16 ءساۋىر، 2011

ارداگەر باقىتى

280 رەت كورسەتىلدى
تۇردالى پارمانقۇلوۆ ءوز زا­ما­نىنىڭ كوكىرەك كوزى وياۋ، سا­ۋاتتى، ءبىلىمدى ازاماتى بولاتىن. اگرونوم ماماندىعىن يگەرگەن جىگىت سول كەزدە ەكىنىڭ بىرىنە ءبىلۋ بۇيىرا بەرمەيتىن اراب جانە ور­ىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. ءوت­كەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىل­دارى ءمىرزاشولدى يگەرۋگە شاقىرعاندا العاشقىلاردىڭ قا­تا­رىندا بارىپ، ماقتارال سوۆ­حو­زىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا بەلسەنە اتسالىسقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەدى. سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى بولىپ ورلوۆ دەگەن ازامات تاعايىن­دال­عان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار سوۆحوز باسشىسىمەن تەك تۇردالى ار­قى­لى تۇسىنىسكەندىكتەن، ونىڭ اگرونوم بولعاندىعىنا قاراماس­تان «ءتىل­ماش» دەپ اتاپ كەتكەن. جاس تا بولسا ەلىنىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە بەلسەنە كىرىسكەن تۇردالى مەن تويعاننىڭ شاڭى­را­عىندا 14 نارەستە جارىق دۇنيەگە كەلگەنىمەن، ودان ەكى ۇلى عانا ءتىرى قالىپ، اتا-اناسىنىڭ كوز قۋا­نىشىنا اينالىپ، ەرتەڭگى كۇنگە ءۇمىت وتىن جالعاعان. باسشى قىزمەتتەر اتقارعان تۇردالى ءوز پەرزەنتتەرىنە ونەگەلى ءتالىم-تاربيە بەرگەن. «ءبىلىمىڭدى تەرەڭدەتۋدەن جالىقپا، ەلىڭ ءۇشىن ادال قىزمەت ەت، ىستەگەن جۇمىسىڭدى مىندەت ەتپە، قولىڭنان كەلسە جانىڭداعىلارعا جاردەم بەر»، دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ءومىرى ۇلگىلى اكە وسيەتى زايا كەتپەدى. ۇلكەن ۇلى ءانۋار ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى تىلدا ەڭبەك ەتتى. مەكتەپتە ۇزدىك وقىعان، ەسەپكە جۇيرىك ءجاسوسپىرىم 1942 جىلى كەلەس اۋداندىق قارجى بولىمىنە ەسەپشى بولىپ قابىلداندى. كەيىننەن بوزبالا ارمان جەتەگىندە تاشكەنت قالا­سىن­داعى زاڭ ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، قۇقىق بويىنشا ءبىلىمىن تەرەڭدەتتى. ستۋدەنت شاعىندا قۇرداسى ءارى اۋىلداسى، مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى ساتى­بالدى وسپانوۆتىڭ پاتەرىندە قازاق جاستارى جينا­لىپ باس قوساتىن. ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتتا­رىنىڭ ءبىرى، قوعام قايراتكەرى زيابەك رۇستەموۆتىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىنان تەرەڭ سىر شەرتەتىن ءاڭ­گىمەلەرى مەن جىرلارىن ۇيىپ تىڭداپ، بويىنداعى وتانسۇيگىشتىك سەزىمى كۇشەيىپ، نىعايا ءتۇستى. جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعان جاس مامان جولدامامەن تۇركىمەنستان سسر-ءى، اشحاباد وبلىسى، قازانجىق اۋدانىنداعى پروكۋراتۋرادا، كەيىننەن نەبيت-داگ قالاسىنداعى پروكۋراتۋرادا اعا تەرگەۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى. كىندىك قانى تامعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى باسقا ەلدە جۇرگەنىندە ايقىن ءبىلىنىپ، جا­نىنا مازا بەرمەدى. زاڭ سالاسىندا ابىرويمەن التى جىل ەڭبەك ەتكەن ول تۋعان اۋىلىنا ورالىپ، كەلەس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى بولىپ ورنالاستى. ءسوزى مەن مىنەزى سالماقتى، ءتۇر-تۇلعاسى كەلىسكەن جىگىتتىڭ سۇلتانى، وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتكە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن. تىندى­رىمپاز مامان، شەشەندىگىمەن كوپتى باۋراپ، ءبىر ىسكە جۇمىلدىرا بىلەتىن قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنگەن انۋارعا سول كەزدەگى كەلەس اۋداندىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءابجاپپار جىل­قى­شيەۆ ۇلكەن سەنىممەن ءبىرىنشى باسشى قىزمەتىن اتقارۋدى تاپسىرىپ، وشاقتى اۋىلىنداعى ماشينا-تراكتور ستانتسياسىنا پارتيا بيۋروسىنىڭ حاتشىسى ەتىپ تاعايىندادى. وزىنە جۇكتەلگەن سەنىمدى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اقتاعان بىلىكتى دە بىلگىر جىگىت عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى سوۆحوزدىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەتىپ جىبەرىلدى. بۇدان كەيىن سول سوۆحوزدى باسقاردى. شارۋا­شى­لىق جۇمىستارىمەن