اقتىق ساپارعا اتتاندىرىپ سالۋدىڭ ادەتتەگى قارالى جيىنى دەسە دە, جيىلعان كوپشىلىكتەن توبىرلىق مادەنيەت بەلگىسىنىڭ جۇقاناسى دا بىلىنبەدى. مىنبەگە كوتەرىلگەندەردىڭ كوبى مانساپ يەلەرى مەن باستارىنا باق-ءداۋلەت قونعانداردىڭ قاسىندا تومەنشىكتەي قويمايتىن جۇرتشىلىققا تانىمال زيالى قاۋىم وكىلدەرى. قۇبىلاعا قاراتا جاتقىزىلعان سۇيەك الدىندا سويلەگەندەر ادامگەرشىلىگى مەن عالىمدىعىن اسپەتتەپ, ەڭبەگى مەن ەرلىگىن بۇلداي الماس يكەمسىز جاراتىلىسىن تۇسپالدى ەمەۋرىن ارقىلى جەتكىزگىسى كەلگەن سارىندا كۇڭىرەنىس تە جوق ەمەس ەدى.
ءارى سىنىپتاس, ءارى نەمەرەلەس تۋىسى باقىت بالاي ۇلى ۇزىن تۇرقىنا بولا بالالار رافاتقا «جيراف» دەگەن جاناما ات قويعان ەدى. ءجاسوسپىرىم شاعىندا جازعان فانتاستيكالىق اڭگىمەسىن وزىنە وڭاشادا وقىعانىن, مازمۇنىن قىسقاشا بايانداي باستاعاندا – «ءۇش-ءتورت كوگەنكوز ءبىز دە ءبىر ەمەس پە ەدىك» دەپ سول ارادا داۋىستاپ ءۇن قاتا جازدادىق. باقىت ءسوزى جيىلعان كوپشىلىكتىڭ بىرقاتارىن ءتاۋىر اسەرگە بولەگەندەي. مۇرات اۋەزوۆ, ديار قوناەۆ, ايگۇل ءىسماقوۆا, جاناربەك ءاشىمجان قانشا جۇرەكجاردى سويلەسە دە, قوناقاسى ۇستىندە مارات ادىباەۆ رافات سىنىپتاسىنىڭ تەبىرەنىسىنە ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى. اۋەزوۆ مۇراجايى ءۇشىن رافات ءولىمى ورنى تولماس قازا ەكەنىن تەگەۋرىندى ەكپىنىمەن وكىنە جەتكىزگەن كەزدە: «بار-جوعى مۇراجاي ما؟» دەپ اياسىن تارسىنىپ, قوڭىلتاقسۋلى حالدە قابىلداعانىمىز دا راس.
كەلتەلىك دەگەنىڭ ءبارىبىر سىر بەرمەي قويمايدى. مۇحتار اۋەزوۆ مۇراجايى ايتپەسە جاي اتاۋدان گورى مارتەبەسى جوعارى كيەلى ورىن ەمەس پە. «اباي جولى» ەپوپەياسىن ءار ساققا اۋەكتەتىپ اكەتەتىن ادەتكە ءۇن قاتپاستان تۇكسيىپ وتىراتىن رافات: «جيناعان ماتەريالداردى كورسەڭ, تاعى ءتورت كىتاپقا جەتەرلىك. سولاردى ىرىكتەپ, كوركەمدىك شىندىققا اينالدىرۋدىڭ ازابىن ايتپايسىڭدار ما. قازاق اراسىندا عانا ءويتتى, ءبۇيتتى دەگەن اڭگىمە تولاستامايدى. ۇلىلاردىڭ اتى ۇلى, سولاردىڭ كوبىنەن اۋەزوۆ ارتىقشىلىعى – امبەباپ», – دەپ قىسقا تۇجىرا كەسىپ تاستايتىن.
