19 ءساۋىر، 2011

سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى

1001 رەت كورسەتىلدى

ول بىزبەن بىرگە، حالقىمەن بىرگە

ءتۇن ورتاسىنداعى مەزگىلسىز تەلەفون قوڭى­راۋى­نان سەكەم العان جۇرەگىم ارعى جاقتان: «اعا-اۋ، پاپامنان ايىرىلىپ قال­دىق قوي»، دەگەن سەيىتتىڭ كەنجەسى زەيىننىڭ وكسىكتى داۋىسىن ەستىگەندە ات­قاقتاپ ال­قى­مىما تىعىلىپ، تىنىسىمدى  تارىل­تىپ ءجى­بەردى. ماڭگىرىپ وتىرىپ قالدىم. جان­دۇ­نيەم­نىڭ تۇپكىرىندە  الدەنە ءۇزىلىپ ءتۇس­كەن­دەي، كوكى­رەگىم ۋداي اشىپ، كوزىمە جاس ءۇيىرىلدى. تۋرالاپ كە­ل­گەن اجالدىڭ بۇلتارت­پاي سالعان  بۇعالىعىنا بوي بەرمەي، اپتا بويى اساۋداي ارپالىسىپ، بۇلقىنا سوققان الىپ جۇرەكتى  توقتادى دەگەنگە سەنگىم كەلمەيدى. «قوي، مۇمكىن ەمەس»، دەيمىن ىشتەي كۇبىر­لەپ. كوز الدىما  تەل قوزىداي تەڭ وسكەن قۇردا­سىم­نىڭ،  سىرالعى دوس  اياۋلى سەيىتىمنىڭ  جارقىن بەينەسى كولبەڭدەيدى. انە، قاشانعى ادەتتەگى­سىن­دەي، مەنى كورگەن ساتتە  ءتۇر-ءتۇسىن تەز قۇبىلتىپ، الدەنەدەن ۇرىككەندەي، ەكى قۇلاعىن كەزەك قوزعاپ، قاس-قاباعىن قايشىلاي كەرىپ، ەدىرەيىپ قالت تۇرا قالىپ، سالدەن كەيىن «ءا، سەن ەكەنسىڭ عوي» دەپ، تانىماي قالىپ، جاڭا تانى­عان­داي جادىراي ك ۇلىپ، جارقىن امانداساتىن كوڭىلدى قالپى. باياعى بالا كەزىندە وسىلاي ەدى، قازىر دە سولاي. ونىڭ بولمىسى سونداي. وزگەشە بولۋى مۇمكىن ەمەس-ءتىن. ويتپەسە، ول – ساتيرانىڭ ساردارى  بولا ما! ويتپەسە، ول – اتا-بابامىزدىڭ سالت-ءداستۇ­رىنىڭ شىراقشىسى اتانا ما! ويتپەسە، ول – كەنجەاحمەتتىڭ سەيىتى بولىپ تانىلا ما! ءيا، سولاي! نانباساڭىز، «تاماشا» وي­ىن-ساۋىق وتاۋىنىڭ كەشىنە بارىڭىز، ال­دى­ڭىزدان ك ۇلىمدەپ سەيىت شىعادى. ءار قا­زاقتىڭ ۇيىنە كىرىڭىز، «قازاق­تىڭ سالت-ءداس­تۇرى» اتتى ۇلدىڭ ەنشىسىنە  بەرەر، قىزدىڭ جاساۋىنا قو­سار قۇندى قازىناسىن جايىپ الدىڭىزدان تاعى دا سەيىت شىعادى. سولاي، سەيىت ۇنەمى  بىزبەن بىرگە، حالقىمەن بىرگە! لايىم، قاشان­دا سولاي بولا بەرگەي! باسقاشا ويلاي دا، ەلەستەتە دە الار ەمەسپىن. قويشىعارا سالعارا ۇلى.

