءبالدۋ ولەڭدى اركىم-اق جازا بەرەدى», – دەپ وسيەت ايتقان اكە ءسوزىن دە وزىنشە ۇعىپتى. ولەڭگە ءومىرىڭدى قيۋ – ءدارۋىش بولىپ ەل كەزىپ, جاراپازان ايتىپ جۇرت اقتاپ كەتۋ ەمەس, – ولەڭدى اسىراۋ. الدىمەن, وزىڭە ولەڭ جازاتىن, شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن جاعداي جاساۋ. بۇل جەردە اباي ايتقان «كوڭىلدە الاڭ باسىلسا» كاتەگورياسى بوي كورسەتەدى. ءتىپتى, ول ءۇشىن ايتىستىڭ ءوزى قاي ۋاقىتتا دا ەكىنشى كەزەكتە تۇرعانى اڭدالادى. ايتىس الدىمەن اتاعىن شىعاردى, ەل كورىپ, ءومىر تانىتتى, سوسىن, البەتتە, تىرشىلىك كوزى بولدى. وتىز جىل ايتىسقاندا ەڭ ۇلكەن جۇلدەسى – موتوتسيكل بولعان اقىن سونداعى كورگەنىنىڭ ءبارىن پوەزياعا ارقاۋ ەتۋگە تىرىسىپتى.
«توي باسقاردىم, كەلىننىڭ بەتىن اشتىم, سىيلى كىسى ەلگە كەلسە الدىنان شىعىپ ولەڭ ايتىپ سۇڭقىلدادىم», – دەيتىنى دە وسى ءبىر «مالتابارلىققا» ىشكى قارسىلىعىن جەڭە الماي قويعانىن ايعاقتايدى. ەسەنقۇلدىڭ كىشىك, ءتىپتى, تومەنشىك مىنەزى – ونى جاساندى تىراشتىقتان قۇتقاردى. قاشان دا وزىنە كوڭىلى تولماي, «بىردەمە جەتپەي تۇرعانداي» كۇن كەشكەن اقىن نەگىزگى باعىتى جازبا پوەزيا ەكەنىن ەسىنەن شىعارعان جوق. ەسەنقۇل اقىن ۇستازى جۇماتايعا تاڭدانادى: «تاڭەرتەڭ تۇرادى ەكەن دە, شايىن ءىشىپ الىپ, جاقسى ءان شىرقالاتىن, اسەرلى اڭگىمەلەر شەرتىلەتىن ورتانى ىزدەيدى ەكەن. باسقا تۇك جۇمىسى جوق. تاڭ قالام, قالاي سويتۋگە بولادى؟ ...جۇماتايدان كوپ نارسەنى ۇيرەندىم. بىراق, جۇماتايشا ءومىر ءسۇرۋ, جۇماتايشا باز كەشۋ ءبىزدىڭ قولدان كەلگەن جوق». سويتە تۇرا, «كوپ ۋاقىتىم ويىن-تويعا قور بولىپ كەتتى», – دەپ شاعىنادى.
سول ولقىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن, ەلۋدى ەڭسەرگەن كەزىنەن باستاپ, جوسپارلى تۇردە جۇمىس ىستەۋگە تىرىسىپتى. ءبىر سوزىندە تاڭعى ساعات 4-تە تۇرىپ الىپ, 7-گە دەيىن جازاتىنىن, ەندى بىردە تۇنىمەن كەڭسەدە وتىرىپ قالاتىنىن ايتادى. اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ جازىپ ادەتتەنگەن, ات سۇرىنگەنشە ءسوز تابۋعا ماشىقتانعان وتىز جىلدىق ايتىس ونىڭ شىعارماشىلىعىنا قالاي ايتساڭىز دا اسەرىن تيگىزبەي قالعان جوق. سونىڭ ءبىرى وسى جوسپارلى جۇمىس ىستەۋ مەن ءىرى تاقىرىپتارعا قالام تارتا الماۋى. ءوزى ايتقانداي, ەندى جاڭالىق اشا قويمايتىنىن مويىنداعان, ءوزىنىڭ ەسكى سۇرلەۋىمەن جازۋدى عانا قولاي كورگەن اقىن ولەڭدەرىنىڭ شىنايىلىعىنا عانا سەنگەن سىڭايلى.
