قولدان كەلەر دارمەن جوق, ايتىپ كەلگەن اجالعا قارسى تۇرۋعا بولمايدى دەيتىن ۋاقىت ەمەس, مەديتسينانىڭ كۇننەن-كۇنگە جەتىلۋىمەن ءبىر كەزدەردەگى بەتى قايتپاس ءتۇرلى دەرتتەردىڭ ەمدەۋگە كونگەن زامانىندا ءومىر سۇرۋدەمىز. الدە ءبىر مەحانيزمنىڭ سىنعان بولشەگىن جاڭاسىنا ايىرباستاعانداي اۋىراتىنىن الىپ تاستاپ, دونورلىق ورگان سالىپ, جازىلىپ شىققاندى كورۋ پالەندەي جاڭالىق بولماي قالدى. ادام عۇمىرىن وسىلايشا ۇزارتاتىن مەديتسيناداعى ترانسپلانتولوگيا سالاسى دامىپ كەلەدى دەگەنمەن, وسى تۇستا ۇلكەن ءبىر پروبلەما ونىڭ جولىن كەسكەستەپ تۇرعانداي. ول – دونور جەتىسپەۋشىلىگى.
جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانىنىڭ تۇرعىنى 1980 جىلعى تاكەن جامانقۇلوۆتىڭ كىشكەنتاي كۇنىنەن بۇيرەگى اۋىرادى. اقىرى نە كەرەك, 12 جاسىندا بۇيرەگى الىنىپ تاستالىپ, سىڭارىنان ايىرىلعان ءبىر بۇيرەكپەن جۇرگەنىندە ول دا ىستەمەي قالادى. جاساندى بۇيرەك اپپاراتىمەن 2 اي گەمودياليزگە وتىرعانعا دەيىن تاكەن ورگان الماستىرۋ وپەراتسيالارىنىڭ ەلىمىزدە جاسالۋىنان مۇلدە بەيحابار ەكەن. جاندارمەن اقپارات ىزدەگەندە ەگەر دونور تابىلا قويسا, وتاندىق دارىگەرلەر-اق وتا جاسايتىنىن بىلگەندە جاقىندارى تەگىس قۋانعان.
ا.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعىنداعى ءدارىگەرلەر ءبۇيرەگىن بەرۋگە كەلىسكەن اكەسى مەن قارىنداسىنىڭ جانە تۋعان ناعاشىسىنىڭ اناليزدەرىن ساراپتاعاندا ناعاشىسى بەرىكجان قوقانباەۆتىڭ دونور بولۋعا سايكەستىگى انىقتالادى. 5 ساعاتقا سوزىلعان وپەراتسيادا جامانقۇلوۆتار ءاۋلەتىنىڭ ۇزىلە جازداعان ءۇمىتى قايتا جالعاندى, تاكەن قازىر, قۇدايعا شۇكىر, تۋعان ناعاشى اعاسى بەرگەن بۇيرەگىمەن ءتىرشىلىگىن كەشۋدە. دونور سىيلاعان عۇمىر وسى دا!
حح عاسىردىڭ اياعى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا ترانسپلانتولوگيا حيرۋرگيانىڭ ەڭ ءبىر وزىق جەتىستىكتەرىن وزىنە توعىستىرىپ, انەستەزيولوگيا, يممۋنولوگيا, فارماكولوگيا جانە وزگە دە بىرقاتار مەديتسينا, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ ادامعا قىزمەت ەتۋىنىڭ كوجيەگىن كەڭەيتە ءتۇسكەن. الايدا, ترانسپلانتولوگيادا ءتۇرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ مەديتسينالىق جانە ەتيكالىق, قۇقىقتىق ءماسەلەلەرىندە شەشىمىن تاپپاعان كوپ تۇيتكىلدەردىڭ بار ەكەنى انىق.