مۇراعا دەگەن كوزقاراسىنىڭ تۇراقتىلىعى جونىنەن رافات تاقۋالىق عۇرىپتى ۇستانعانعا ۇقسايدى. لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اۋەزوۆتىڭ چەحوۆ درامالارى مەن جەتىسۋ الابىنداعى البان اقىندارى تۋرالى ورىسشا جازعان زەرتتەۋىن تابۋ رافات ماڭدايىنا جازىلعاننان بولەك – ونىڭ وسى جۇمىسقا تۇرۋىن ۇزاق كۇتىپ جاتقانداي كورىنەدى. سونى العاش كەزىكتىرىپ, وقىعانداعى قۋانىشى مەن جارىققا شىعارۋداعى ۇمتىلىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمىزدە. سوم التىننىڭ بۋىنا ەلتىپ, مول ولجاعا كەنەلگەن نۇرلى وزگەرىستىڭ توتەندىگىن دەر ۋاعىندا اڭعارىپ, قۋانىشىن ۇستەمەلەي ءتۇسۋدىڭ ورنىنا سالعىرتتاۋ تىڭداپ, سالقىن رايدا قوشتاعاننان ساۋ ەمەس شىعارمىز. ادەبيەت ينستيتۋىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن شاعىندا قات-قاتىمەن جينالعان پاپكىلەردىڭ اراسىنان سارىباس پەن جامبىل ايتىسىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن كەزىكتىرگەنىن قايتا-قايتا ايتىپ, «جۇلدىز» جۋرنالىنا باستىرعاننان كەيىن بارىپ ارىنى باسىلعان سياقتاندى. اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق اكادەميالىق جيناعىنا 150 كوممەنتاري جازعانىن تىكەلەي جۇمىسى ساناعاننان بولار شەت جاعالاتىپ قانا ايتاتىن. تومداردى وتكىزۋ باعدارىنا كىرىسكەن كەزدە كوميسسيا تاراپىنان ەشقانداي ەسكەرتۋ ەستىمەگەنىن ماقتان قىپ ەمەس, ريزالىق شىرايدا باياندايتىن.
مىنەكي, ەندى ەسىك پەن توردەي ارالىقتا كەسە-كولدەنەڭنەن جاتقان الىپ ازاماتپەن بۇل دۇنيەدەگى سوڭعى رەت قوشتاسۋ بارىسىنداعى نالاڭدى قانشا جۇلقىنىپ شىعارساڭ دا, قۇلا ءدۇز كەڭىستىككە ماڭعان ءۇنىڭ كوگىلدىر تولقىندارعا ءسىڭىپ, شيراتىلا ەسىلگەن ساعىم اراسىنان رافاتتىڭ ەڭسەگەي بەينەسى كولەڭ قاعا كورىنەتىن سياقتانادى. بايتاققا اتى ءمالىم عالىم, اقىن-جازۋشىلار, لەك-لەگىمەن اعىلىپ كەلگەن كوپشىلىك – كوڭىلدەرىن رياسىز بىلدىرگەن سوڭ با: «اپىر-اۋ, رافات مىقتى ەكەن عوي» – دەستى سىنىپتاستار ءبىر-بىرىنە ءۇنسىز قاراعان قالىپتا. ادام تانۋدىڭ الاڭسىز قامسىزدىعى ما, كەشتەتىپ بولسا دا مويىندادى-اۋ, ايتەۋىر! مۇنىڭ ءبارى جازۋشى, عالىم, قوعام قايراتكەرى دەگەن ونەبويعى جارناماعا اكادەميك دەگەندى قوساقتايتىن تۇستاستارىنىڭ قىلىعى سانالارىنا تۇلعا بولىپ قوناقتاعاننىڭ كەسىرى شىعار, بالكىم.