ولەڭدەرىنىڭ جازىلۋ ۋاقىتىن نەگىزگە الىپ, جاسىراق كەزىنەن تارتىپ جاسامىس شاعىنا قاراي ويىسساڭىز, «ايران بولىپ اشىماي, ويران بولىپ تاسىماي» وتكەن «ءبىر سارىندى كۇندەردەن» زارەزاپ بولعان اقىننىڭ وزگەرمەيتىن كوڭىل-كۇيى دىڭكەڭدى قۇرتادى. «نەگە وسى شايقاپ ءىشىپ, ەرتە ولمەدىم» دەپ وكىنگەن سىڭاي تانىتقانمەن, بۇل كۇيدەن ءوزىنىڭ دە شىققىسى جوق. ەسەنقۇل ولەڭدەرىندەگى قۇلازۋدى, ءوزىن اياماي مانسۇقتاپ باعاتىن «مورالدىق جەندەتتى» الىپ تاستاساڭىز ونىڭ پوەزياسى ەل كوشكەندەي قۇلازىپ قالار ەدى. ومىرگە دەگەن نالاسى مەن نازاسى, وكىنىشى مەن اڭسارى – ەسەنقۇل شىعارماشىلىعىنىڭ اشەكەيى, ۇستىن-تىرەگى ىسپەتتى. مەيلى تابيعاتتى, مەيلى ادامدى جىرلاسىن, ار جاعىندا اقىننىڭ ارسا-ارساسى شىققان شارشاڭقى جۇرەگى سوعادى دا تۇرادى. ول كۇللى دۇنيەنى وزىمەن ولشەدى.
ارا-تۇرا شاعىپ العانداي بولعانىمەن, ەشكىمدى مانسۇقتاعان جوق. ەشكىمگە شاعىنعان جوق. ءوزىن عانا قاجادى. ونىڭ رەنىشى بالانىڭ وكپەلەگەنىندەي عانا. بار سىرىن ولەڭگە, بار مۇڭىن وزىنە شاققان اقىن جازۋ ۇستەلىنەن تۇرعان سوڭ قۇرساۋىنان ءبىر بوساتپاي قويعان قۇلازۋ كۇيىنە قايتا تۇسە بەرگەنگە ۇقسايدى. جانە بۇل قۇلازۋدان جازىپ وتىرعاندا دا تولىقتاي ارىلا الماپتى.
...ەرتەڭ نەنىڭ بولارىن جاتقا بىلەم,
كەزدەسەمىز سوزدەردىڭ قاتقاعىمەن...
بۇل جولدار جازىلعان كەزدە وعان ەشكىم, ەشتەڭە تاڭسىق بولماي قالعان. دۇنيەنى سىرتىنان كورىپ, قىزىقتاپ قانا تۇراتىن اقىن مورالدىق جاعىنان قاتارىنان الدەقايدا بيىكتەپ كەتكەن. بىراق بۇل مورالدىق باسىمدىق «سەنى ءبارى كلوۋن ساناسا دا, وڭاشادا قالعاندا ۇلى ابايسىڭ», دەگەن جۇبانىشقا عانا جەتىپتى. ەرتەڭىنە ابايدىڭ تاعىنان ءتۇسىپ, «ەل قاتارلى سويلەپ, ءسولپيىپ جۇرە بەرەتىن» كەزىندە قارابايىر كوڭتورعاي تىرشىلىك قايتادان قۇرساۋىنا الادى. بىلايعى كەزدە ءتىپتى ەسەنقۇل باسىمەن اۋداندا الدەكىم «قۇرمەتتى ازامات» اتانسا دا, كادىمگىدەي مۇڭايىپ قالاتىن كورىنەدى. ەلەنۋ مەن ەسكەرىلۋدى, قۇرمەت كورۋدى كەۋدەگە تاعار تەمىر-تەرسەكپەن ولشەي باستاعان اينالاسى دا بۇل جايتتى ىعىن تاۋىپ قۇلاعىنا سىبىرلاپ باققان سياقتى. راس, ول ءوزىنىڭ تالايلى اقىن ەكەنىنە سەندى. ولەڭدەرىنىڭ دە ءبىراز جۇرتتان بيىك ەكەنىن ءتۇيسىندى. مۇنى ەلۋدەن بەرى اۋعان شاعىندا جازعان ولەڭدەرىندەگى ليريكالىق مەننىڭ «ەسەنقۇل» دەپ ناقتىلانا تۇسكەنىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. الگى ەلدىڭ سىبىرىنا اپشىماسا دا ىشتەي بوساڭسىپ قالعان دا جايى بار. مۇندايدا ونە بويى ىزىڭداپ, جانىنا مازا بەرمەيتىن «جەتپەي تۇراتىن بىردەمە» تۋرالى اڭسار اسقىنا تۇسەتىن. «قامى ءۇشىن قارىن شىركىننىڭ, الدىنا بارىپ قۇنسىزدىڭ» دەپ ءوتىپ جاتقان ءومىرى, ءوزى ۇناتا بەرمەيتىن ورتاعا باراتىنى ەسىنە تۇسەتىن. «بۇلار مەنى ەكىنشى مۇقاعالي جاسايىن دەدى» دەگەندى دە دارىنىنا اسا سەنىمدى ادام عانا ايتا السا كەرەك. جوعارىدا ايتقان تۇزىك تۇرمىس تۋرالى اڭساردىڭ ءبىر ۇشتىعى وسى قۇرمەتتەلۋ تۋرالى تۇسىنىكتەن شىعادى. قارىننىڭ قامى ءۇشىن قاي ءبىر ەسىكتەن ەسىك