* * *

ەل ءۇشىن جارالعان جان ەدى

ءمىردىڭ وعىنداي، سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي، سەمسەر ءتىلدى سەيىت اعام بەسىنشى مۇشەل جاسىندا: «بەۋ، دۇنيە!» دەپ جارىق دۇنيە­مەن قوشتاستى. ەرتە مە، كەش پە – جۇمىر باستى پەندەنىڭ كوز جۇما­تىنى حاق. ىزگىلىك ىزدەپ وتكەن ادامداردىڭ ارتىندا يمانى قالادى، جۇرتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جيعانى قا­لادى. باسقا نە قالادى؟ «دۇنيە – جال­عان»، دەگەن وسى. جايناعان تۋىڭ جىعىلماي، جاسقانىپ جاۋدان تىعىلماي، جاساۋلى جاۋدان بۇرىلماي، جاۋ جۇرەك جومارت قۇبىلماي... جايدارى ءجۇزىڭ جابىلماي، جايداقتاپ قاشىپ سابىلماي، جان بىتكەنگە جالىنباي، جاقسى ءولىپسىڭ، ياپىرماي! – دەپ اباي اتام وس­پاننىڭ قازاسىنا قايعىرعانداي قاي­عىرىپ وتىر­مىن. ەشتەڭەدەن جاسقان­باي، دۇنيەگە تىك قا­راپ، تىك وتكەن سەيىت اعام ارتىنا مول مۇرا قالدىردى. سىناداي قاعىلعان سىقاق ولەڭدەرى مەن ءازىل اڭگى­مە­لەرى وسپاق سۇيگىش وقىرماندار ءۇشىن باعا جەتپەس قازىنا. قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ-سالت-داستۇرلەرى تۋرا­لى 3 تومدىق كىتابى – التىن كومبە. اعام الپىسقا تايا­عاندا: «ءسىز نەگە سالت-ءداستۇر سا­لاسىنا ويىسىپ، عى­لى­مي جۇمىسپەن اينالى­سىپ كەتتىڭىز؟» – دەپ سۇرا­دىم. سوندا اعامنىڭ اعىنان جارىلىپ: «قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن ۇلتتىق داستۇرگە بويلاي ەنۋىمە ەڭ ءبىرىنشى وزبەكالى جانىبەكوۆپەن ەتەنە جاقىن ارا­لاسۋىم سەبەپ بولدى. وزەكەڭ 70-جىلدارى تورعاي وب­كو­م­ىنىڭ يدەولوگيا حاتشىسى بولىپ كەلگەن كۇن­نەن وسى ءبىر ءارى عاجايىپ، ءارى تۇڭعيىق ىسپەن قالاي اينا­لى­سىپ كەتكەنىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالدىم!» دەگەن ءسوزى جادىمدا جاتتاۋلى. سەيىت اعام نە ىستەسە دە شىرايىن شىعارىپ ىستەيتىن. باستاعان ءىسىن تاستامايتىن. ەل ءۇشىن جارالعان ەسىل اعام-اي! جاتقان جەرىڭىز ءجانناتتا بولسىن! كوپەن امىربەك.

