بيوتەحنولوگيا – بولاشاقتىڭ عىلىمى

سوڭعى 10 جىل ىشىندە ەلىمىز ەكونوميكانى يندۋستريالاندىرۋدى عانا ەمەس, اقىل-ويعا جۇگىنەتىن يننوۆاتسيالىق دامۋدى دا قولعا الدى. سودان بەرى كوپ­تەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ, العاشقى ناتيجەلەر كوپ كۇتتىرمەي قولعا دا تيە باستادى. ال ولار قانداي تۇردە, قايدا, قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر دەگەن سۇراققا كەلسەك, ويعا ورالاتىنداردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتا­لىعى. Oرتالىقتى ايت­قان سوزدەرى شەت ەلدەردىڭ عىلىمي باسپاسوزىندە ءجيى قولدانىلاتىن, ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ عىلىم ساحناسىندا بەدەلى مەن ءبىلىمى جوعارى بيولوگ عالىم ەرلان رامانقۇلوۆ باسقارادى. ءبىز ورتالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ءبىلۋ ماقساتىمەن عالىمدى اڭگىمەگە تارتتىق. – ەرلان ءمىرحايدار ۇلى, ءسىز باس­قاراتىن وسى ورتالىققا وقىر­مان­دار تارا­پىنان قىزىعۋشىلىق جو­عارى. وقىرمانعا با­رىن­شا قا­زاق­ى جالپاق تىلمەن “بيوتەحنولوگيا” تەرمينىنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز. – بۇل تەرميندى شارتتى تۇردە, با­رىنشا قىسقارتىلعان تۇسىنىكپەن ال­ساق, وندا بيوتەحنولوگيا كەز كەلگەن ءونىم­دى جاساپ شىعارۋدا نەمەسە كەز كەل­گەن تەحنولوگيالىق وندىرىستە ساپا­لى ءارى تازا ءونىم الۋ ءۇشىن ءتىرى اعزانى قولدانۋ ۇدەرىسى دەگەندى بىلدىرەدى. مى­سالى, وعان كۇندەلىكتى تاجىريبە­مىز­دە بۇرىننان بار ۇدەرىستەرگە ءسۇتتىڭ اشۋىن, قىشقىل ءسۇتتى ونىمدەردىڭ الى­نۋىن, ياعني ايران, شۇبات, قىمىزدىڭ الىنۋىن جاتقىزۋعا بولادى. نەمەسە ىرىمشىك, شاراپ, سىرانى دايىنداۋ بارىسى. بۇل ۇدەرىستەردى ادامزات باعزى زاماننان قولدانىپ كەلە جاتقانى ايان. مىنە, بۇل ەڭ قاراپايىم بيوتەحنولوگيا. ادامدار وسىعان دەيىن بۇل ۇدە­رىستەردىڭ ءپرينتسيپىن تۇسىنبەستەن قول­دانىپ كەلگەن. شاراپ جانە سىرا ءون­دىرىسىندە قانتتى اشىتۋ بارىسىندا سپيرت­كە, ءسۇتتى قىشقىل ونىمدەرگە اي­نال­دىراتىن باكتەريالار بار ەكەندىگىنەن بەيحابار بولعان. قازىرگى تاڭدا بيوتەحنولوگيا ماعىناسى, ارينە, ولارعا قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلىرەك. جو­عا­رىدا كەلتىرىپ وتكەن مىسالداردان بولەك تە تۇرلىشە باعىتتاردا دامىعان. ءارى ولار ءومىرىمىزدىڭ سان-الۋان با­عىتتارىندا كورىنىس تابۋدا. زاماناۋي الەم مەن دامىعان ەكونوميكادا بۇل ۇعىم تازا ەكولوگيانىڭ, ءونىمدى ءوندى­رۋدە تابيعاتتى, سوڭعى ءونىمدى ءتۇرلى حيميالىق زاتتارمەن لاستامايتىن جول­دارمەن الۋ ادىستەرى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى جانە ءتۇرلى وندىرىستىك ۇدە­رىس­تە ءونىمدى الۋ بارىسىندا وعان حيميا­نى ەمەس, تابيعاتتا كەزدەسەتىن تابيعي ونىمدەردى قولدانۋدىڭ ءسينونيمى دەسەك تە بولادى. بيوتەحنولوگيا – بولاشاق­تىڭ تەحنولوگياسى. وعان جارقىن مى­سال رەتىندە قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەر­گيانى جاتقىزۋعا بولادى. قازىرگى كۇنى جەر-جاھان 95-ءشى بەنزيندى قولدانۋعا كوشتى. اتالمىش بەنزيننىڭ 10%-ىن مۇنايدان الىنبايتىن بيوەتانول قۇ­راي­دى. ول اۋانى لاستايتىن زياندى زات­تاردان بارىنشا تازا ءارى مۇناي ءونىم­دەرىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. بيو­ە­تا­نول دەگەنىمىز, جالپاق تىلمەن ايت­قان­دا, وسىمدىك تەكتەس شيكىزاتتان الى­نا­تىن سپيرت. وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى تاڭ­دا وسىناۋ ءسپيرتتىڭ باسىم كوپ­شىلىگىن قۇرامىندا قانتى (مىسالى, قىزىلشا) جانە كراحمالى جوعارى ءونىم­دەر مەن بيدايدان الادى. بىراق قازىر الەم عالىمدارى بۇدان باس تارتۋدا. ويتكەنى تاعامدى وتىنعا, جانار-جاعارمايعا قول­دانۋ دۇرىس ەمەس. سوندىق­تان تەز ارادا بيوەتانولدى قۇرامىندا تسەل­ليۋلوزاسى كوپ ءونىم­دەر­دەن الۋعا اۋىسۋدا. مىسالى, وعان ادەتتە قاجەتكە جارامايتىن, لاقتىرى­لاتىن سابان, اعاشتاردىڭ ءدىڭى سەكىلدى ماتەريالدار جاتادى. ەگىس دالالارىن­دا بوس جاتا­تىن ءارى ءونىمنىڭ ونىمدىلىگىن ازايتاتىن ساباندى نەمەسە تاعامعا پايدالانىل­مايتىن, كۇتىمدى قاجەت ەتپەيتىن ءوسىم­دىك تەكتەستەردى, شوپتەردى قازاقستان­نىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىندا ەسەپسىز كولەمدە وسىرۋگە بولادى. بولا­شاقتا ولاردى جيناپ الىپ, بۇلاردان الى­ناتىن تسەلليۋلوزا ارقىلى ەلىمىزدىڭ جانار-جاعارمايعا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىق جابۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. تاياۋ بولاشاقتا وسىلاي بولادى دا. سونداي-اق بيوتەحنولوگيا ۇدەرىستەرى دىڭگەكتى جاسۋ­شا­لار جاساپ شىعارۋ ءۇشىن, اۋىل شا­رۋا­شى­لىعىندا مال باسىنىڭ ءونىمدى­لىگىن كوبەيتۋ ءۇشىن قولدانىلادى. – سوڭعى كەزدە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر­گەن دىڭگەكتى جاسۋشالار تۋرالى كەڭى­رەك توقتالىپ وتسەڭىز... – ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىندا دىڭگەكتى جاسۋشالاردىڭ قولدانىسقا ەنۋى سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىك بولىپ وتىر. ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ور­تالى­عىنىڭ عالىمدارى مەديتسينا سالا­سىندا قولدانۋعا دىڭگەكتى جاسۋشالار الۋ ءادىسىن ويلاپ تاپتى. تۇڭعىش رەت كۇيىكتەر مەن جارالاردى ەمدەۋ ءۇشىن ادام تەرىسىنەن الىنعان جا­سۋشالاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن ازىرلەدى. ولار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس قاۋىپ­سىز ەكەندىگىنە تەكسەرۋدەن وتكىزىلدى, سونداي-اق ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينا ورتالى­عىندا كلينيكاعا دەيىنگى سىناق­تاردان ءوتتى. ازىرلەپ شىعارىلعان ءادىس نەگىزىندە زاقىمدالعان