قاتار الەۋمەتتىك سالانى وركەندەتۋگە دە سەپتىگىن تيگىزىپ، ءۇش قاباتتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ىلەسبەك جول­داسوۆتىڭ ەسىمىن يەلەنگەن مەكتەپتى سالدىردى. شىندىق ءۇشىن كۇرەسكەن اتپال ازامات بەس جىل بويى كەلەس اۋداندىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بول­دى. 1978 جىلى كەلەس اۋ­دان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حات­شى­سى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. كەيىننەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­­­عان تۇستا ءانۋار تۇردالى ۇلى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن زەينەتكەر دارەجەسىندە زەينەتكە شىقتى. زەينەتكە شىققان سوڭ دا اعا كەيىنگى تولقىنعا ومىرلىك ءتاجى­ري­بەسىن ۇيرەتۋدەن جالىققان ەمەس. قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ارا­لاسقان اعا بيلەر ينستيتۋتى قۇ­رىل­عاندا كىندىك قانى تامعان – اباي اۋىلىنىڭ العاشقى توبە ءبيى بولىپ سايلاندى. ونەر مەن ادەبيەتتى قاتتى قادىرلەگەن ءانۋار اعا وسى سالادا جۇرگەن مايتالماندارمەن تىعىز باي­لا­نىستا ءجۇردى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، اقىن توقاش بەردياروۆتىڭ تۋعان اۋىلىندا ونىڭ مە­رەي­تويىن وتكىزۋگە، قايتىس بولعان سوڭ ۇشقىن اۋى­لىن­داعى ءبىلىم ۇياسىنا توقاشتىڭ ەسىمىن بەرىپ، مەك­تەپتىڭ الدىنا جانە اقىننىڭ تۋعان جەرى – قوش­قار­اتا اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانىنا ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا باستاما كوتەرىپ، مۇرىندىق بولدى. بۇگىندە ءانۋار قاجى 10 پەرزەنتىنەن وربىگەن 30-دان اسا نەمەرە مەن 8 شوبەرەنىڭ سۇيىكتى اتاسى. نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرازى شەت ەل اسىپ ءبىلىم الىپ جۇرگەنى قاريانىڭ مەرەيىن اسقاقتاتادى. تۇڭعىشى اشىربەك كەلەس، شاردارا، سارىاعاش اۋداندا­رى­نىڭ پارتيا، كەڭەس قىزمەتىن اتقارىپ، كەيىن اباي اۋىلىنىڭ اكىمى، اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى بول­دى. قازىرگى تاڭدا «نۇر وتان» حالىقتىق دەمو­كراتيالىق پارتياسى سارىاعاش اۋداندىق فيليالى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. قۇرالبەك – شىم­كەنت­تەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا باس مەحانيك. ساپاربەك – وبلىسارالىق ترانسپورت كوميتەتىندە ءبولىم باستىعى. كەنجەسى سەرجان – قاراشاڭىراقتا، كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. بىزبەن اڭگىمەسىندە «وسى كۇندى كورۋگە جازعان جاراتۋشى يەمىزگە شۇكىرشىلىك ەتەمىن. اتا-با­با­لارىمىز سان عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىككە ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەنىن كوردىم. وتان-انامىز جارقىن بولاشاققا نىق قاداممەن بارا جاتىر. مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكاسى كۇن سايىن قا­رىشتاپ دامىپ، قالالارى مەن اۋىلدارى گۇلدەنىپ، تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدا­يى­نىڭ جاقسارعانىن، الىپ زاۋىتتار مەن فاب­ريكالاردىڭ ىسكە قوسىلىپ، ءبىلىمدى جاستاردىڭ ما­ماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتق­ا­نى­نا بەك قۋانامىن. كاسىپكەرلىكپەن، ديقانشىلىقپەن اينالىسامىن دەگەن ازاماتتارعا مەملەكەت تارا­پىنان جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرىلۋدە. مىنە، بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋىن جەلبىرەتكەلى بەرگى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىگى. ءوز اۋدانىمىزدان ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتسەم، بۇرىن ءبىر مەكتەپ ءۇش-ءتورت جىلدا ارەڭ بوي كوتە­رە­تىن بولسا، سوڭعى ەكى جىلدىڭ توڭىرەگىندە اۋدانى­مىز­دا 12 ءبىلىم ۇياسى وركەندەرىمىزگە ەسىگىن ايقارا اشتى. بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى» – دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى جۇزىنەن نۇر توگىلگەن ءانۋار اعا. ايتقۇل كوبەن، گۇلباحار امانبەكقىزى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سارىاعاش اۋدانى.
سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 16:12

ۇقساس جاڭالىقتار