* * *

ۇرپاقتار راحمەت ايتاتىن بولادى

كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۇمىت بولا باستاعان ۇلتتىق سالت-سانا، داستۇرلەرىمىزدى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قايتا دارىپتەپ، اسپەتتەپ، ارلەندىرىپ، جالپاق ەلدىڭ جادىن جاڭعىرتىپ، جانداندىرۋعا قوسقان سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنىڭ ەرەسەن ەڭبەگىن ەشكىم  جوققا شىعارا المايدى. ول ۇلت راسىمدەرىن رەتتەپ، ءبىر جۇيەگە سالىپ، ونى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ، بىرنەشە مارتە كىتاپ ەتىپ شىعارىپ، تورتكۇل دۇنيەگە تاراتتى. بۇعان سەبەپ، سەيىت سول ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ ۇيىپ-ۇيىسقان جەرى تورعاي دالاسىندا تۋىپ ءوستى. سول كەزدەگى كوزى ءتىرى كورەگەن، شەشەن كىسىلەر احمەتحان ابىقاەۆ اتاي مەن كۇلاندا بوكەشەۆا اپايدان كوپ ءتالىم-تاربيە الدى. سەيىتتىڭ ءوز اناسى دا كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، ەل باسقارعان كىسى ەدى. وسىنداي ورتادا وسكەن ول تورعاي ەلىنىڭ تۇنىپ تۇرعان قازىناسىنان قانىپ ءىشىپ، ءوزىنىڭ جيعان-تەرگەنىن حالىقتىڭ كادەسىنە جاراتا ءبىلدى. قازاق ساتيراسىندا وزىندىك ورنى بار سەيىت ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدا­رىندا ۇلتتىق ءداستۇر-سالت تاقىرىبىنا بەل شەشە كىرىسىپ، بەلسەندى ەڭبەك ەتتى. ەل ەتنوگرافياسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. سەيىتتىڭ بۇل ەڭبەگىن بۇل كۇندە بىرەۋ ءبىلىپ، بىرەۋ بىلمەي، ءوز باعاسىن الا الماي جاتسا دا، بولاشاق ۇرپاق وعان ۇلت قازىناسىن ۇلىقتاعانى ءۇشىن راحمەت ايتارى حاق. ءجۇرۋشى ەڭ كوپ ىشىندە دارا جانداي، قولىڭا وتىرماۋشى ەڭ قالام الماي... حالىقتىڭ قازىناسىن تيەپ الىپ، كوتەرىپ كەلە جاتقان قارا نارداي. ۇزگەندە اجال جەتىپ سول عۇمىردى، بۇل كۇندە ءبىزدىڭ كوڭىل بولدى مۇڭدى. اپارىپ بولاشاققا تاپسىراتىن، اپىر-اي، كىم كوتەرەر سول جۇگىڭدى! سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى. * * * قازاق  رۋحانياتىنىڭ  قورمالى قازاق ەلىنىڭ وڭىرىنە ۇلتىنىڭ ىرىس تۇيمەسى بولىپ قادالعان تاعى ءبىر نىسانالى تۇلعانىڭ ءومىرى ءۇزى­لىپ ءتۇستى. سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى – حالقى­نىڭ بويىنداعى قاراپايىمدىلىق اتتى ۇلى قاسيەتتى تابيعي تۇردە سىڭىرگەن، سول قاسيەتتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ وزەگىنە اينالدىرعان، تىرشىلىكتىڭ بار تاۋقىمەتى مەن قۋانىشىن باستان كەشىرىپ، ءار ادامنىڭ بويىنان ىزگىلىكتى عانا ىزدەگەن اعامىز ەدى. ول ەلىنىڭ ۇمىتقانىن ەسكە سالىپ، حالىق جادىنىڭ قورمالىنا اينال­عان، اعالارىن – الاقانىندا ۇستا­عان، ىنىلەرىن – اعالارىنان دا بەتەر قۇرمەت تۇتقان، اپكە-قارىن­داستا­رىن قىزىنداي سىيلاعان، جابىعىپ ءجۇر­گەندە – جانىڭدى جادىراتا­تىن، قۋانىشىڭا قۋانىشىن ۇستەپ قوسا­تىن، ەلىنە دەگەن ەزىلىپ تۇرا­تىن ەت جۇرەگىنە شەمەن بىتپەگەن، ەشكىمدى جۇمساماي – سونىڭ ورنىنا ءوزىن ءوزى جۇمسايتىن، عۇمىر بويى تۋعان جەرى – تورعايىنا تامسانىپ، تاۋىسا الماي ءومىر سۇرگەن جان بولاتىن. ەلىنىڭ الدىنداعى پارىزىن تو­لىق وتەگەن، تابيعات سىيلاعان بار قا­سيەتىن حالقى ءۇشىن نەسيەسىز ات­قار­عان، دۇنيەگە قاراپايىم قال­پىن­دا كەلىپ، قاراپايىم عانا قال­پىن­دا ەشكىمگە بازىنا ارتپاي ءومىر­­دەن وتكەن اياۋلى ارىسىن – اعايىن-جۇرتى، ءوزى جەتى جىل قىزمەت ىستەپ، قازاق ەتنوگرافيا عىلىمىن الەمگە تانىتقان «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ الدىنا ازا تۇتىپ، اسىل ۇلدى ەلىنە – تور­عا­يى­نا، ماڭگىلىك باقي ساپارىنا ات­تاندىرىپ سالدى. ارتىندا – جا­زىل­ماعان «تورعاي» اتتى ەنتسيكلو­پەديانىڭ بەتى اشىق قالدى.­ ول ارماندى، سول جازىلماعان تاريحتى سوڭىندا قالعان جانكۇيەر دوس­تارى قاپەرىندە ۇستاپ، ۇلاعات ال­عان ىنىلەرى مەن شاكىرتتەرى جۇزەگە اسى­رادى دەگەن سەنىمدەمىز. ونىڭ ايتۋ مەن جازۋعا تاۋسىلىپ بىتپەيتىن مىنەزى مەن ۇستىنى تۋرالى جاقسى سوزدەردىڭ الداعى ۋاقىتتا ايتى­لا­رى انىق. وسىنداي اياۋلى ازاماتتى ومىرگە اكەلىپ، حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە ءمۇم­كىن­دىك بەرگەن تور­عاي ەلىنە مىڭ دا ءبىر تاعزىم. ماڭگىلىك ساپارىڭدا جاراتقان اللا تاعالا الدىڭا جارىعىن ءتۇسى­رىپ وتىرسىن. قادىرلەس ىنىلەرىڭ: قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى، تۇرسىن جۇرتباي، نەسىپبەك ايت ۇلى.

