مۇنداي بالالار وزگەلەرگە كوپ سەنىپ, ءوز جاۋاپكەرشىلىگى دۇرىس قالىپتاسپاعاننان بولادى ەكەن. ۇزاق جىل بالالار پسيحولوگياسىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان قىتايلىق ايەل لۋ ءچيننىڭ «بالاعا جارايسىڭ دەي ءبىلىڭىز» دەگەن كىتابىندا ءدال وسى تاقىرىپقا ارنايى توقتالىپ جاندى مىسالدار كەلتىرىلگەن.
سەگىز جاستاعى قىزى اسىپ-ساسىپ ءجۇرىپ ءان سۇيەمەلىن جازعان دىبىس تاسپاسىن ۇمىتىپ كەتەدى. سول كۇنى مەكتەپتە ءان ساباعىنان جارىس وتكەلى جاتقانىن, قىزى وعان تۇنىمەن دايىندالعانىن جانە دىبىس تاسپاسىن ۇمىتىپ بارا جاتقانىن كورىپ وتىرعان اناسى وعان «زاتىڭ قالىپ بارا جاتىر» دەپ ەسكەرتپەيدى. بىلە تۇرا ايتپايدى. قىزى ابدەن مەكتەپكە جەتكەندە بارىپ تاسپانى جوقتايدى. دەرەۋ اناسىنا تەلەفون شالادى. جارىستىڭ باستالۋىنا از قالعانىن ايتىپ, تاسپانى اكەلىپ بەرۋىن وتىنەدى.
شەشەسىنىڭ ۋاقىتى بولا تۇرا «قىزىم, سەن ەسەيىپ قالدىڭ عوي, بۇل ماسەلەنى ءوزىڭ شەشەتىنىڭە سەنىمدىمىن» دەپ تەلەفوندى جابادى. قىزى داعدارىپ ءبىراز تۇرىپ ءوز كەزەگىن كەيىنگە شەگەرتىپ بەلەسەبەدپەن ۇيىنە كەلىپ تاسپانى الادى.
اناسىنىڭ اڭگىمەسى: مەن ونىڭ سوڭىنان شاشىلعان زاتتارىن جيناستىرىپ ءجۇرىپ «ۇمىتشاق بولما» دەپ ءجۇز رەت ايتقانىمنان پايدا جوق. قايتا وعان ءبىر رەت ەسكەرتكەنىمنىڭ ءوزى ونىڭ باسقالارعا يەك سۇيەۋ پسيحولوگياسىن اسقىندىرادى. ودان دا ءوز قاتەسىن ءوز موينىنا قويىپ, قاتەلىكتىڭ زاردابىن وزىنە سەزىندىرۋىم كەرەك بولدى. مۇنداي اششى ساباقتار ونىڭ سالاقتىق, ۇمىتشاقتىعىن ازايتتى. ء بىر كۇنى قىزىم جاي جاتقانىنا قاراماي, كۇندەلىكتى ۋاقىتىنان جارتى ساعات ەرتە تۇرىپ ساباعىن پىسىقتاماق بولىپ ساعاتىن قوڭىراۋعا تەڭشەپ قويدى. الايدا شارشاعان قىزىم قوڭىراۋ قانشا شىرىلداسا دا ۇيقىسىن قيماي كەرىلىپ-سوزىلىپ جاتا بەردى. مەن «ساعاتتى ءدال ۋاقىتىنا تەڭشەسەڭ دەر كەزىندە تۇراسىڭ, ايتپەسە تۇندە قىسقارتقان ۋاقىتىڭدى تاڭەرتەڭ قايتا قوسىپ الىپ, ۇيقىڭ ونان ارى قالىڭداي بەرەدى» دەدىم. قىزىم تىڭدامادى. اقىرى بىرنەشە رەت ساباقتان دا كەشىگىپ قالدى. ءبىر كۇنى مەن ونىڭ قوڭىراۋلى ساعاتىن الىپ الدىم دا, قاسىنا ۋاقىتتى عانا كورسەتەتىن جاي ساعات قويدىم. ناتيجەسىندە قىزىمنىڭ ۇيقىسى سەرگىپ سالا بەردى. ونى وياتاتىن مەن جوق, قوڭىراۋ دا شىرىلدامايدى. سوندىقتان ساق, سەرگەك ۇيىقتاپ اراسىندا ساعاتقا ءبىر قاراپ قويىپ ۋاقىتىندا ورىنىنان اتىپ تۇراتىن بولدى.
لۋ ءچيننىڭ اڭگىمەسى: ءبىر جولى بالالارعا ارنالعان «جاڭعالاق بالا» دەگەن فيلم كوردىم. رەجيسسەر ول بالانىڭ ارەكەتىن كامەرامەن ءتۇسىرىپتى. شىنىندا جاڭعالاق بالا ەكەن. ۇيقىدان تۇرا سالا شالبارىن تەرىس كيدى, باس كيىمىن كيدى, سوسىن كوزىلدىرىگىن ىزدەدى, باس كيىمىن شەشىپ كوزىلدىرىگىن تاقتى دا, باس كيىمىن سول ۇمىتىپ كەتە جازدادى, ودان كەيىن سۋمكاسىن اسىنىپ, كىلتىن, قولعابىن الىپ, سىرتقا قاراي جۇگىردى, سالدەن كەيىن قايتا كەلدى, سويتسە قولعابىنىڭ ءبىر سىڭارىن ۇمىتىپ كەتىپتى...
كەيىن سول بالانى مەكتەبىنە ىزدەپ بارىپ سويلەستىم. ول ءوزىنىڭ جاڭعالاق ەكەنىن مويىندايدى. 5 كۇندىك جازدىق دەمالىس لاگەرىندە 11 رەت كيىمىن جوعالتقانىن, ونى جەتەكشىلەرى اكەلىپ بەرگەنىن ايتىپ ۇيالدى. بۇل بالا نەگە
بۇلاي بولدى؟ ونىڭ اتا-اناسى, اينالاسىنداعى ەرەسەك ادامدار ۇنەمى سوڭىنان ەرىپ ءجۇرىپ جوعالتقان, ۇمىتقان دۇنيەلەرىن جيناپ ءجۇرىپ ونى «قامسىز» ەتكەن ەكەن. ول جىبەرگەن اعاتتىقتىڭ ءبارىن ۇلكەندەر موينىنان الىپ وتىرعان. جاۋاپكەرشىلىك دەگەن بۇل بالانىڭ ويىنا كىرىپ-شىقپاعان. مەن ونىڭ شەشەسىنە:
- مۇنان بىلاي ۇلىڭ قاجەتتى نارسەسىن جوعالتسا, ىزدەسپەڭىز, ءوزى ىزدەپ تاپسىن. ۇيدە باعا جازۋ تاقتاسىن ورناتىڭىز. ەگەر ول ءبىر نارسەسىن جوعالتسا, ءبىر رەت كىنا جازىڭىز, از جولعالتسا ورتاشا, ەشتەڭە جوعالتپاسا ۇلكەن ەڭبەك جازىڭىز. ونى ەندى تۇزەتۋدىڭ جولى سول, – دەپ ۇسىنىس ايتتىم.
مەن وسى كىشكەنتاي ءفيلمدى ءتۇسىرۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرعان مەكتەپ ديرەكتورىنا مەكتەپتە «جاڭعالاق بولمايىق» دەگەن تاقىرىپتا ءىس-شارا وتكىزۋىن ۇسىنىس جاسادىم. ول قۋانا قابىلدادى. ءار كۇنى كوپتەگەن اتا-انانىڭ مەكتەپكە بالالارى ۇمىتىپ كەتكەن نارسەلەرىن تاسىپ جۇرەتىنىن ايتتى. مەن وعان: - ءار قانداي اتا-انانىڭ بالالارىنىڭ كەرەك-جاراعىن كوتەرىپ مەكتەپكە كىرۋىنە جول قويماڭىزدار, بۇلاي ىستەۋ مەكتەپ ەرەجەسىنە قايشى دەگەن قاتاڭ بەلگىلەمە شىعارىڭىزدار. ماۋسىم سوڭىندا مەكتەپ بويىنشا جينالىس اشىپ, جاڭعالاقتىق ءمىنىن تۇزەتۋدە العا باسقان وقۋشىلاردى ماراپاتتاڭىزدار, - دەپ كەڭەس ايتتىم. ءسويتتىم دە سىنىپتاعى بالالاردان:
- جيناقى, سەرگەكتىك ادامزاتتىڭ نەسى؟ – دەپ سۇرادىم
- ارتىقشىلىعى! – دەپ جاۋاپ قاتتى بالالار تەگىس.
- وندا جاڭعالاقتىق, ۇمىتشاقتىق شە؟ – دەدىم.
- كەمشىلىگى! – دەدى بالالار.
كەيىن سول مەكتەپتىڭ ديرەكتورىنان حات الدىم. ءىسىمىزدىڭ جاقسى ناتيجە بەرگەنىن ايتىپ, العىس ءبىلدىرىپتى.
ءتۇيىن. ءيا, جاڭعالاقتىق, جاۋاپسىزدىق ادام بويىنداعى ۇلكەن كەمشىلىك. بالالارعا جاڭعالاقتىقتان تۋىلاتىن قيىندىقتاردى سەزىندىرە الساق, ولار ونى تۇزەتۋگە تىرىسادى. جاستايىنان جاۋاپكەرشىلىگى مىقتى بالا ەسەيگەندە ءوز ءىسىنىڭ مامانى, ادال دا اقيقاتشىل پەرزەنت بولىپ جەتىلەدى.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»
