جاقىندا كحدر ءتورت بالليستيكالىق زىمىران ۇشىردى. ولاردىڭ ۇشەۋى شامامەن ءۇش مىڭ شاقىرىمداي ۇشىپ ءوتىپ, جاپونيا جاعالاۋلارىنا جاقىن بارىپ قۇلاعان. سولتۇستىك كورەيا باسشىلىعى الىس قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندارىن, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تىيىم سالعان قارارىنا قاراماستان, سوڭعى ءبىر اي ىشىندە ەكىنشى مارتە سىناقتان ءوتكىزىپ وتىر. ەندى بۇل جايسىز جايت ونسىز دا توماعا-تۇيىق تىرشىلىك كەشىپ, ءوز قازانىندا ءوزى قايناپ جاتقان وسىناۋ ءبىر وتە كەدەي ەلگە بۇۇ تاراپىنان سانكتسيانى كەزەكتى رەت قاتاڭداتۋعا الىپ كەلۋى ىقتيمال. ال ەلدىڭ اش-جالاڭاش وتىرۋىنا, ءبىرىنشى كەزەكتە, «اتتىعا ىلەسەمىن دەپ جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەگەندەي, قارۋلانۋعا كوپ قارجى شىعىنداۋى سەبەپ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.
جالپى, بىلتىر سولتۇستىك كورەيا يادرولىق قارۋلارى مەن بالليستيكالىق زىمىراندارىن سىناقتان وتكىزۋدى جەدەلدەتە جۇرگىزگەن ەدى. ءسويتىپ, ءبىر جىل ىشىندە 25 زىمىران ۇشىرىپ, ەكى يادرولىق سىناق جاساعان-تىن. ال سوڭعى ۇشىرىلىمعا اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى جەدەل ءۇن قاتۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى, الىس قاشىقتىققا ۇشۋعا قابىلەتتى قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىران جاپونيانى بىلاي قويعاندا, الىستاعى امەريكاعا دا قاۋىپ ءتوندىرۋى ءابدەن مۇمكىن. كحدر-ءدىڭ كوكسەگەنى دە وسى ەكەنى كۇمانسىز.
ماسەلەن, اقش قارۋلى كۇشتەرى ستراتەگيالىق كوماندوۆانيەسىنىڭ وكىلى, پودپولكوۆنيك مارتين و’دوننەل امەريكالىق اسكەريلەر سولتۇستىك كورەيا تاراپىنان جاسالاتىن ىقتيمال ارانداتۋشىلىققا اركەز دايىن ەكەنىن, قاشان دا قىراعىلىق تانىتاتىنىن ايتا كەلىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءوزدەرىنىڭ وداقتاستارى – كورەيا رەسپۋبليكاسىمەن (وڭتۇستىك كورەيا) جانە جاپونيامەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ نيەتتەرى بار ەكەنىن مالىمدەدى. بۇل ارادا وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيا جاعىنىڭ دا ءسايكەسىنشە مالىمدەمەلەر جاساعانىن, ولاردىڭ وكىلدەرى داۋىستارىنىڭ دا قاتقىلداۋ شىققانىن تاپتىشتەپ ايتىپ جاتۋ ارتىقتاۋ بولار.
كەز كەلگەن ارەكەت قارسى ارەكەت تۋعىزاتىنى بەلگىلى. كحدر-ءدىڭ قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارىن سىناقتان وتكىزۋىنە جاۋاپ رەتىندە اقش وڭتۇستىك كورەيا اۋماعىندا اۋانىڭ جوعارى قاباتىندا, ياعني اسا بيىكتە ۇشاتىن زىمىرانداردى اتىپ تۇسىرە الاتىن زىمىرانعا قارسى كەشەن ورنالاستىرۋ نيەتى بار ەكەنىن ايقىن اڭعارتتى. ال بۇل جايت ءوز كەزەگىندە بەيجىڭنىڭ ايتارلىقتاي نارازىلىعىن تۋعىزدى. بەيجىڭنىڭ ءپىكىرىنشە, اسا بيىكتەگى زىمىرانداردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي كەشەن قىتاي قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ۇلكەن قاتەر بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, ەكى الىپ ەلدىڭ مۇددەلەر توعىسى اتالعان ءماسەلەگە كەلگەندە ەكىگە جارىلىپ وتىر. شىن مانىندە, قاي ەل كورشىسىنىڭ اۋماعىندا زاماناۋي اسكەري كەشەن ورنالاستىرىلعانىن قالايدى دەيسىز؟!