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ءجۇرگىزىلگەن انكەتا بويىنشا جازۋشى قۋانىش جيەنباەۆتىڭ بەرگەن جاۋابى رافاتتىڭ جاستىقتىڭ قولامتاسىنا جاتقان شوعىن ۇرلەپ, تۇتاتقانداي كورىندى. الدىڭعىلار مەن كەيىنگىلەردىڭ تۋرا ورتاسىنداعى تۇتاس ءبىر بۋىننان كوپ ەشكىمنىڭ نازارىنا ىلىكپەي, قاقاستاۋ قالعانىن مەڭزەگەن ەدى. سونىڭ ارقاسىندا نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, سەرىك اسىلبەك ۇلى, الىبەك اسقاروۆ, قۋانىش جيەنباەۆ, قۋاندىق تۇمەنباەۆ شىعارمالارىنىڭ بايىبىنا بايسالدى بارىپ, جان-جاقتى تالداعان سەريالى ماقالالاردى ءبىرىنەن سوڭ ءبىرىن ۇزبەي جازىپ جاريالاعان ەدى. مۇنداعى باستى نىسانا وسى قالامگەرلەردىڭ كەسكىندەگەن بەينەلەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن نەگىزگى ۇستانىم عىپ العان باعىت ءبىراز جۇرتقا ەسكى سارىن, ءجۇرىپ وتكەن سوقپاقتىڭ بۇرىنعىدان قالعان سۇرلەۋىندەي كورىندى. ادەبيەتشى ىنىشەكتىڭ ءبىرى مۇندايدا سىن كەرەك دەگەن ەمەۋرىنى سول ويدى مەڭزەگەندەي. وسى ماقالالاردىڭ ءون بويىندا اسىرا ماقتاپ اسىعىستىققا بارمايتىن, كەمشىلىكتىڭ ءوزىن ادەپ-يبامەن جۇمساق جەتكىزەتىن ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا ەشكىم شامدانبادى دا, تالداۋدىڭ قيسىنىنا ەش قارسىلىق بىلدىرمەدى دە.
قىرىق يا ودان دا ۇلعايىڭقى تارتقان شاعىمىز با, ىقىلاستى اڭگىمەنىڭ ايتەۋىر ورىستەگەن ءساتىنىڭ ۇستىندە باياعى بالا كەزدە جازعان فانتاستيكالىق دۇنيەسىنىڭ جاي-جاپسارىن سۇراپ نەمىز بار ەدى. دەرەۋ جيىلىپ الا قويدى دا, تۇيىلە سۋىق قادالعان مەزەت الگىندە عانا جادىراڭقى شىرايى ويسوقتى كەيىپكە كوشىپ ۇلگەردى. «وپ-وڭاي جازىلاتىن جاتتاندى نارسە بولعان سوڭ تاستاي سالعام», – دەدى جاقتىرماعان ىڭعايدا. مۇنشالىقتى ءۇزىلدى-كەسىلدى تۇجىرۋدى كۇتپەگەن پاقىر باسىمىز جاتتاندىلىقتى شيىرلاۋمەن ەسىل ۋاقىتتى زايا قىلعانداي قۋىستانۋ حالىنە تاپ بولعانىڭدى ءوزىڭ دە سەزبەي قالادى ەكەنسىڭ. اۋىرىپ, جانى الەككە تۇسكەن شاقتا دا, وسالدىققا بارىپ مۇڭىن شاقپاعان رافات اتا جولىنان ءمۇلت كەتپەگەن قاريادان اۋماي بارا جاتتى. تۋمىسىنان بەيادەپ سويلەمەي, كەمسىتىپ, باسىنۋعا جانى قاس ول جىگىتتەردىڭ ايەل مىنەزىنە سالىنىپ, جاسىپ ەگىلگەنىن الدا-جالدا ۇشىراتا قالسا – وسىناۋ السىزدىكتى قۇددى ءوزى جاساپ تۇرعانداي, ءورت شالعانداي كۇرەڭىتكەن بەت-ءجۇزىن تىجىرىنا بۇرىپ اكەتەتىن.