ماسەلەن, دارىگەرلەردىڭ پايىمىندا مەديتسينالىق تۇرعىدا دونوردى انىقتاۋدا ءبىراز قيىندىقتار بار. الدىمەن, دونور دەنساۋلىعىنىڭ دۇرىس بولۋىن تەكسەرۋدەن وتكىزۋ, وعان زالال كەلتىرمەۋ, ورگاننىڭ كوپتەگەن پارامەترلەر بويىنشا ءسايكەس كەلۋىمەن قاتار, رەتسيپيەنتكە ورگان الماسقانعا دەيىن جانە ودان كەيىن ءجۇرگىزىلەتىن يممۋننوسۋپرەسسيۆتى تەراپيادا ءمان بەرىلەتىن تۇستار كوپ. دونور بولعىسى كەلگەن تۋىس, دەنى ساۋ ادامنىڭ ءوزىنىڭ اعزاسى اناتوميالىق تۇرعىدان سايكەس كەلمەۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى, اناسىنا بالاسىنىڭ باۋىرىنىڭ بولشەگى ترانسپلانتاتسيالانعان كۇندە, قانشا تۋىس دەگەنمەن, ول ادامنىڭ گەنەتيكالىق اقپاراتىنىڭ جارتىسى اناسىنان, ال جارتىسى اكەسىنىكى, ياعني وزگە اعزانىڭ دەرەگى بار ءتىن. ەكى اقپاراتتىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى تۇنشىقتىرۋ ءۇشىن وپەراتسيانىڭ الدىندا دا, سوڭىنان دا, ءتىپتى ءومىر بويىنا كەرى يتەرۋ ۇدەرىسىن ءجۇرگىزبەيتىن ءدارى – يممۋندى دەپرەسسانتتار قابىلداپ وتىرادى, وسىلايشا پاتسيەنتتىڭ يممۋنيتەتىن تەجەپ وتىرامىز. ايتپەسە, ورناتىلعان اعزانى كەرى تەبۋ, قابىلداماۋ ۇدەرىسى جۇرەدى. ەگەر دونور رەتسيپيەنت ءۇشىن مونوزيگوتادان, ياعني ءبىر عانا ۇرىقتىڭ بولىنۋىنەن جاراتىلعان ءبىر-بىرىنەن گەنەتيكالىق تۇرعىدا اينىمايتىن ەگىزىنىڭ سىڭارى بولسا عانا يممۋننوسۋپرەسسيۆتى تەراپيا جۇرگىزىلمەيدى, سەبەبى, ولاردىڭ اعزاسىنىڭ ايىرماسى جوق. دونوردان الىنعان ورگاندى بوتەنسۋ مۇلدە بولمايدى. ال وزگە جاعدايدا دونور بەرگەن ورگاندى اعزانىڭ كەرى يتەرۋى, بوتەنسۋى ءجۇرەدى. دونورلىق ورگاندار دا تۋىستان ءجانە مۇردەدەن الىنعان دەپ بولىنەدى, دەيدى اڭگىمەگە تارتقان وتاشى دارىگەر باۋىرجان.