وسى ارادا پحەنياننىڭ ءىس-ارەكەتىن جاپونيا جاعىنىڭ قالاي قابىلداعانى تۋرالى دا قىسقاشا ايتا كەتەيىك. سەبەبى, جوعارىدا نازار اۋدارعانىمىزداي, زىمىراندار جاپون تەڭىزىنە قۇلاعان بولاتىن. جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى سيندزو ابەنى تىڭداپ كورەلىك: «بۇل بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىن ورەسكەل بۇزۋ بولىپ تابىلادى. قاراردا كحدر-گە يادرولىق قارۋ مەن بالليستيكالىق زىمىران جاساپ شىعارۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. زىمىراندار جاپونيانىڭ اكيتا پرەفەكتۋراسىنا جاتاتىن وگا بۇعازىنان بار-جوعى 300-350 شاقىرىم جەرگە قۇلادى. بۇل ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ بار ەكەنىن بىلدىرەدى. ال سوڭعى ۇشىرىلىمدار سولتۇستىك كورەيانىڭ زىمىران جاساۋ سالاسىندا جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەنىن ايعاقتايدى», دەيدى س.ابە.
تاريحتى تۇلعالار جاسايدى. جاقسىسىن دا, جامانىن دا. جاقسىسىن, ارينە, الىستى بولجايتىن كورەگەن دە دانا كوشباسشىلار جاسايدى. جامانى, ءالبەتتە, تاياز ويلايتىن, تۇمسىعىنىڭ استىنداعىدان ءارىنى كورە المايتىن ۇردا-جىق «كوسەمدەردىڭ» قولىمەن جاسالادى. سوندىقتان, كيم چەن ىندى ءدال قازىرگى جاعدايدا ەلىن ۇشپاققا شىعاراتىن كورەگەن كوشباسشى دەپ ايتۋعا كەلمەيتىنى انىق.
ەلدى بيلىكتىڭ اكەدەن بالاعا بەرىلۋى ارقىلى ءبىر اۋلەتتىڭ ۇزاق جىل باسقارۋى اسا جاقسىلىققا اپارمايتىنىنىڭ مىسالىن كورشىمىز رەسەيدەن كەلتىرۋگە دە بولاتىنداي. جاقىندا رەسەيلىك «رەن» تەلەارناسىنان (ۆ.پروكوپەنكونىڭ اۆتورلىق باعدارلامالارىنىڭ بىرىندە) نيكولاي ءىى پاتشاعا ورتاشا دەڭگەيلى عانا قابىلەتى بار, قارىمى ءارى كەتسە باتالون باسقارۋعا عانا جەتەتىندەي دەگەن تۇرعىدا سيپاتتاما بەرىلدى. باعدارلامادا, ءتىپتى, ونىڭ ورنىندا پاتشا تاعىندا لايىقتى ادام وتىرعاندا 1905 جىلعى «قاندى جەكسەنبىنى» بىلاي قويعاندا (كىمنىڭ وق اتۋعا بۇيرىق بەرگەنى ءالى كۇنگە بەلگىسىز كورىنەدى), سول جىلعى اقپان ءتوڭكەرىسى مەن قازان توڭكەرىسى دە بولمايتىن ەدى دەگەن ءۋاج كولدەنەڭ تارتىلدى…
ءيا, تاريح ادامدار قولىمەن جاسالادى.
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»
