– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى سىندى ءىرى, بەدەلدى ۇيىم باسشىلىعىنىڭ قۇرامىندا بۇگىندە كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى بار... ۇوك كومانداسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز, نەگىزگى باعىتتارعا كىمدەر باسشىلىق ەتىپ وتىر؟
– ءبىزدىڭ كوماندامىزدا بەلگىلى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى بار ەكەنى راس. ءوزىنىڭ ورىنباسارلارىنىڭ قابىلداۋىنا الدىن الا جازىلاتىن جالعىز باسشى مەن شىعارمىن. ول كىسىلەر, سونىمەن قاتار, بەلگىلى سپورت فۋنكتسيونەرلەرى, ناعىز سپورت جانكۇيەرلەرى. بىرنەشە مىسال كەلتىرىپ وتەيىن.
قازاقستان فۋتبولىنىڭ جەتىستىكتەرى ۇوك جازعى سپورت ءتۇرلەرى بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. جاقىندا ول ەلىمىزدىڭ جەڭىل اتلەتيكا فەدەراتسياسىنىڭ باسشىلىعىنا كەلدى. استانادا جاڭا جەڭىل اتلەتيكا كەشەنىن سالۋ جوسپارى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر, ول كەيىن ەل قۇراماسىن دايارلايتىن نەگىزگى جاتتىعۋ بازاسىنا اينالادى. ادىلبەك رىسكەلدى ۇلى ءوزى دە تاماشا سپورتشى: بارىمىزگە ۇلگى بولىپ, 42 شاقىرىمدىق مارافون قاشىقتىعىن تولىعىمەن جۇگىرىپ وتەدى, ۆەلوسيپەد تەبەدى.
ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ قىسقى سپورت تۇرلەرى بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار مامين دە سپورتقا باياعىدان-اق ەتەنە جاقىن. ول ەلىمىزدە شايبالى حوككەيدى دامىتۋعا سەرپىن بەرگەن «بارىس» حوككەي كلۋبىنىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. اسقار ۇزاقباي ۇلى ءوزى دە ۋاقىت تاۋىپ, حوككەي ويناپ تۇرادى.
ۇوك پاراليمپيالىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋ جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى قايرات بورانباەۆ – ەلىمىزدە جەمىستى جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىرعان سپورت باسشىلارىنىڭ ءبىرى. ول قۇرامىندا بالالار فۋتبول اكادەمياسى مەن زاماناۋي سپورتتىق بازاسى بار «قايرات» فۋتبول كلۋبىن جاساقتادى.
ۇوك حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى اندرەي كريۋكوۆ حالىقارالىق وليمپيادا قاۋىمداستىعىنا 2022 جىلعى قىسقى وليمپيادانى الماتى قالاسىندا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىمەن تانىس. الماتىنىڭ قىسقى سپورت تۇرلەرى بويىنشا بولاشاعى زور قالا رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋى وسى ادامنىڭ باسقارۋشىلىق دارىنىمەن بايلانىستى. بۇعان قوسا, سۋ سپورتى تۇرلەرى ۇلتتىق فەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى رەتىندە وسى سالانى دامىتۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. ول قازاقستان سۋ سپورتىن كۇتپەگەن جەردەن وليمپيادالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن دميتري ءبالانديننىڭ «وكىل اكەسى» دەۋگە بولادى.
ۇوك باس حاتشىسى دانيار ابۋلگازيننىڭ باسقارۋشىلىق مول تاجىريبەسى بار. ول قازاقستاننىڭ سپورتتىق جەكپە-جەك جانە كۇش قولدانىلاتىن سپورت تۇرلەرى كونفەدەراتسياسىن باسقارادى. بوكس, كۇرەس, دزيۋدو, تاەكۆوندو, اۋىر اتلەتيكا جانە قازاق كۇرەسى بويىنشا ۇلتتىق فەدەراتسيالاردى بىرىكتىرگەن ۇيىمنىڭ قۇرىلىمى دا, باسقارۋ ءادىسى دە بىرەگەي.
– كوپتەگەن وقىرماندارىمىز ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ باسشىسى سپورتقا قالاي كەلگەنىن بىلگىسى كەلەتىنى انىق؟
– سپورتپەن مەن ەرتە جاسىمنان اينالىستىم. تەننيسپەن, جۇزۋمەن شۇعىلداندىم. 7-ءشى سىنىپقا دەيىن جاتتىعۋدان قالعان ەمەسپىن. ال جەتىنشى سىنىپتان باستاپ رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنە اۋىستىم دا, نە سپورتتى, نە وقۋدى تاڭداۋعا تۋرا كەلدى. مەن ەكىنشىسىن تاڭدادىم. دەگەنمەن, سپورتشى مەن باپكەردىڭ قانشالىقتى تەر توگەتىنىن سول كەزدەن-اق بىلەمىن.