قويماي توزدىردى عوي دەيسىز, تەك اينالاسىنداعىلاردىڭ باعالاۋ بىلاي تۇرسىن, باسىنعانداي وكتەمسىپ باعاتىنىنا شامدانىپ قالاتىنى بولماسا. شامدانسا دا ءتىلىن تىستەپ قالاتىن مومىندىعىنا ناليتىنى بولماسا. «سەزىمنىڭ ۇستاسام دا تارتا ءبارىن, باسىما قونبادى عوي ءبارىبىر باق», دەيتىنى دە وسىنداي «ۇستامدىلىعىنا» دەگەن ىزانىڭ, امالسىزدىقتىڭ ءسوزى. «كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە مىنەزسىز, ەشكىمنەن اسىپ بارا جاتقان ەرەكشەلىگى جوق, تاۋەلسىز جالتاق, جاساندى سويلەپ جىبەرۋدەن دە ۇيالمايتىن جانباقىنىڭ ءبىرىمىن», – دەگەنى دە وزىنە دەگەن نالانىڭ ايتقىزعانى. بىلايعى تىرشىلىكتە وسى قالپىنا مويىنسۇندى. «جەتىمدىك – ادامداردىڭ قاس-قاباعىن وقيتىن ءىلىم» دەگەن بار, ەسەنقۇلدىڭ ءومىر باقي باققانى كوپتىڭ قالپى بولدى. ىردۋ-دىردۋ جۇرتتىڭ ىشىندە جەتىمسىرەپ, قاعا بەرىس تۇرىپ قالاتىن اقىن (ەستەلىكتەر سولاي دەيدى) كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان قۇبىلىستى ءۇنسىز باقىلايتىن. باقىتى سول, ول ءوزىنىڭ كۇللى كوركەم ويىن سول شاعىن ءومىردىڭ پانوراماسىنا سىيدىرا الدى.
كەيدە سەن بىلەتىن سۇرەنى وقىعان يمامعا ىشتەي ءبىر جاقىندىق سەزىنەتىنىڭ, ىشتەي ءبىر ماساتتانىپ قالاتىنىڭ بولادى عوي, ەسەنقۇلدى وقىعاندا دا سونداي كۇي كەشەسىڭ. سەبەبى, ونىڭ ولەڭدەرى بىلايعى جۇرتتان تىم بيىككە شىعىپ الىپ, اقىل ايتاتىن اقىن دەگەن كىسىنىڭ ءومىر جايلى ءپالساپاسى ەمەس, قاراپايىم, قورعانسىز جاننىڭ ءوزى جايلى ايتقان اڭگىمەسى, شەرتكەن سىرى عانا. سونىسى ءۇشىن دە اقىن مەن وقىرماننىڭ اراسىندا ەشقانداي ساڭىلاۋ قالمايدى. وقي تۇسسەڭ, وسى ءبىر جاۋتەڭدەپ قاراپ, بالپاڭداپ باساتىن, تىرشىلىگىندە ەكى ادامعا ءاي دەپ كورمەگەندەي كورىنەتىن جالپاقشەشەي قازاقتى كەرەمەت تۇسىنەتىنىڭدى سەزىنەسىڭ.
*****
...اقتىق ساپارعا اتتانعان قازاقتىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ ءوز شىعارماسى ءوزىن شىعارىپ سالعانى نەكەن ساياق قوي. بۇل تۇرعىدا «قۇستار انىمەن» ەلى ءوزىن, ءوزى ەلىن الديلەپ جامبىل تاتەسىنىڭ جانىنا بارىپ جانتايا كەتكەن نۇرعيسا الدىمەن ەسكە تۇسەدى. ءوزىنىڭ اماناتى ەكەن. ال, ەسەنقۇل بۇل تۋرالى امانات ايتىپتى دەگەندى ەستىمەدىك. بىراق, اقىنمەن قوشتاسۋ بىتەر-بىتكەنشە «الداي-اۋ» اڭىرادى دا تۇردى.
تاعى ءبىر كورىنىس كوز الدان كەتپەيدى: «قۇمدى ۇرانى جابىلا تولتىرىپ», جالعىز قالىپ بارا جاتقان تومپەشىككە قۇران باعىشتاپ, دۇعا وقىپ, ادەپكى تىرشىلىككە قاراي اسىعا اياڭداعان قالىڭ دۇرمەككە ەرمەي ونشاقتى ادام توبە باسىندا تۇرىپ قالدى. ءۇنسىز قوشتاسۋدان اسقان اۋىر, ءۇنسىز قوشتاسۋدان سالتاناتتى نە بار ەكەن... سوندا الدەكىم اڭىراپ سالا بەردى. تۋعان باۋىرى ەكەن:
– «قارا جەر, سەنەن قورىقپايمىن», دەپ ەدىڭ-اۋ...
كەلەسى ساتتە اقىن توپىراعىن قۇشا جىعىلعان... شىن قايعىرۋ, شىن جوقتاۋ دەگەنىڭىز وسىنداي بولادى ەكەن...
سوندا ۇقتىق, ءبىز ءجيى ايتاتىن ءومىر مەن ونەردىڭ ۇندەسۋى دەگەنىڭىز وسىنداي بولادى ەكەن...
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