− قازىر ەلىمىزدەگى دونور جەتىسپەۋشىلىك ماسەلەسى وتە وتكىر كۇيىندە تۇر. بۇگىنگى كۇنى الماستىرىلعان ورگاننىڭ 90 پايىزى ءتىرى دونورلاردان الىنادى. ەگەر بۇلاي كەتە بەرسە, ەندى ءبىر 20 جىلدا ءبىر بۇيرەكتى ۇلت اتانۋ قاۋپى بارلىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. ودان شىعۋدىڭ جولى قانداي؟ ول – مايىتتەن الىنعان ورگانداردى سالۋ. بۇل جەردە حالىقتىڭ, اسىرەسە, ونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ونى بەرۋگە دەگەن ىنتاسىنىڭ ازدىعىنان قانشاما پاتسيەنت كۇتكەن كۇنىنە جەتە الماي, ساعاعىنان ەرتە ۇزىلگەن گۇلدەي, ورگان جەتىمسىزدىگىنەن ەرتە سولىپ جاتىر. كۇتۋ پاراعىنا قانشا سارىلا قاراعانمەن, دونور جوق. ماسەلەن, ەۋروپادا الماستىرىلاتىن ورگانداردىڭ 70-80 پايىزى مايىتتەن الىنادى. ارينە, ءدال بۇرىنعىداي ەمەس, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە شامالى قوزعالۋ بار, بىراق ول تىم ماردىمسىز. جىلىنا 15-16 مايىتتەن ورگان الىنادى. ال قازىر 3 مىڭ ادام بۇيرەك اۋىستىرۋدىڭ كەزەگىندە, 1,5 مىڭ پاتسيەنت باۋىر بەرەتىن دونور تابىلسا دەپ وتىر. بۇل ەكى ورگاندى ءتىرى دونوردان الۋعا كەلسە, ال جۇرەك, وكپە ءۇشىن تەك ءمايىت كەرەك, دەيدى استاناداعى ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ءجانە ترانسپلانتولوگيا ورتالىعى اعزا ترانسپلانتاتسياسى بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عاني قۇتتىمۇراتوۆ.
قازىر ءار وبلىس ورتالىعىندا دونور ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ۇيلەستىرۋ ورتالىقتارى بار. ولار كۇنبە-كۇن جانساقتاۋ بولىمدەرىنە تۇسكەن پاتسيەنتتىڭ ميى ءولدى دەگەن دياگنوز قويىلعان جاعدايدا تۋىسقاندارىمەن سويلەسەدى. قايتالاپ ايتامىن, تەك ميى ولگەن جاعدايدا عانا. بىراق جاقىندار تاراپىنان, مىنا جالعانمەن قوشتاسقالى جاتقان جاننىڭ, ءدال كەتەرىندە دە اللاعا جاعار ءىس اتقارىپ, ءبىرەۋگە ءومىر سىيلاپ كەتۋىن قولداۋشىلار تابىلا بەرمەيدى. مىسالى, يراندا دونورلىق ورگاندار 90 پايىز مايىتتەن الىنادى. كادىمگى مۇسىلماندىق جولدى ۇستانعان مەملەكەتتە. ويتكەنى, اياتوللا حومەيني كوزى تىرىسىندە مەن ولگەن سوڭ ورگاندارىم وزگەنىڭ ءومىرىن جالعاسىن دەپ وسيەت قالدىرعان. يسپانيادا, ەۋروپانىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە عيبادات, قۇلشىلىق جاسار ورىندارعا «ورگاندارىڭدى جەردە قالدىر, كوكتە ونىڭ ساعان قاجەتى جوق» دەگەن جازبالار ءىلىنىپ قويىلعان, دەگەن عاني مۇرات ۇلىنا ميى ولگەن دەگەن دياگنوز قويىلدى دەيىك, ال دونوردىڭ ءسايكەس, سايكەس ەمەستىگى قالاي انىقتالادى, دەپ سۇراق قويدىم.