* * *

جان اعا

باعاڭدى بىلگەن ەلىڭە، ادالدىعىڭمەن جاعىپ ەڭ. ونەردىڭ بيىك ورىنە، قىزبەلدەن قانات قاعىپ ەڭ.   دوس كورىپ قازاق بالاسىن، قاراۋشى ەدىڭ ك ۇلىمدەي. كۇلكىڭ دە سىڭعىر قاعاتىن، قوڭىراۋلىنىڭ ۇنىندەي.   جىرلاعان جىرىن حالىقتىڭ، باعىلان ۇلدىڭ ءبىرى ەدىڭ، مىرجاقىپ سىندى الىپتىڭ، ىزىنە شىققان گۇل ەدىڭ.   تىزگىندەپ شابىت تارلاندى، اقىندىق جولدى قۋعانسىڭ. جابىعىپ جۇرگەن جانداردى، جۇباتۋ ءۇشىن تۋعانسىڭ.   سوقپاقتى جولدى كەشكەنسىڭ، جازىلماي سوعىس جاراسى. جەتىمدىك كورىپ وسكەنسىڭ، قارا كەمپىردىڭ بالاسى.   كەزىڭ جوق سوزدەن دەس بەرگەن، قول سوزدىڭ بيىك اسقارعا. اكەسىز ءوزىڭ وسكەنمەن، اكە بوپ ءوتتىڭ جاستارعا.   اتاق تا، باق تا ءبىر سەندە، ساقتادىڭ تازا ارىڭدى. تورعايدا ءومىر سۇرسەڭ دە، الاشقا اتىڭ تانىلدى.   بەت بۇرعان كوپتىڭ كوشىمەن، استاناعا دا سيا الماي. قايىرا كوشىپ كەتىپ ەڭ، تۋعان جەرىڭدى قيا الماي.   كەيبىرەۋ جانىن تۇسىنبەي، قادىرىن كەشتەۋ بىلسە دە. سىقاقشىلاردىڭ ىشىندە، سەيىتتىڭ ورنى ءبىر توبە.   اسقار تاۋىما بالاعان، اكە ورنىنا ساناعان، ارقا سۇيەۋگە جاراعان، باقۇل بول، قايران جان اعام!   قونىسباي ءابىل، قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار