وسىنىڭ سەبەبى نەدە دەگەندە, سول رەفورمالاردىڭ جىلى كابينەتتەردە جاسالىپ, كەيىن ونى حالىققا ىسىرا سالۋدا جاتقان جوق پا ەكەن دەگەن وي مازالايدى. اسىرەسە, مەكتەپكە قاتىستى وزگەرىستەر مۇعالىمدەر قاۋىمىن ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرۋدە. ءبىر رەفورمانىڭ تاپسىرماسىن ورىنداي باستاعاندا ەكىنشىسى كيلىگەدى. وسىنداي قيعاشتىقتار تىيىلماي كەلەدى. بۇل ورايدا حالىق قالاۋلىلارى دا پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ كەلە جاتقانىنا جۇرتشىلىق كۋا.
ماسەلەن, سەناتور داريعا نازارباەۆا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە: «قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسىن رەفورماتورلىق اۋەستەنۋشىلىك جايلاپ الدى. ءبىز كوپتەگەن جەتىلدىرىلمەگەن رەفورمالاردىڭ كۋاسى ءارى قاتىسۋشىسى بولىپ كەلەمىز. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سىلتەۋ سانگە اينالىپ كەتتى», دەگەن ەدى.
شىنىندا, رەفورماتورلار وزگە ەلدەردىڭ جەتىستىگى رەتىندە ناسيحاتتاپ, ونى ءوز ەلىمىزدەگى تىنىس-تىرشىلىككە جەتە ءمان بەرمەستەن ەنگىزۋدى ادەتكە اينالدىرعالى قاشان. ءبىز بۇل جولعى اڭگىمەنى 3-سىنىپتىڭ ماتەماتيكا وقۋلىعىنا كومەكشى قۇرال رەتىندە ۇسىنىلعان ل.گ.پەتەرسوننىڭ «ماتەماتيكا» دەگەن قۇرالىنا قاتىستى وربىتسەك دەپ وتىرمىز.
وقۋشىلاردىڭ لوگيكالىق ويلاۋ جۇيەسىن دامىتادى دەگەن بۇل كىتاپتىڭ باستى كەمشىلىگى ەسەپتەن بۇرىن, ەسەپتى شىعارۋعا جول كورسەتەتىن ماتىندەردەگى ورالىمسىزدىقتاردا بولىپ تۇر. 3-سىنىپقا ارنالعان ءۇش بولىمنەن تۇراتىن قوسىمشا ەڭبەكتىڭ قاي باسپادان قانشا دانامەنشىققانى, اۋدارماشىسى مەن رەداكتورىنىڭ كىم بولعانى تۋرالى ەشقانداي مالىمەت كورسەتىلمەگەن. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ناقتى دايەكتەرگە جۇگىنەلىك.
ماسەلەن, ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ 1 ساباعى «جيىن جانە ونىڭ ەلەمەنتتەرى» دەپ اتالادى. «ماتەماتيكادا الدە-كىم نەمەسە الدە-نارسە توپتالىپ جيناقتالسا, ونى جالپى سوزبەن – جيىن دەپ اتايدى. «ءبىر وتار كەسە» دەپ ايتۋعا بولمايدى. ونى باسقاشا «كەسەلەر جيىنى» دەيمىز. «سيىرلار بريگاداسى» دەۋىمىز قاتە, ال «سيىرلار جيىنى» دەگەنىمىز دۇرىس. مىسالدار كەلتىرسەك: گۇلدەر جيىنى, قۇستار جيىنى, وقۋشىلار جيىنى ت.س.س.» دەيدى دە: «ا) قويلار جيىنىن قالاي اتايدى؟ ءا) جىلقىلار جيىنىن قالاي اتايدى؟ ب) توپتاسىپ ۇشىپ بارا جاتقان ارالار جيىنىن قالاي اتايدى؟...».
وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇل ورىسشاسىندا تۇسىنىكتى بولعانىمەن, قازاق تىلىنە اۋدارعاندا ءتۇسىنۋ قيىن. جيىن ءسوزىنىڭ ماعىناسى بۇل جەردە وعاش ەستىلەدى ەكەن. قانداي جاقسى دۇنيە بولعانمەن, اۋدارماسى وڭباسا, تۇپكى ماعىناسى بۇزىلاتىن, جاعدايلار از ەمەس قوي. تاعى دا دايەككە جۇگىنەلىك. ەكىنشى بولىمنەن دە مىسال وقىپ كورەلىك: «از عانا ۋاقىت ارالىعىن ولشەۋ ءۇشىن ادامدار ساعاتتى ويلاپ شىعارعان. الدىمەن كۇن ساعاتتارى پايدا بولىپ, ولار تەك كۇندىز عانا جۇمىس ىستەگەن. مۇنداي ساعاتتار كولەڭكە بويىنشا ۋاقىت كورسەتكەن. ەگيپەتتىك كۇن ساعاتتارى بۇرىشتالىپ جاجىرىلعان ەكى پلاستينادان قۇرالعان» دەيدى.
سول سەكىلدى اپتا كۇندەرىنە ارنالعان ساباقتا «بۇگىن سەنبى, ەرتەڭ جەكسەنبى, ارعىنكۇنى دۇيسەنبى بولادى», نەمەسە «يت شاريك فوتواڭشىلىققا قىزىعىپ, ارقايسىسىندا 36 كادرى بار 8 پلەنكا ساتىپ الدى», دەيدى دە سوڭىندا سول كادرلاردىڭ قانشاسىن جاراتقانىن ەسەپتەپ شىعارۋدى ۇسىنادى. سول سەكىلدى «1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا نەمىس-فاشيستىك قولدارى سوۆەت وداعىنا ساتقىندى قول جۇمسادى. 1945 جىلدىڭ 9 مامىرىندا سوۆەت وداعى فاشيستىك گەرمانيانى جەڭىپ شىقتى», دەپ سوعىستىڭ قانشا جىلعا سوزىلعانىن ەسەپتەپ شىعۋدى العا تارتادى. «ماسكەۋدەن سەرگيەۆ پوسادقا تاڭەرتەڭگى 8 ساع. 30 مين. ەكسكۋرسيالىق اۆتوبۋس باعىتتالدى.
ماسكەۋدەن سەرگيەۆ پوسادقا دەيىنگى ارا قاشىقتىقتى اۆتوبۋس 2 ساع. 15 مينۋت ءجۇرىپ وتەدى. ول جولدا 10 مينۋتتان 2 ايالداما جاسايدى. ەگەر سەرگيەۆ پوساد بويىنشا ەكسكۋرسياسى 5 ساعاتقا سوزىلسا, اۆتوبۋس ماسكەۋگە قاي ۋاقىتتا قايتا ورالدى؟» دەگەن ءماتىن دە تۇسىنىكسىز. ءبىر جەردە ساع., ءبىر جەردە ساعاتقا دەپ تولىق جازادى. وسى ارادا بۇل ەڭبەكتە قازاقستاننىڭ اۋىل-سەلولارىن, قازاق بالالارىنىڭ اتتارىن دا قوسىپ وتىرادى. كەي تۇستا وزگە ەلدەردىڭ اتاۋلارى دا قولدانىلعان. وقۋشىنىڭ وي-ءورىسىن دامىتۋعا ارنالعان بۇل كىتاپ تۋرالى مۇعالىمدەرمەن سويلەسكەنىمىزدە, ولار اۋدارماسىنىڭ وتە اۋىر ەكەنىن, كوپ جاعدايدا تۇسىنە المايتىندارىن, تەك ەسەپتەردى شىعاراتىندارىن ايتتى.
ليتسەيلەردىڭ باستاۋىش سىنىپتارىنا ارنالعان بۇل قۇرالداعى ماتىندەر وقۋشىنى بىلاي قويىپ, اتا-انالار ءۇشىن دە اۋىر ءتيىپ وتىرعانى اقيقات. بالالار تۇك تۇسىنبەي قينالاتىن كورىنەدى. كەيبىر ازاماتتار مۇنداي لوگيكالىق تۇرعىدان ويلاۋدى دامىتاتىن كىتاپتار قازاق تىلىندە جوق دەگەندى العا تارتقان ەدى. ءبىز بۇل تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى وقۋلىق ورتالىعىنا حابارلاسقانىمىزدا, ءبىز ايتقان ەڭبەكتىڭ وقىتىلىپ جاتقانىنان حابارسىز ەكەنىن ايتىپ, ماتەماتيكا وقۋلىعىنا قوسىمشا وقۋ قۇرالداردىڭ وزىمىزدە دە بارىن جەتكىزدى.
الاش ارىسى سماعۇل سادۋاقاسوۆ «كەمشىلىكتى ايتۋ ۇيات ەمەس, بار كەمشىلىكتى جوق دەپ ودان قۇتىلۋعا تىرىسۋ ۇيات», دەگەن ەكەن. قازىرگى وقۋلىق جايىنداعى داۋ-داماي, بىرىنشىدەن, «حالىقتىڭ تۇزەلۋىنىڭ ءۇمىتى – جاستاردا. سوندىقتان, جاستاردىڭ قالاي وقىپ, قالاي تاربيەلەنۋىن, بارىنەن بۇرىن ەسكەرىپ, بارىنەن جوعارى قويىلاتىن... وقۋ-تاربيە جۇمىسى تۇزەلمەي, جۇرت ءىسى دە تۇزەلمەيدى» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى), دەگەن ويدان تۋىنداپ جاتسا, ەكىنشىدەن, سول ۇرپاقتىڭ موينىنداعى قارىزى مەن پارىزىن ادال اتقارۋ جولىنداعى تالپىنىس دەپ بىلگەنىمىز ءجون. وقۋلىق جازۋدىڭ قيىندىعىن باسىنان كوپ وتكەرگەن اكادەميك ا.كولموگوروۆ ءبىر وقۋلىق جازۋ ءبىر رەاكتيۆتى ۇشاق قۇراستىرۋمەن بىردەي دەگەن ەكەن.