– بۇل جەردە دە ۇلكەن بىرنەشە پروبلەما بار. ميدىڭ ءولىمى دەگەندە مي قابىعىنىڭ ءولىمى جانە تۇتاس ميدىڭ ءولۋى بار. الدىمەن دارىگەر ءۇشىن وسى تۇتاس مي ءولدى دەگەن دياگنوز قويۋ وڭاي ەمەس. بۇل ۇلكەن بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەدى. مي ءولىمى دەگەن بيولوگيالىق تۇرعىدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ توقتاۋى, قاراپايىم تىلمەن ايتساق, اجالدىڭ جەتكەنى. ميى ولگەن ادام ەڭ ۇزاعاندا 5-6 كۇن اپپاراتپەن جاتۋى ءمۇمكىن, بىراق ءبارىبىر بىرتە-بىرتە اعزادا ءجۇرىپ جاتقان ءوشۋ ۇدەرىسى ناۋقاستى قايت-
پاس ساپارعا اتتاندىرادى. دارىگەرلىك كونسيليۋم جاسالىپ, ناۋقاستىڭ ميى ءولگەن, بىراق اپپارات ارقىلى جۇرەگى سوعىپ تۇر, وكپەسى دەمالىپ تۇر, بۇيرەگى ءزار وتكىزىپ تۇر دەگەن قورىتىندىعا كەلسە عانا, پاتسيەنت دونور رەتىندە قاراستىرىلىپ, جاقىندارىمەن اڭگىمە ءجۇرەدى. ال جۇرەگى توقتاپ قالسا, وندا ورگاندارى دونورلىققا جارامايدى. وسى جەردە الدىمەن ديگنوز قويۋدا دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگى قاجەت بولسا, ءارى قاراي تۇتاس اعزاداعى بارلىق ورگاندار قىزمەتىنىڭ ولىمىنە اكەلەتىن ۇدەرىستەن الىناتىن ورگاندى ساپالى قالپىندا ۇستاپ تۇرۋدا بىلىكتىلىكتىڭ وتە ءبىر جوعارى دەڭگەيى كەرەك. اناليزدەر الىپ, ورگانداردىڭ قاي پاتسيەنتكە سايكەس كەلۋىن انىقتاۋ بىرنەشە ساعاتتارعا, تاۋلىككە سوزىلۋى مۇمكىن. سول كەزەڭدە ءدارىلەرمەن الىناتىن ورگانداردى ساقتاماسا, قاجەت بولسا قان قۇيىپ, ءدارىلەر جىبەرمەسە, مىسالى, بۇيرەكتە ءزار ءجۇرمەي قالسا ول بۇيرەك الۋعا جاراماي قالادى. سوندىقتان دا ساپالى كۇيىندە ۇستاپ تۇرۋ ۇلكەن بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا پروبلەمالار بار, قاراپايىم دارىگەرلەرگە ونى انىقتاۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان كونسيليۋم شاقىرىلادى, – دەيدى ع.قۇتتىمۇراتوۆ.
ال زاڭ جۇزىندە ەلىمىزدە دونورلىققا كەدەرگى جوق كورىنەدى. ەگەر قازاقستان ازاماتى يراندىقتار ءتارىزدى وزىنەن كەيىن ادامدارعا ءومىر سىيلايمىن دەسە, بۇل شىنىمەن انا دۇنيەدە قۇدايدىڭ الدىندا ساۋاپ ەمەس پە؟ بۇل جايىندا ءمۇفتياتتىڭ ءپاتۋاسى بار. دەگەنمەن, حالىقتىڭ بۇل تۇرعىدا اقپاراتتارى ماردىمسىز. ماسەلەن, مەشىتتەردە حالىق كوپ جينالعان ۋاقىتتاعى ۋاعىزدا وسى ايتىلسا ەكەن. سوسىن بىزدەگى زاڭدا دونورلىقتا پرەزۋمتسيا كەلىسىمى دەگەن پايىم بار. ول نە؟ ول – ەگەر ادام ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە مەن الدەقانداي جاعدايدا ورگانىمدى دونور رەتىندە الۋعا قارسىمىن دەپ ءۇيلەستىرۋ ورتالىعىنا جازباشا ءوتىنىش قالدىرماسا, ول كەلىسىمىن بەرگەن بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالى, كولىك اپاتىنان, وقىس ءبىر جاعدايدان جانساقتاۋ بولىمىندە ادامنىڭ ميى ءولدى دەگەن ديگنوز قويىلسا, جوعارىداعى بازادان قارالادى. قارسىمىن دەگەن جازباسى تىركەلسە, ەش اڭگىمە جوق. ال ەگەر جازباعان, تىركەلمەگەن بولسا, ول ىقتيمال دونور بولىپ ەسەپتەلىپ, تۋىسقاندارىنان كەلىسىم سۇرالادى. وتباسىنداعى 10 ادامنىڭ 9-ى كەلىسىپ, 1-ءۋى كەلىسپەگەن جاعدايدا ورگان الىنبايدى. ال زاڭ بو-
يىنشا الۋعا ەش تىيىم جوق ەكەن.
