ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى باستى يدەيالاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا
مودەلىن قۇرۋ. بۇل رەتتە, تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا اسا كوپ كوڭىل بولىنەتىنى بەلگىلى. الايدا, جولداۋدا ايتىلعان جاڭا مودەل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءداستۇرلى سالالارىن دامىتۋعا نەگىزدەلەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ناقتىلاي تۇسسەك, مۇناي ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, كولىك سالاسى جانە ت.ب. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەسىندە قانداي جاڭا باسىمدىقتارعا نازار اۋداراتىنىن ايقىنداپ الۋ قاجەت.
شيكىزات ءداۋىرىنىڭ داۋرەنى شەكتەۋلى
قازاقستان ءۇشىن سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا فورمۋلاسىن ىزدەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداي باستادى. ماسەلە مۇناي-گاز سالاسىنان تۇسكەن تابىستى ءىشكى سۇرانىسقا اينالدىرۋعا نەگىزدەلگەن بۇرىنعى دامۋ ۇلگىسى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن بىرتىندەپ تومەندەتىپ كەلە جاتقاندىعىمەن بايلانىستى ەدى. الەمدiك ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى سوڭعى جاڭالىقتار مۇناي ءداۋiرىنiڭ اياقتالا باستاعانىنان حابار بەرەتىندەي. ودان باسقا, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ باسەڭدەۋi جانە رەسەي ەكونوميكاسىنداعى داعدارىس جاعدايى قازاقستاندىق ەكسپورتقا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋدا. سىرتقى فاكتورلاردىڭ جاعىمسىز اسەرىنە قاراماستان, قازاقستان ۇكىمەتى رەتسەسسياعا جول بەرمەي, ەكونوميكالىق ءوسiمنىڭ وڭ كورسەتكىشتەرىن قامتاماسىز ەتە الدى. قازاقستانعا جاي عانا ەكونوميكالىق ءوسۋ ەمەس, ساپالى ەكونوميكالىق دامۋ قاجەت. ونەركاسىپكە كەڭ اۋقىمدا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە قۋات ۇنەمدەيتىن ءوندiرiستەرگە كوشۋ ناتيجەسىندە ءتورتiنشi ونەركاسiپتiك رەۆوليۋتسيا باستالۋدا. مۇنىڭ ءبارi قازاقستان ءۇشiن دامۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرىپ وتىر.ەڭبەك تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ۇتىمدىلىققا اپارادى
كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۇراقتى جانە قارقىندى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. ونىمدىلىك كورسەتكىشىن ارتتىرماي, ەكونوميكانىڭ ساپالى جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندىرىستىك ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ جانە روبوتتاندىرۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار تارتۋدى كوزدەپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەلباسى ۇكىمەتكە نەگىزگى سالالاردى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, نەگىزگى كاپيتالدى ارتتىرۋ ورتا مەرزىمدى بولاشاقتا ەكونوميكانىڭ جوعارى قارقىنمەن دامۋىنا زور مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, ۇلكەن ينۆەستيتسيالار وزدىگىنەن ناتيجە اكەلە المايتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە ينۆەستيتسيالاردىڭ ساپاسىنا جانە ولاردىڭ وندىرىستىك قۋاتتىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعاندىعىمەن بايلانىستى.ءداستۇرلى سالالاردى دامىتۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ
ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ شيكىزات ەمەس ەكسپورتىن دامىتۋ. بۇل رەتتە, پرەزيدەنت باسىم سالالارداعى ەكسپورتتى دامىتۋ ماقساتىندا ەكونوميكانى ودان ءارى يندۋستريالاندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ەكسپورتتاۋشىلارعا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىندە دە شيكىزات ەمەس ونىمدەردى سىرتقا جونەلتەتىندەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. ەكسپورتتاۋشىلاردى, سونىڭ ىشىندە وڭىرلەردەگى كاسىپكەرلەردى قولداۋدى «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ۇكىمەت جانىندا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەكسپورتتىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس قۇرىلادى. دامۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشۋ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان كەن-مەتاللۋرگيا جانە مۇناي-گاز كەشەندەرىن دامىتۋعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. جالپى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى بۇگىنگى جەتىستىكتەرىنە مۇناي-گاز سەكتورى جانە تاۋ-كەن ونەكاسىبىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرعانىن مويىنداۋىمىز قاجەت. سوندىقتان, اتالعان سالالار وزدەرىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ساقتاپ قالادى. مۇناي ونەركاسىبى بۇگىندە كۇردەلى كەزەڭدى باسىنان كەشۋدە. كومىرسۋتەگى ونىمدەرىنە دەگەن الەمدىك سۇرانىس تومەندەۋدە. ينۆەستورلاردىڭ نازارى جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە اۋىسۋدا. بولجام بويىنشا, تاياۋ اراداعى 10 جىلدا مۇناي باعاسى 60 دوللاردان اسپايدى دەگەن پىكىرلەر دە بار. تومەن باعا جاعدايىندا مۇنايدىڭ جاڭا نارىقتارعا شىعۋى ەڭ وڭتايلى ستراتەگيا ەكەندىگى بەلگىلى. وسى رەتتە, پرەزيدەنت كەن ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-شيكىزاتتىق بازاسىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قازاقستان مۇنايشىلارىنا شيكىزاتتى كەشەندى قايتا وڭدەۋدى تەرەڭدەتۋ تاپسىرماسى بەرىلدى. بۇل جەردەگى باستى ماقسات – ەلىمىزدە وندىرىلەتىن رەسۋرستاردىڭ جوعارى قوسىمشا قۇنعا يە بولۋى جانە ولاردىڭ سىرتقى نارىققا تەرەڭ وڭدەلگەن ءونىم رەتىندە ەكسپورتتالۋى.اۋىل شارۋاشىلىعى – جاڭا درايۆەر
جولداۋداعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا درايۆەرى رەتىندە اگرارلىق سەكتور كورسەتىلگەن. شىن ءمانىندە, اۋىل شارۋاشىلىعى قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى باسەكەلىك ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, بۇل جەردە اڭگىمە مەملەكەت تاراپىنان اگروونەركاسىپ كەشەنىن رەتتەۋگە دەگەن قانداي جاڭا قۇرالداردى قولداناتىنى تۋرالى بولىپ وتىر. وسى رەتتە, ۇكىمەتتىڭ جەكە شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ بويىنشا جوسپارى نازار اۋدارتادى. اۋىلداعى ءۇي شارۋاشىلىقتارىن ىرىلەندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى پىكىرلەر بىرنەشە جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە كەڭ تاراعان ۇساق تاۋار ءوندىرىسى جاعدايىندا ساپالى تۇپكىلىكتى ءونىم شىعارۋ قيىندىق تۋعىزۋدا. سوندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ وڭدەلۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە 500 مىڭنان استام ءۇي شارۋاشىلىعىن جانە كىشى فەرمەرلىكتەردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ تاپسىرىلىپ وتىر. ونى تاياۋ اراداعى بەس جىلدىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. جالپى العاندا, شارۋاشىلىقتى ىرىلەندىرۋ كاسىپكەرلەر ءۇشىن وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, ءاربىر شارۋاشىلىقتىڭ وڭتايلى كولەمى بار ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. مىسالى, ەگەر قۇس وسىرۋدە ءىرى شارۋاشىلىقتار قۇرۋ تيىمدىلىك ءۇشىن باستى شارت بولسا, مال شارۋاشىلىعىندا شاعىن, وتباسىلىق ۇلگىدەگى فەرمالار دا تابىستى جۇمىس اتقارا الادى. سايىپ كەلگەندە, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە جاڭا قارقىن بەرۋ قازاقستاننىڭ الەمدىك نارىققا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا الەۋەتىن اشۋى ءتيىس.ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءوسىپ-وركەندەۋگە توتە جول
قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ كولىك سالاسىنداعى الەۋەتى ءبىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار بۇگىندە قازاقستاندا شوعىرلانا ورنالاسقان تەمىر جول جانە اۆتوكولىك جولدارىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋدە. ءوز كەزەگىندە, ءتۇرلى باعىتتاعى جاڭا جولدار ساۋدا جانە تاۋار ترانزيتى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋدا. وسى ورايدا, 2016 جىلى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ەۋروپا – قىتاي باعىتىنداعى ترانزيتتىك كونتەينەرلىك تاسىمالدار ەكى ەسەگە ارتىپ, 104,5 مىڭ كونتەينەردى قۇراعانىن ايتساق بولادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, جولداۋدا ترانزيتتىك تاسىمالدار ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا درايۆەرى رەتىندە كورسەتىلگەن. قازاقستان جولدارى ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمالدار كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كولىك سالاسىن دامىتۋدىڭ جوعارى قارقىنىن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى. وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسى كاسپي تەڭىزىندەگى قۇرىق پورتى قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ءجۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق قولدانىستاعى كولىك دالىزدەرىن جاڭعىرتۋ بويىنشا ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. ودان باسقا, ەلباسى جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ سەرۆيستىك دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە جۇكتەردىڭ جولىنداعى اكىمشىلىك توسقاۋىلداردى جويۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. العا قويىلعان مىندەتتەر ورىندالعان جاعدايدا, قازاقستان كولىكشىلەرىنىڭ جىلىنا 2 ملن كونتەينەرلىك تاسىمالداۋ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋلەرىنە تولىق مۇمكىندىگى بار دەپ ويلايمىز.قۇرىلىس – اسا ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى
جولداۋدا كورسەتىلگەندەي, جاڭا مودەل اياسىندا ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ تولىققاندى درايۆەرى قۇرىلىس سالاسى بولۋى ءتيىس. قۇرىلىستى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى بۇگىنگى قازاقستان قوعامىنداعى قارقىندى ۋربانيزاتسيامەن بايلانىستى ەكەندىگىن ايتقان ءجون. سونىمەن بىرگە, اۋقىمدىلىعىنا بايلانىستى قۇرىلىس سەكتورى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىندا قوسىمشا سۇرانىستى تۋعىزاتىنىن دا ەسكەرۋ قاجەت. مۇنىڭ بارلىعى قۇرىلىس سەكتورىن دامىتۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. بۇل ماقساتتا مەملەكەتتىك قولداۋ رەسۋرستارىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا شوعىرلاندىرۋ جوسپارلانۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەر ءىشىندە ترانسفەرت كولەمى بويىنشا تۇرعىن ءۇي سەكتورى ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. سالانى دامىتۋعا 166,4 ملرد تەڭگە ءبولىنۋ جوسپارلانىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلى «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستايدى. باعدارلاما اياسىندا الداعى 15 جىل ىشىندە 1,5 ميلليون وتباسىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلۋدە. وسى ماقساتتا تۇرعىن ءۇي سالۋشىلار ءۇشىن بانك نەسيەلەرىن ارزانداتۋ جانە ازاماتتار ءۇشىن يپوتەكالىق نەسيەلەردى سۋبسيديالاۋ جوسپارلانۋدا. تاجىريبە كورسەتكەندەي, مەملەكەتتىك ترانسفەرتتەر قۇرىلىس سەكتورىنا تەك وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. وعان دالەل, سوڭعى جىلدارداعى كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان, قۇرىلىستىڭ تۇراقتى ءوسۋ قارقىنىن جوعالتپاي وتىرعانى. قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان دامۋدىڭ جاڭا مودەلى ەكونوميكامىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءوسۋ درايۆەرلەرىن قايتا ايقىندايدى. جاڭا مودەل اياسىندا دامۋدىڭ ىشكى فاكتورلارىنا باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعانىن بايقاۋىمىزعا بولادى. سونىمەن بىرگە, دامۋ ۇلگىسىنە دەگەن جاڭا كوزقاراس وسىعان دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدەن باس تارتۋعا ءماجبۇرلەمەيدى, ياعني ەلىمىزدىڭ ءارى قاراي تۇراقتى دامۋىنا نەگىز قالايدى. جالپى, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جولىنداعى قۇرىلىمدىق جانە ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنان حابار بەرەدى. جۇمابەك سارابەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