ءبىز وقۋلىقتى وسى قاعيدا جەلىسىندە اتقارۋدىڭ ورنىنا «نەسى قيىن, جازا سالمايمىز با» دەگەن جۇيەسىز جولعا ءتۇسىپ العان سياقتىمىز. ونىڭ ۇستىنە وقۋلىق جازۋدى كىم ۇيىمداستىرادى دەگەن سۇراقتى ءتيىستى مەكەمەلەرگە قويعانىمىزدا ولار: «وقۋلىقتاردى, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى ءوز قارجىسىنا دايىنداۋدى قالاۋىنشا اۆتور, اۆتورلىق ۇجىم نەمەسە باسپا ۇيىمداستىرادى. ارنايى ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان وقۋلىقتار, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا نەمەسە ازىرلەۋشىنىڭ ەسەبىنەن دايىندالىپ جارىققا شىعادى», دەيدى.
وسىنىڭ وزىنەن-اق وقۋلىق «تاعدىرى» قالاي شەشىلەتىنىن اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك. باسپا تابىس كوزىن ويلايدى. اقشا تاپقان ادام ءوزىنىڭ بيلىگىن جۇرگىزەدى. ال تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭى سانالاتىن ۇل مەن قىزدىڭ قولىنا مۇنداي جاعدايدا ساپالى وقۋلىقتىڭ ءتيۋى ەكىتالاي ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ازات ەلىمىزدىڭ ءتول وقۋلىعى ۇرپاق قولىنا تيگەلى دە جيىرما جىلدان اسىپ بارادى. ەندەشە, وسى ۋاقىت ىشىندە ءتول وقۋلىعىمىزدى تورگە وزدىرا الماي, كوكپارعا سالعانىمىز كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەدى. مۇنداي جاعدايدا ءبىلىم ساپاسى تولىق تالاپقا ساي دەۋ دە قيىن. وعان بۇل ارادا دايەكتەركەلتىرمەسەك تە, كەي تۇستاعى ناتيجەلەردىڭ الا-قۇلالىعى مىسال بولا الادى.
جالپى, وقۋلىق ماسەلەسىن دۇرىس جولعا قويۋ ءىسىن بيىك دارەجەدە قولعا الۋ كەرەك. ءتول وقۋلىقتارىمىزدىڭ العاشقى قادامى ادەمى باستالىپ ەدى. كەيىن ونى قوجىراتىپ العانىمىز راس. بالامالى وقۋلىقتار جازۋ الدان شىققاندا, ءتىپتى ەكىنىڭ ءبىرى وقۋلىق اۆتورى بولۋعا تالپىندى. تالپىنىپ قانا قويماي, مەكتەپتەرگە تەلىدى. ونىڭ قاتە ەكەنى وتكەن جىلى دايەكتەلىپ, بازالىق وقۋلىققا كوشۋدى باستادىق. بىراق بۇل دا ءبىر جىلدا جۇزەگە اسىرىلمايدى. ايتالىق, 2016 جىلدان باستاپ ءبىرىنشى سىنىپتار بازالىق وقۋلىققا كوشسە, 2017 جىلى ەكىنشى سىنىپ وقۋشىلارى بازالىق وقۋلىقتى قولعا الادى.
ال ول جىلجىپ جوعارىلاعانشا, بالامالى وقۋلىقتار مەن بازالىق وقۋلىقتار قاتار ءجۇرىپ, وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ باسىن قاتىرارى حاق. سوندىقتان دا قازىر كوپ جاعدايدا جۇرتشىلىقتىڭ, اسىرەسە, اتا-انالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە قيانداعى اۋىل جۇرتىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ جاتقان وقۋلىقتار ماسەلەسىن دۇرىس جولعا قويىپ, جۇيەلى اتقارۋدى القالى كەڭەستە تالقىلاۋ قاجەت بولىپ تۇر. وقۋلىقتى ءبىر اۆتور عانا ەمەس, عىلىم جاعىن قامتيتىن عالىم, ادىستەمەنى تەرەڭ مەڭگەرگەن ادىسكەر, بالا جانىن ۇعاتىن, كۇن سايىن وقۋلىقپەن جۇمىس ىستەيتىن بىلىكتى ۇستاز بىرىگىپ جازۋ شەشىلسە, ۇتىلماس ەدىك.
قازاق جىرىنىڭ جامپوزى, ۇلتتىق پەداگوگيكا تۋرالى تۇڭعىش ەڭبەكتىڭ اۆتورى ماعجان جۇماباەۆ «وقۋ قۇرالدارىنىڭ قۇرالاتىن نەگىزى – مەكتەپ. وقۋ قۇرالدارىنىڭ مىنەزى – مەكتەپ مىنەزىنىڭ ايناسى» دەگەن ەكەن. ءبىز وسى اينانىڭ مولدىرلىگىن ساقتاي الماي سىزات ءتۇسىرىپ, ۇرپاقتىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە قيانات جاساپ جۇرگەن جوقپىز با؟..
سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»