– ءبىز, دارىگەرلەر وعان بارمايمىز, ءتىپتى سوتتاسىپ جاتسا, جەڭىپ شىعار ەدىك, بىراق ول قانشاما جۇيكە كەتەتىن, جۇمىستان الاڭداتاتىن, كەدەرگى بولاتىن ءىس. سوندىقتان جاقىندارىنىڭ كەلىسىمسىز ورگان الىنبايدى. جالپى, قازىرگى دونورلاردىڭ دەنى – تۋىسقاندار. جانە ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دونور تەك تىكەلەي گەنەتيكالىق تۋىس بولۋ قاجەت دەگەن قاتىپ قالعان زاڭ جوق. مىسالى, ايەلىنىڭ تۋىستارى دا دونور بولا الادى, بىراق بۇل جەردە ورگان ساتۋ دەگەن ماسەلە بار. ءبىز, دارىگەرلەر ورگان ساۋدالانبايتىنىن بىلەمىز, سول سەبەپتەن نوتاريۋسپەن بەكىتىلگەن تەگىن, تۋىسقان رەتىندە ورگانىمدى بەرەمىن دەگەن قۇجاتتىڭ سىرتىندا دونورمەن اڭگىمە مىندەتتى تۇردە وتكىزىلەدى. ءبىر جاعىنان, تۋىستان الىنعان ورگان ساپالى, بىراق ول ساۋ ادامنىڭ قوس بۇيرەگىنىڭ بىرەۋىن الىپ, تۋىسىنا سالۋدىڭ ءوزى امالسىزدىڭ ءىسى عوي, − دەيدى عاني مۇرات ۇلى.
ءبىز بالالارعا قاتىستى ورگان اۋىستىرۋ ماسەلەسىن دە سۇرادىق. جالپى, ەلىمىزدە زاڭ بويىنشا 18 جاسقا تولماعان جان دونور بولا المايدى. «بالالارعا ۇلكەن ادامنىڭ بۇيرەگىن, باۋىرىن سالۋعا بولادى, ال ەرەسەك ادامنىڭ جۇرەگى بالاعا كەلمەيدى, كولەمى ۇلكەن. سوندىقتان, كىشكەنتاي بالالارعا دەرتتى جۇرەكتى الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس. شەت ەلدەردە جاڭا تۋىپ, شەتىنەپ كەتەتىن بالالاردىڭ دا ورگاندارى الىنادى, ولاردا بۇل زاڭمەن رەتتەلگەن. پەرىشتە سابيلەر جۇرەكتىڭ ايىقپاس دەرتىنە شالدىقسا, ەش كومەكتەسە المايمىز, بۇل دا ءبىر ۇلكەن پروبلەما. ماسەلەن, و دۇنيەلىك ءبىر ادامنىڭ 4-5 ادامعا جۇرەك, بۇيرەك, باۋىر, وكپەسىن تاستاپ كەتۋىنە بولادى. قانشاما ادامعا قۋانىش سىيلانىپ, باقيعا اتتانعان جان ساۋاپ ارقالاپ كەتەر ەدى», دەيدى دارىگەر.
دونور سىيعا تارتقان ءومىر ەرەكشە قادىرلى ءتارىزدى. سەبەبى, ءبىر عانا ادامنىڭ ەمەس, ەكى بىردەي پەندەنىڭ اعزاسىندا قىزمەت ەتىپ, ءبىرىنىڭ تاۋسىلعان تۇز-ءدامىن ەكىنشىسىنە جالعاۋدىڭ سىرتىندا قانشالىقتى جۇرەكتىڭ كەڭدىگى, پەيىلدىڭ دارحاندىعى جاتىر دەسەڭىزشى؟!
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