– بۇگىنگى قازاق بوكسىنىڭ دامۋىن ءسىزدىڭ اتىڭىزبەن بايلانىستىرادى. بۇل سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟
– مەنىڭ سپورتتىڭ بۇل ءتۇرىنە دەگەن قۇمارلىعىمدى ەلىمىزگە بەلگىلى بوكسشى, كەزىندە وداق كولەمىندەگى جارىستاردا ونەر كورسەتكەن اكەم اسقار التىنبەك ۇلى وياتتى. ول كىسى ماعان ومىردە دە, سپورتتا دا ۇلگى بولدى. سپورت تارتىپكە ۇيرەتىپ, مىنەزدى شىڭداپ, رۋحتى جانيتىنىن بالا كەزىمىزدەن ءبىلىپ وستىك. اكەمنىڭ جولىن قۋىپ, بوكس سالاسىنا كەلدىم (ا.ا. ق ۇلىباەۆ قازاقستان بوكس فەدەراتسياسىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى بولعان. – اۆت.). فەدەراتسيادا ءتارتىپ ورناتىپ, ءوڭىر سپورتىن دامىتۋعا, ماماندار دايارلاۋعا دەن قويدىق, سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى نىعايتىپ, ەل قۇراماسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىردىق. ۇستانعان باعىتىمىزدىڭ دۇرىس بولعانىن ناتيجەلەر كورسەتىپ وتىر.
ودان كەيىن بىرنەشە فەدەراتسيانى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ ءۇلگىسى بولعان سپورتتىق جەكپە-جەك جانە كۇش قولدانىلاتىن سپورت تۇرلەرى كونفەدەراتسياسى قۇرىلدى. ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى تەمىرحان مىڭايدار ۇلى دوسمۇحامبەتوۆ 2015 جىلى وسى كوميتەتتى باسقارۋدى ۇسىنىپ, اتقارۋشى كوميتەتتەگى ءارىپتەستەرىمىز قولدادى. بۇل ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, دەگەنمەن ءارى قاراي قاي باعىتتا دامۋ قاجەتتىگى ايقىن. بۇرىن دا, قازىر دە ەڭ الدىمەن سپورتشىلارىمىزدىڭ ءمۇددەسىن قورعاۋ – نەگىزگى ماقسات.
– سپورتتى دامىتۋ بويىنشا العا قويىپ وتىرعان ماقساتتارىڭىز قانداي؟
– ارينە, سپورتتى دامىتۋ «بۇقارادان – شەبەرلىككە» قاعيداسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. ەلباسى دا جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ءاردايىم وسى ماسەلەگە نازار اۋدارادى. ەلىمىزدە جەتى مىڭنان استام مەكتەپ بار جانە سولاردىڭ بەستەن بىرىندە سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدار جوق. بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, مەكتەپتەردى سپورتتىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, سپورتتىق ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ قاجەت. ءبىز سەكتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزگەن دەنە شىنىقتىرۋ مۇعالىمدەرىنە ۇستەمە اقى تولەنۋىن ۇسىنامىز. بۇل ماسەلەدە ءبىزدى وبلىستىق اكىمدىكتەر قولدايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
سپورت سالاسىندا كاسىبي ماماندار دايارلاۋ جايىنا كەلسەك, ۇوك باستاماسىمەن, «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن بەرۋ باسىمدىعىنداعى ماماندىقتار تىزىمىنە بيىل «سپورتتىق مەنەدجمەنت» جانە «سپورتتىق ماركەتينگ» ماماندىقتارى تۇڭعىش رەت ەنگىزىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, سپورت كوللەدجدەرىن دە دامىتۋىمىز كەرەك. قازىر ەلىمىزدە سونداي بەس-اق كوللەدج بار. ءار وبلىستان كەمىندە ءبىر سپورت كوللەدجىنەن اشىپ, ولار ءارى جاتتىقتىرۋشىلار مەن دەنە شىنىقتىرۋ مۇعالىمدەرىن دايارلايتىن ورتالىققا اينالۋى ءتيىس. سونداي-اق, الماتىداعى تۋريزم جانە سپورت اكادەمياسىن نىعايتىپ, استانادا ۇوك قامقورلىعىمەن زاماناۋي دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ۋنيۆەرسيتەتىن اشامىز.
قازاقستاننىڭ كوللەدجدەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا 1 ميلليوننان استام ادام ءبىلىم الۋدا. ەلىمىزدە 2014 جىلدان بەرى ۇلتتىق ستۋدەنتتەر ليگاسى جۇمىس ىستەيدى. ستۋدەنتتەر سپورتىن دامىتىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سپورتتىق ينفراقۇرىلىمىن نىعايتىپ, جارىستار باعدارلاماسىن كەڭەيتۋگە كۇش سالاتىن بولامىز.
سپورتشىلارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەسى دە اسا ماڭىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا كوماندالارعا عىلىمي تۇرعىدان قولداۋ كورسەتپەيىنشە جوعارى سپورتتىق جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل اسىرەسە دوپينگكە قارسى جاھاندىق ۇدەرىستە زور ماڭىزعا يە جانە مۇنى قازاقستان ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى دە قولدايدى.
– راسىندا دا, دوپينگ قازىرگى ۋاقىتتا سپورتتاعى ەڭ ءبىر داۋلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. اسىرەسە بىلتىر كوپ ايقاي-شۋ شىقتى. ەڭ ءبىر جاعىمسىز داۋ ريوداعى وليمپيا ويىندارىنىڭ قارساڭىندا ورىن الدى. ەلىمىزدىڭ سپورت قاۋىمداستىعى سول جانجالدىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن جوق پا؟
– كەز كەلگەن جانكۇيەر سياقتى, ەلىمىزدىڭ سپورت تاريحىنداعى وسىنشا ۇلكەن دوپينگ داۋى ءبىزدى دە سەرگەلدەڭگە سالدى. داعدارعان كۇيدەن ارىلۋ ءۇشىن جەدەل شارا قولدانۋ قاجەت بولدى. قالىپتان تىس, دەگەنمەن, جالعىز دۇرىس قادامعا بارۋىمىزعا تۋرا كەلدى. مەن حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى توماس باحقا ءبىزدىڭ بارلىق 104 سپورتشىمىزدى قوسىمشا دوپينگ-تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ريو وليمپياداسىنا قاتىسۋىنا رۇقسات بەرۋىن سۇراپ حات جولدادىم. تاعى دا شي شىقپاسىن دەپ, سىنامالاردى تالداۋ جاسالۋى ءۇشىن درەزدەندەگى دوپينگكە قارسى تاۋەلسىز زەرتحاناعا جىبەردىك. بارلىق سپورتشىلارىمىز بۇل دوپينگ-تەستىلەۋدەن ويداعىداي ءوتتى. اۋىر اتلەتتەر كومانداسى نەگىزىنەن ەكىنشى قۇراممەن ونەر كورسەتسە دە, ولار قازاقستان اۋىر اتلەتيكا مەكتەبىنىڭ مىقتىلىعىن دالەلدەي ءبىلدى. دەسەك تە, دوپينگ داۋىنىڭ سالدارىمەن ءالى دە ءبىراز جۇمىستار جۇرگىزۋىمىز كەرەك.
– ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى دوپينگ قولدانۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى ەكەنىن ۇنەمى ءمالىمدەپ كەلەدى. وسى ورايدا ءىس ءجۇزىندە قانداي شارالار اتقارىلدى؟
– بىلتىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن, ۇلتتىق انتيدوپينگ ورتالىعىمەن ءبىرلەسىپ, قازاقستاننىڭ دوپينگكە قارسى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ءوزارا ارەكەت پەن شارالار كەشەنىنىڭ جوسپارىن جاسادىق. بۇكىلالەمدىك انتيدوپينگ اگەنتتىگىمەن (WADA – اۆت.) بىرلەسىپ, قازىر ورىندالىپ جاتقان جول كارتاسىن بەكىتتىك. ۇوك-تىڭ باستاماسىمەن, سونىمەن قاتار, WADA-مەن جۇمىس جاسايتىن ءتاۋەلسىز انتيدوپينگ كوميسسياسى قۇرىلدى. ريو-دە-جانەيرودا وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا انتيدوپينگ زەرتحاناسىنىڭ باسشىلىعىنا قاتىستى قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداندى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق انتيدوپينگ ورتالىعىن قايتا تىركەۋ اياقتالدى, WADA باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا شتات جيناقتالۋدا, دوپينگكە قارسى ەرەجەلەر حالىقارالىق ستاندارتتار مەن تالاپتارعا سايكەستەندىرىلۋدە, الەمنىڭ جەتەكشى انتيدوپينگ زەرتحانالارىمەن كەلىسىمدەر جاسالدى.
سونىمەن قاتار, سپورتشىلاردىڭ بيولوگيالىق پاسپورتتارىن ساراپتاۋ باستالدى, تۇراقتى كوميسسيالار رەفورمالاندى, الماتىداعى انتيدوپينگ زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتىن رەفورمالاۋ مەن جەتىلدىرۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ جۇمىسىنا WADA ۇسىنعان حالىقارالىق بەدەلدى ساراپشىلار قاتىسۋدا. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – دوپينگپەن قاي دەڭگەيدە بولسىن كۇرەسۋگە قاۋقارلى, سونىمەن قاتار, «تازا» سپورتشىلاردى قورعاي الاتىن ءتيىمدى جۇيە قۇرۋ. دوپينگ قولداناتىندارعا ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا ورىن جوق. وندايلار انىقتالعان جاعدايدا ءبىز ولاردى بۇرىنعى ماراپاتتارى مەن اتاق-دارەجەسىنىڭ بارىنەن ايىرامىز.
– دوپينگكە قارسى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ۇوك پەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى ارتتى. قازىر سپورت تۋرالى زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانۋدا, ونىڭ ىشىندە سپورتتى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسى دە قاراستىرىلۋدا. وسى ورايدا سالالىق ۆەدومستۆومەن ارىپتەستىك قالاي جالعاسپاق؟
– جاسىراتىنى جوق, كەزىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەن مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنا سپورت قاۋىمداستىعى كۇمانمەن قاراعانى راس. الايدا, مينيستر سالعاننان-اق سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تانىتىپ, جانكۇيەرلىك تابيعاتىن كورسەتتى. وعان ريو-دە-جانەيرودا وتكەن وليمپيا ويىندارىندا كۋا بولدىق. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن ءوزارا جاقسى ءتىل تابىسىپ وتىرمىز. العا قويعان ماقسات-مىندەتىمىز ورتاق – ەل سپورتىن دامىتۋ.
قازىرگى ۋاقىتتا دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت تۋرالى زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى پارلامەنت قاراۋىندا جاتىر. جوبادا سپورتتى باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلىپ, ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى مەن سپورتتىق فەدەراتسيالارعا ايرىقشا ماڭىز بەرىلگەن. ۇوك وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋعا دايىن. سوعان بايلانىستى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنە زاڭ جوباسى بويىنشا كورسەتىپ جاتقان قولداۋلارى ءۇشىن بارشا سپورت قاۋىمداستىعىنىڭ اتىنان ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. وسى زاڭ جوباسىن قولداعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان زايروللا ۇلى نىعماتۋلينگە ەرەكشە راحمەت. ايتقانداي, نۇرلان زايروللا ۇلى قازاقستان سپورتىنىڭ ۇلكەن جانكۇيەرى, ءوزى دە بوكس قۇراماسىنىڭ بازاسىندا جاتتىعىپ تۇرادى.
– ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قاتارى جاقىندا تاعى ءبىر سپورتشىمەن, وليمپيادا چەمپيونىمەن تولىقتى عوي...
– سەرىك ساپيەۆ لايىقتى دەپۋتات بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. ول دەپۋتاتتار كورپۋسىنداعى العاشقى وليمپيادا جەڭىمپازى ەمەس. اتاقتى جەڭىل اتلەت ولگا شيشيگينا دا پارلامەنتتە. كەزىندە تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ, سەرىك قوناقباەۆ, يۋري تسحاي, داۋلەت تۇرلىحانوۆ جانە باسقا دا اتاقتى سپورتشىلار مەن باپكەرلەر دە پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان.
– تيمۋر اسقار ۇلى, اڭگىمەمىزدى قورىتا وتىرىپ, قازاقستان سپورتىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى ويىڭىزبەن بولىسسەڭىز...
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان 25 جىلدىڭ ىشىندە سپورت سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. قازاقستان الەمنىڭ ەڭ مىقتى 30 سپورت دەرجاۆاسىنىڭ قاتارىنا كىرگەن. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان ەلدەرىنىڭ ساناتىنا كىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن سپورت سالاسىندا جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز.
جاڭا بيىكتەردى باعىندىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە بارلىق جاعداي بار. وتاندىق سپورتشىلاردى دايارلاۋعا زاماناۋي سپورتتىق ينفراقۇرىلىم جاسالعان. قازاقستاندا 11 مىڭنان استام سپورت نىسانى بار. وعان ەلىمىزدە وتكەن ازيا ويىندارى مەن ۋنيۆەرسيادادان قالعان بىرەگەي سپورت ارەنالارىن قوسىڭىز. ولار قۇراما كوماندالاردى دايارلاۋ بازاسى قىزمەتىن اتقارادى. ەلىمىز بىرنەشە رەت الەم چەمپيوناتتارىن, الەم كۋبوگىنىڭ كەزەڭدەرىن, جازعى جانە قىسقى سپورت تۇرلەرىنەن قۇرلىقتىق بىرىنشىلىكتەر وتكىزدى. قازاقستان حالىقارالىق وليمپيادا قوزعالىسىنىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ەل سپورتىن دامىتۋعا ۇنەمى كوڭىل اۋدارىپ, قامقورلىق جاساپ وتىرعانى ءۇشىن سپورت قاۋىمداستىعىنىڭ اتىنان العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. جەڭىس تۇعىرلارىنان كورىنگەن سپورتشىلارىمىز جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. سوندىقتان, ولار قازاقستاندىقتاردى جاڭا جەڭىستەرىمەن قۋانتا بەرەرىنە ءبىز ءاردايىم سەنىمدىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