كلاسسيكالىق ادەبيەتپەن تىكەلەي تاربيەلەنىپ, قالىپتاسقان ەستەتيكا – قۇندىلىق اتاۋلىعا قۇرمەتتى سۋىتپاستان جان دۇنيە الىمىن كەڭىتە تۇسە مە دەيسىڭ؟ دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتىنەن كەز كەلگەن پەرسوناجدان مىسال كەلتىرىپ, اڭگىمەسىن جالعاعان كەزدە ءسوز جەلىسىنە سۇرانىپ تۇرعانداي قاپىسىز قۇيىلىس تاباتىن. وزىنە جاماندىق جاساعانداردىڭ پەندەشىلىكتەرىن سونشالىقتى جيرەنە بايانداسا دا, سولاردىڭ ورەن-جاراندارىنىڭ مىنەزىندەگى ىرىلىكتەردى كورە ءبىلۋگە ەركى ەركىن جەتەتىن.
دەرت تەرەڭ دەندەپ, ەتتەن اري باستاعان اقىرعى كۇندەرى رافات پەرزەنتتىك بورىشىن اياعىنا دەيىن اتقارىپ كەتۋگە تىرىسقانىنا قانشا تۇسىنىستىكپەن قاراساڭ دا, و باستا-اق نەگە قولعا المادى ەكەن دەگەن پەندەلىك وي قىلاڭ قاعاتىنى بار. ۇلكەندەر تاراپىنان جابىلعان جالانى اكەسىنە جەتكىزە الماي قينالعان وقۋشى بالانىڭ جاعدايىن بايانداعان وسى جولدار يەسى پوۆەسىنىڭ ءپروتوتيپى – رافات پەن اكەسى ەدى. سوعىسقا قاتىستى قۇجاتتاردى جيناستىرىپ ءجۇرىپ, ومىردەن الىنعان ساتتەرىن تالداپ, كوركەمدىك ۋاجگە توقتالعان سوڭعى ماقالاسى «انا ءتىلى» گازەتىنە جاريالانعان بەتتە ءبىر اپتاعا جەتپەي ءوزى دۇنيەدەن وزدى. وقىعان دۇنيەلەرىندەگى وبرازداردى تالداۋ ماشىعى قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدارعا ۇقساتىپ ايتقاندا – كىتاپتاعىلاردىڭ دەمىن تۋرا قاسىڭنان سەزىلەتىندەي كۇي كەشەتىنىڭ بار. سول سوڭعى ماقالانىڭ ءبىر ءتۇيىنى ءارى تاڭىرقاتىپ, ءارى وپىندىراتىن حالگە تاپ قىلعانى نەسى ەكەن. ەكى كەيىپكەر دە ادال, كاپيتان شەنىندە سوعىسقا قاتىسىپ, باتالون باسقارا ءجۇرىپ ەرلىك جاساسا دا اكەسى ءومىر بويى ەلەۋسىز. ءبىلىمدى دە بىلىكتى بولا تۇرسا دا تۋعان ۇلى ءوزىن كورسەتە المايتىن جىگەرسىز پاقىر ەدى. بۇلايشا قاتال ۇكىم شىعارسا دا رافاتپەن قىزۋ پىكىرتالاسقا بارىپ, مىڭ-سان مارتە وي بولىسكەن شاقتار قايتىپ ورالمايتىنى وكىنىشتى-اق. اقىرعى كۇندەرى ءجۇرىس-تۇرىسى مەن ۇستامىنىڭ اسەرى اۋىر تيسە دە بايىپپەن سويلەپ قانا قويماي, قۇرىشتان قۇيىلعانداي بولمىسىنىڭ ارقاسىندا وراسان دەرتتىڭ سالماعىن قايىسپاي كوتەرىپ, سىر بەرمەي وتكەن ەكەن-اۋ, سابازىڭ.
جۇماباي شاشتاي ۇلى
الماتى