تەرى قاباتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان جاسۋشا ترانسپلان­تات­تارى الىنادى. جاقىندا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق جەدەل مەديتسي­نالىق ءجار­دەم عىلىمي ورتالىعىندا جاساندى تەرىنى قولدانۋدى جۇزەگە اسىردىق. بۇرىن اسا اۋىر كۇيىكتەن ادام ءولىپ كەتۋى مۇمكىن بولاتىن. ال قازىر تەرىنى جامايمىز, سونىڭ ناتيجەسىندە جارانىڭ جازىلىپ كەتۋى ەكى ەسەگە جىلدامدايدى. بۇل وتە ۇلكەن جەتىستىك, جوعارى عىلىم. ۇبو مۇنى ىستەي الاتىن تۇڭعىش ءارى جالعىز ورتالىق. وسى جوبانى ەلباسىعا كورسەتكەنىمىزدە, مە­نىڭ قولىمدى قىسىپ تۇرىپ: ء“بىز سىزدەردەن ناتيجە كۇتەمىز”, دەدى. ياعني وزەك­تىلىك بار جەردە قولداۋ بار. قار­تايۋعا قارسى كۇرەس, بيوتەحنولوگيا, ءومىر ساپاسى – ءبىزدىڭ كەلەشەكتەگى ءىس-قي­مىلىمىز وسىلارعا تىكەلەي بايلا­نىس­تى. ورتالىقتا العاش رەت گەپاتيتتىڭ ۆ جانە س ۆيرۋسى سەكىلدى قاۋىپتى ۆي­رۋس­تاردىڭ بىرقاتارىن اۋرۋدىڭ العاش­قى كۇندەرىندە-اق انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وتاندىق تەست-جۇيەلەر ازىرلەپ شىعارىلدى, بۇل اسىرەسە مۇشەلەردى اۋىس­تىرىپ سالۋ مەن قان اۋىستىرىپ قۇيعان كەزدەردە, سونداي-اق جۇرەك اۋرۋ­لارى كەزىندە ترومبوليكالىق دارىلەردىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. – اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدا­نىلاتىن بيوتەحنولوگيا تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – قولدان ۇرىقتاندىرۋ, ارنايى جەمدەۋ ارقىلى مالدىڭ تەز قوڭ جيناۋى بيوتەحنولوگياعا بايلانىستى. ياعني ول اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەڭ قولدانىستا. بۇكىل الەم ونىمدىلىك پەن ساپانى ارت­تىرۋ ماقساتىندا پارازيتتەر مەن ءتۇرلى زياندى قۇرت-قۇمىرسقالارمەن كۇرەستى حيميالىق ادىستەرمەن ەمەس, تابيعي ءادىس­تەرمەن جۇرگىزۋگە بەتبۇرىس جاساۋدا. قازىر تازا بيولوگيالىق اسقا جۇگىنە­تىندەر سانى ارتىپ كەلە جاتىر. بۇكىل الەم سوعان باعىت ۇستانۋدا. قازاقستان دا بۇدان تىس قالا المايدى. ال ورگا­نيكالىق تازا ءونىم قالاي جاسالادى؟ كەز كەلگەن كاسىپورىن يەسى مەنىڭ ءونىمىم ور­گانيكالىق تازا دەپ سەنىمدى ايتۋى ءۇشىن قانداي كەزەڭدەردەن ءوتۋى كەرەك؟ وسى ءسوزدى ايتپاس بۇرىن ول كەمىندە ءۇش جىل بويى ءوز جەرىندە قۇرت-قۇمىرسقالار مەن ءتۇرلى پارازيتتەرگە قارسى پەستيتسيدتەر مەن حيميالىق تىڭايتقىشتاردى قول­دان­باۋى ءتيىس. الايدا ول بۇل جەردى ءوڭ­دەۋ ءۇشىن بىردەڭە قولدانۋى كەرەك قوي؟ ال ول بۇل ارادا ونىمگە زيان اكەلەتىن پارازيتتەرمەن كۇرەستە بيولوگيالىق قۇرال­دار مەن تىڭايتقىش­تاردى قولدانادى. بيولوگيا­لىق تىڭايت­قىش­تار ارنايى بيو­لوگيالىق زاۋىت­تاردا جاسالادى. اۋىل شارۋا­شىلى­­عىنداعى بيوتەحنولوگيا دەگەنىڭىز, مىنە, وسى. – سوندا قالاي بولعانى؟ ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋدا قولدانىلاتىن حيميالىق تىڭايتقىشتاردان ايىر­ما­شىلىعى نەدە؟ بۇل ونىڭ ەكىنشى ءبىر ءتۇرى, ياعني انالوگى بولىپ شىقپاي ما؟ مۇنى قالاي ءتۇسىن­دى­رە­سىز؟ – ءسىز تىڭايتقىشتاردى ايتىپ وتىر­سىز با؟! نەمەسە ونىمدەرگە ۇقساس اسەر ەتەدى دەگەندى مەڭزەپ وتىرسىز با؟ – ءيا, ەگەر سانى مەن ساپاسىن ءبارى­بىر قولدان جاسايتىن بولسا... – جوق. ارينە, قولدانىستان كەيىنگى ناتيجە بىردەي. ءبىز جەرگە فوسفاتتى تى­ڭايتقىشتى دا, بيولوگيالىق تىڭايت­قىش­تى دا الاتىن ءونىمىمىزدىڭ ءونىمدىلى­گىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسامىز. وسى تۇرعىدا ولار انالوگ. بيولوگيالىق تىڭايتقىش­تىڭ اتقاراتىن قىزمەتى وسىنداي. بىراق ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمى ەكى باسقا, مۇلدەم بولەك دەسەك تە بولادى. بيولوگيالىق تىڭايتقىش حيميالىق سەكىلدى جەر قۇرامىنداعى فوسفات كولەمىن كوبەيتپەيدى, كەيىن وسى فوسفات وزەنگە قۇيىلىپ, ونداعى بارلىق بالىق قىرى­لىپ, بالدىر باسىپ كەتپەيدى. ول باس­قاشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىزدىڭ تىڭايت­قىشتارىمىزدا ارنايى سيمبيونتتى باك­تەريالار ءومىر سۇرەدى. ولار وسكىنگە ازوتتى حيميالىق قوسىلۋلار ارقىلى بەرۋدىڭ ورنىنا ونى اۋادان سىڭىرۋگە كومەكتەسەدى. قورىتا ايتساق, اتقاراتىن فۋنكتسيالارى بويىنشا انالوگ, ال جۇ­مىس ىستەۋ مەحانيزمى بويىنشا انالوگ ەمەس. بيوتەحنولوگيا ءسوزى تازا اس, ەكو­لوگيالىق تازا ءونىم ۇعىمىن بىلدىرەدى. ول ەرەجە بويىنشا ءتۇرلى سالالارداعى تازا ونىمدەردىڭ, ول مەيلى ءوندىرىس بول­سىن نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى بول­سىن, مەديتسينادا تابيعي تازا ءونىم­نىڭ, تابيعي زاتتىڭ كەپىلى. – وسى ورايدا ۇبو-دا قىزمەت ەتەتىن ماماندار جونىندە ايتا كەتسەڭىز. – مۇندا 380-نەن استام جوعارى بىلىكتى ماماندار قىزمەت اتقارادى, ولار­دىڭ ىشىندە 12 دوكتور جانە 64 عىلىم كانديداتى, 2 PhD دوكتورى, 12 پروفەسسور جانە 1 ۇعا اكادەميگى بار. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – بىزدەگى قىزمەت­كەرلەردىڭ ورتا جاسى 30-دان اسپايدى. مۇندا لوندون ۋنيۆەرسيتەتى كوللەدجى, دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتى, نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتى, كولورادو مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى سياق­تى باسقا دا شەتەلدىك جانە وتاندىق جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق جانىنان “بيوتەحنولوگيا. تەوريا جانە تاجىريبە” عىلىمي جۋرنالى شىعادى, وندا قازىرگى زا­مان­عى بيوتەحنولوگيانىڭ پروبلەما­لارى بويىنشا وتاندىق جانە شەتەلدىك عا­لىم­داردىڭ ەڭبەكتەرى جا­ريا­لانادى. قىزمەتىمىزدە عىلىمي مەدي­تسينالىق بيوتەحنولوگياعا ۇلكەن ءۇمىت ارتۋدا­مىز. وسى سالا بويىنشا جەتىستىكتەرىمىز قازىردىڭ وزىندە از ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتول ءوسىمى جوعارى اسىل تۇقىمدى مالدار اكەلىندى, مىنە, سولار­دى تەكسەرۋ كەرەك. ەكىنشى جا­عىنان بىزگە وسىمدىك ءوسىرۋ مونيتورينگىن جۇيەلى قا­داعالاپ وتىرۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز. بىلايشا ايتقاندا, ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋدا جۇيەلى ەڭبەك ەتۋ ۇستىندەمىز. – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتا­لىعىنىڭ اشىلۋىنان باستاپ قىزمەت ىستەپ كەلەسىز بە؟ – جوعارىدا ورتالىق 1993 جىلى ۇيىمداستىرىلعان دەدىك قوي. مەن بۇل ۇجىمدا 2005 جىلدان باستاپ ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. ياعني, بيوتەحنولوگيا ورتالى­عىن باسقارعانىما التى جىل­دان استى. مەن باسقارعان جىلدار ىشىندە ورتالىق اياعىنا نىق تۇرىپ, ادام تانىماستاي وزگەردى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. وعان وسى جىلدار ىشىندە “قۇس تۇماۋىنا”, “دوڭىز تۇماۋىنا” قارسى ۆاكتسينالار جاساپ شىعارعانىمىز اي­قىن دالەل. ولار قازىر مەديتسينا جانە ۆەتەريناريا سالالارىندا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. “قۇس تۇماۋىنا” قارسى شى­عارعان ۆاك­تسينانىڭ ەلىمىزدىڭ قاجەت­تىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقانىنا, مىنە, ءۇش جىل بولدى. تۇڭعىش رەت مەديتسي­نالىق ۆاكتسينا جاساپ شىعاردىق. بۇ­رىن-سوڭدى ەلىمىزدە وسى ۆاكتسينالار مۇلدەم شىعارىل­ماعان-تۇعىن. ناتيجە­سىندە قازاقستان الەمدە “دوڭىز تۇما­ۋىنا” قارسى ءوز ۆاكتسيناسىن جاساپ شى­عار­عان 6-شى ەل بولىپ وتىر. بۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ءوندى­رىستى جولعا قويعان­دىعىنىڭ ناتيجەسى. – اۋىل شارۋاشىلىعىندا, سونداي-اق تاعى باسقا قانداي سالالاردا جارقىن جوبالار بار؟ – جارقىن جوبالار قاتارىندا اتاپ كورسەتەر جوبالاردان كەندە ەمەسپىز. قو­لايسىز كليمات جاعدايلارىنا جانە ءتۇر­لى اۋرۋلارعا ءتوزىمدى كەلەتىن بي­دايدىڭ ءتۇسىمى جوعارى جاڭا 5 سورتى جاساپ شىعارىلدى. بىرنەشە كۇرىش سورتىن ەنگىزدىك. قى­زىل­وردا وبلىسىندا ءجيى ءوسىرى­لەتىن كۇرىشتىڭ باقاناس جانە ءمادينا سورت­تارى بيوتەحنولوگيا ورتالىعىندا جاساپ شىعارىلدى. ولار وندىرىسكە 2008 جىلى ەنگىزىلدى. ما­ماندارىمىز دياگنوستيكا جاساۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن جاساپ, ونى ەنگىزۋ ۇستىندە. قا­زاقستاندا قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا, مىسالى, تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارعا بەيىمدىلىك ەرتە انىقتال­مايتىنى ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر. كەيدە ءتىپتى انىق­تال­مايدى, بولماسا كەش انىق­تالادى. ورتالىق وسى ولقى­لىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماق­ساتىندا ەرتە دياگنوستيكا جاساۋ ءادىس­تەرىن ەنگىزۋدە. باتىستا ەرتە دياگنوستيكا جاساۋ ءناتي­جەسىندە ايەلدەردىڭ قاتەرلى كەۋدە ىسىگىنەن ەمدەلۋى 95 %-دى قۇرايدى. ال بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە 40%-اق! كەلىسىڭىز, ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي عوي. ايتقىم كەلگەنى, ەرتە دياگنوستيكا بۇل كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ الدىن الادى, ەمنىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى ورايدا دىڭگەكتى جاسۋشالار – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. قازىر ءبىرشاما جاڭا عىلىمي جۇ­مىستار جۇرگىزىلۋدە, وسىلار­دى ءجۇ­زەگە اسىرساق جاقىن ارادا جوعارى ءناتي­جەلەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزگە سەنىمدىمىن. جۋىردا رەس­پۋبليكالىق مە­ديتسينالىق جەدەل ءجار­دەم عىلىمي ور­تا­لى­عىندا ءبىرىنشى رەت ەلىمىزدە با­ۋىردى اۋىستىرۋ وپە­راتسياسى جاسال­دى. با­ۋىر­­دى الماس­تىرىپ سالۋ بارى­سىندا دونور مەن ونى قابىلداۋشى, ياعني رەتسەپيەنت­تىڭ ءساي­كەس كەلۋى وتە ما­ڭىز­دى. بۇرىن الدىن-الا جاسالاتىن وسى تالدامانى ەلىمىزدە جاسامايتىن. ەڭ جاقسى دەگەن­نىڭ وزىندە رەسەيدە جاساي­تىن. قازىر ءبىز جۇرگىزگەن جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە وسى تالدا­مانى جاساي الاتىن بولدىق. – تالداما بۇقارا حالىققا قول­جەتىمدى مە؟ – ءبىز وسىعان دەيىن مۇنداي ءاناليزدى تەگىن جاساپ كەلدىك. نەگە دەيسىز بە؟ ويتكەنى بىزدە مەديتسينالىق قىزمەت جۇرگىزۋگە ارنايى ليتسەنزيا بولمادى. ءبىز قازىر ليتسەنزيا الۋعا تالپىنىپ جاتىرمىز, ونى قالاي الامىز, سولاي اقىلى بولادى. دەگەنمەن باعالىق اۋقىمدا جاپپاي قولجەتىمدى بولادى دەپ ايتا الامىن. ال سوڭعى كەزدە ورتالىق مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتى جارتى جىل ىشىندە تازارتىپ, ونى تولىق قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بيوپرەپاراتتار ارقىلى تازا ەكولوگيالىق جولمەن تا­زالاۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل ءادىس بيورەمەدياتسيا دەپ اتالادى. وتە ءتيىمدى ءادىس. مۇنايمەن لاستانعان ءۇش ءىرى اۋ­ماقتى جەرلەردى تازالاپ ۇلگەردىك. قا­راعاندى وبلىسى, ماڭعىستاۋ وبلى­سى جانە اتىراۋ وب­لىسىندا 200 مىڭ توننادان استام توپىراق تازارتىلدى. تازالاۋ دەڭگەيى 97%-عا دەيىن جەتەدى. ءايت­پەسە, ول جۇزدەگەن جىلدار جاتۋشى ەدى. – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىن ء(ۇيدب) قاتىسىپ جاتىر ما؟ سىزدەر تاراپىنان جاڭاشىل جوبالار ۇسىنىلدى ما؟ – ەل ءومىرىنىڭ دامۋىندا ەرەكشە ورىن الاتىن جوبا بولعاندىقتان, باع­دارلامادان ورتالىقتىڭ تىس قالا ال­مايتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە يننو­ۆاتسيالىق جاڭالىقتار اشىپ, ونى ەنگىزۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز بولىپ تابىلادى. ۇبو-دا بىرقاتار جوبالار ءۇيدب شەڭبەرىندە جۇزەگە اسۋدا. ءبىز باعدارلاماعا جاڭا جوبالار ەنگىزدىك. بىراق قازىر ولار بويىنشا قارجى المايمىز. الايدا سول جوبالار بو­يىنشا ەسەپتەرىمىز كىرىستىرىلەدى. – شەتەلدىك عىلىمي جۋرنالداردا ءسوزى ءجيى نەگىزگە الىناتىن, ەلى­مىزدىڭ بيوتەحنولوگياسىن ورگە ءسۇي­رەپ جۇرگەن بيولوگ عالىم ءوزى تۋرالى نە ايتادى ەكەن؟ – تسەلينوگرادتا ورتا مەكتەپتى التىن مەدالعا ءبىتىردىم. جوعارى ءبىلىمدى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ مولەكۋل­ا­لىق بيولوگيا كافەدراسىندا الدىم. اسپيرانتۋرانى كسرو عىلىم اكادە­مياسىندا مولەكۋلالى گەنەتيكا بو­يىنشا وقىپ, كەيىن PhD دوكتور­لىعىن اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنداعى تەحاس اگروتەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعادىم. اقش-تا 11 جىل بويى بولدىم. اقش-تىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا, جەكە كومپانيادا جەتەكشى عىلىمي قىز­مەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدىم. مەن عالىممىن جانە بۇل مەنىڭ ومىردەگى اتاعىم. ءوزىمدى باسقا سالالاردا ەلەستەتە المايمىن. بيولوگيادا مەن “سۋداعى بالىقتايمىن” دەسەم, ءوتى­رىك ايتقاندىق ەمەس. ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ تاريحىن ەكىگە ءبو­لىپ قاراستىرا الامىن. مەن باسشى­لىققا كەلگەنگە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى ورتالىق مۇلدەم ەكى باسقا. ءوزىمنىڭ كەلۋىممەن كوپتەگەن جا­ڭالىق­تار اشقانىمدى, وتانىما پايدا اكەل­گەنىمدى بىلەمىن. مىنە, وسىنداي قانا­عات­تانارلىق سەزىم مە­نىڭ العا جىل­جۋىما مورالدى تۇردە كومەك­تەسەدى. ويتكەنى مەن قازاق­ستانىمنىڭ كوتە­رىلۋىنە قىزمەت ەتىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ ۇجىم ەلدەگى جەتەكشى عىلىمدى دامىتۋدا. – ەرلان ءمىرحايدار ۇلى, سوڭعى سۇراعىم. قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە, عالىم-بيولوگ رەتىندە ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟ وسىنى ەستە ۇستاساق, نازاردا بولسىنشى دەگەن پىكىرىڭىز بار ما؟ – ەلىمىزدىڭ باس گازەتى ارقىلى تۋىپ وتىرعان مۇمكىندىكتى پايدالانا وتى­رىپ, جاستارعا ۇندەۋ جولداسام دەيمىن. ولاردى ءوز سالاسىندا مىقتى كاسىبي مامان بولىپ شىعۋعا شا­قى­رامىن. ديپلومدى ءوز بىلىمىمەن الۋى ءتيىس. جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ين­نوۆا­تسيالىق باعدارلامالار نەگىزىندە قا­زاقستانعا جۋىق ارادا كاسىبي ماماندار قاجەتتىگى تۋىندايتىن ءسات پەن ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارى تولەمدى بولاتىن كەز جاقىنداپ كەلەدى. بىزگە ماماندار وتە قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ارقىلى ۇلكەن ەڭبەك ەتۋدە. بۇل جاڭا جۇيەگە تۇبەگەيلى بەت­بۇرىس ەكەنى ءسوزسىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.