ۇمىتپايىق!..

بيىلعى كۇزدە كلاسسيك جازۋشىمىز سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولادى. 70 جىل­دىعىن سىرقاتتىلىعى سالدارىنان اتاپ وتە الماي باقيلىققا اتتانعان اعامىزدىڭ الداعى مەرەي­تويىنا قازىردەن باستاپ دايىندىق جاسالسا دەيمىز. ساكەڭدى ءبىلۋ, ونىڭ شىعارمالارىن وقۋ بۇگىنگى ۇرپاققا پارىز. ويتكەنى ول قازاق اڭگىمەسىنىڭ 50-60-شى جىلدارداعى جاڭا ءداۋىرىنىڭ جولباسشىسى. ولاي دەيتىنىمىز... 1956 جىلى پارتيانىڭ حح سەزى بولدى. ول ۇزاق جىلدار بويى قوعامدىق وي-سانانى ادامنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن وي-ساناسىن قۇرساۋلاپ, بۇعاۋدا ۇستاپ كەلگەن ستالينيزم سويقاندارىن اشكەرەلەدى. بۇدان سوڭ قوعامدىق ءومىر جاڭاشا دامۋعا باعىت الدى. ەلدە جىلىمىق كەزەڭ تۋدى. وسى اسا زور, ءماندى وقيعادان كەيىن وداقتا «دەرەۆنيالىق پروزا» اتالعان ادەبي اعىم تۋىپ, ول قالامگەرلەرگە ءىرى بەتبۇرىس اكەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوركەم ادەبيەتىمىزگە تىڭ كۇشتەر, دارىندى جاستار شوعىرى كەلىپ, جاڭا سەرپىنمەن ەڭبەك ەتتى. ونىڭ باستاۋىندا سايىن مۇراتبەكوۆ, اقان نۇرمانوۆ, قاليحان ىس­قاقوۆ, رامازان توقتاروۆ, جايساڭبەك مولداعاليەۆ تۇرعان ەدى. جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆ 1936 جىلى 15 قازاندا الماتى وبلىسىنداعى اقسۋ اۋدانىنا قا­راس­تى قوڭىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. بولاشاق قالامگەردى جاستايىنان اتاسى مۇراتبەك قاريا باۋىرىنا سالىپ الىپ, تاربيەلەپ وسىرگەن. اكەسى ساپارعالي ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, ەلگە جارالانىپ ورالعان. شەشە­سىنەن جاستاي جەتىم قالعان جەتكىنشەك اۋىل­داعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ قيىندىقتارىن, تىربا­نىپ ەڭبەك ەتكەن حال-كۇيلەرىن كوزىمەن كورىپ, زەردەسىنە توقيدى. مۇنىڭ ءوزى كەيىن سايىن ەرجەتىپ, قو­لى­نا قالام العاندا جۇرەك تەربەگەن تاقىرىپ, ۇمى­تىل­ماس وقيعالار رەتىندە ءوزىنىڭ قىزىعۋشى­لىعىن تۋعىز­عان ەدى. سونداي-اق بۇل ءوڭىردىڭ تاريحى دا اسا باي-تىن. ەرتەدە جوڭعار جويقىنى جەردى دە شاڭداق­قا اينالدىرعانى بەلگىلى شىڭقوجا, نايزاگەر, قاپال ءتارىزدى حالىق باتىر­لارى دۇشپانمەن ەرلىكپەن شايقاسقان. دەرەك ءۇشىن ايتساق, قاپال باتىر ۇلى جۇزدەگى دۋلات اتادان تارايدى. زيراتى سول وڭىردە. ال شىڭقوجا باتىر كورنەكتى اقىن عالي ورمانوۆ پەن سايىن مۇرات­بەكوۆتىڭ ارعى اتاسى دەيدى تاريح. قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنا كۇڭىرەنتىپ كۇي توككەن اسا دارىندى كۇيشى قويلىباي تۋىپ-وسكەن اتاقتى قو­ڭىر بۇل. وسى قوڭىر جانە ەشكىولمەس تاۋلارى­نىڭ باۋرايىندا اتاقتى اقىن ءبىرجان سال مەن جەر ءجان­ناتى جەتىسۋدىڭ ارۋى سارانىڭ اققۋ ۇنىنە ءۇن قوسقان ايتىستارى دا وسى وڭىردە بولعان. ۇلى عالى­مىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ اتاقتى قۇلجا ساپا­رىن وسى قوڭىردا باستاعانى دا تاريحتان بەلگىلى بىزگە. كوركەمسوز شەبەرى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ شى­عار­ماشىلىق عۇمىرى ءساتتى باستالعان دەۋىمىزگە ابدەن نەگىز بار. ونىڭ تىرناقالدى اڭگىمەسى «راي­گۇل» دەپ اتالادى. اڭگىمەنى وقىعان اقساقال اقى­نىمىز ءابۋ سارسەنباەۆ اق باتاسىن بەرگەن. سول تىلەك جاس جازۋشىعا اقجولتاي جاقسى باعىت بولعا­نىن ءومىر دالەلدەدى. سايىننىڭ «اۋىل وتى» دەپ اتالاتىن تۇڭعىش كىتابى ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ دا كوكىرەگىنە جۇلدىز بولىپ قونعان, ءنار, قۋات بەرگەن جىلۋى مول ءساتتى ەڭبەك بولدى. بۇدان كەيىن جازۋ­شى قالامىن سۋىتپاي, جەمىستى ەڭبەك ەتە وتىرىپ «جابايى الما», «جۋسان ءيىسى», «كامەن-توعاي», «ۇلتۋعان» دەگەن كىتاپتارىن جاريالادى. سوڭعى تۋىن­دىلارى «دوس ىزدەپ ءجۇرمىن», «قالىڭ قار» دەپ اتالادى. ساكەڭنىڭ شاعىن اڭگىمەلەرىنىڭ وقيعا­لارى مەن سيۋجەتتەرى قىسقا بولىپ كەلگەنىمەن, كەيىپكەر وبرازدارى تولىق اشىلىپ, وقىر­مانىن قىزىقتىرا باۋراۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن. جازۋشى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ تولىققاندى وبرازىن كوركەم سۋرەتتەگەن زەرگەرلىك ورنەك ونى قازاق اۋى­لى­نىڭ كوركەم پولوتنوسىن جاساۋ بيىگىنە كو­تەردى دەپ ريزاشىلىقپەن ايتا الامىز. ءسوز ورايى كەلگەندە, بىردە مەن جازۋشىنىڭ زايىبى ءماريا اپكەمىزدەن: «ساكەڭ سىن ماتەريال جازعان با؟» دەپ سۇراعان ەدىم. «ول جاعى ماعان بەلگىسىز. سايىن كىسى بالاسىنا «سەن» دەپ قاتتى ءسوز اي­تىپ كورمەگەن جان عوي, – دەدى. مەن تالعار قالا­سى­نىڭ ماڭىنداعى «سول­دات سايى» دەگەن جەردە تۋىپ- ءوستىم. تالعار­داعى مەديتسينا ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ, تالدى­قورعانعا جولداما بەرگەن ەدى. وندا بار­عان بويدا مەنى وبلىس باسشىلارى قاپال اۋىلىنا جىبەردى. وندا سايىن اۋداندىق گازەتتە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ەكەۋمىز سوندا تانىسىپ, جەكە وتاۋ تىكتىك. كەيىن سايىن قاراتال اۋداندىق گازەتىنە اۋىستى دا, ءبىز ۇشتوبە قالاسىنا كوشىپ كەلدىك. بۇل استە ۇمىتا ال­مايتىن, قىزىق-شىجىعى كوپ جىلدار ەدى. ەش ۇمى­تۋعا بولمايدى ونى. سول كەزدە جۋرناليستەر ەلدى اتپەن ارالايتىن ەدى. سايىن ەل ارالاپ كەلە جا­تىپ, ءبىر جىگىتتەن قازاق سالتىنا كەلمەيتىن وعاش وقيعا – شال كىسىنىڭ ءوز كەمپىرىن كوكالا قويداي ەتىپ سابا­عانىن, ات باۋىرىنا العانىن ەستيدى. بۇعان قاتتى نامىستانعان سايىن, الگى وقيعانىڭ ىزىمەن لاقاپ ات قويىپ گازەتكە شاعىن فەلەتون جازا­دى. الگىنى وقىعان قاريا رەداكتسياعا اتپەن شاۋىپ كەلە­دى دە: «مەنى جازعان جىگىت قايدا؟» دەپ ايبات­تانىپ, دىگەرلەيدى. جىگىتتەر: «اقساقال قويىڭىز. ول بوتەن ادام, مۇندا جوق» دەسە دە كونبەيدى. «كەمپىرىن ۇر­عان شال مەنمىن. دەمەك, مەنى جۇرت الدىندا اشكەرە­لەپ وتىر»,  دەپ دىگەرلەيدى. جىگىتتەر ونى ازەر جولعا سالادى. وسى اڭگىمەنى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرىپ ساكەڭ: «وي, شىركىن, ءسوزدىڭ قۇدىرەتى-اي!» دەپ باسىن شايقاپ ك ۇلىپ وتىراتىن ەدى. ءيا, ءسوزدىڭ كيەسى بار. سايىن اعا وسى كيەنى اردىڭ ءىسى دەپ ءادىل, زور جاۋاپكەرشىلىكپەن تۇسىنگەن قايراتكەر جازۋشى-تىن. بۇل ءۇردىس قالام ۇستاعان ءاربىر ازاماتقا, بارشا­مىزعا ۇلگى بولسا دەيمىن. ويتكەنى, كوركەمسوز حالىق مۇراسى. وسى ازاماتتىق پارىزىن ادال اتقار­عان سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ اڭگىمەلەرى ءوزى ۇدايى ۇيرەن­گەن ۇلى ۇستازدارىنىڭ اڭگىمەلەرىنە ەش ۇقسامايدى. ءتىپتى زامانى مەن ءومىر سۇرگەن كەزەڭى ءبىر بولا تۇرسا دا, سايىن اڭگىمەلەرىن ءوز قالامداس­تارىنىڭ تۋىن­دىلارىنا ۇقساتا الماي­مىز. بۇل جازۋشىنىڭ وزگەشە قولتاڭباسى مەن ورنەكتەرى بىرەگەي تۇلعا ەكەنىن ايعاقتايتىن بيىك ولشەم. كيەلى ءسوزدىڭ ۇلگىسى بۇل! وسىنداي قالام­گەردى ۇمىتپايىق. مەرەي­تويى­نا ەرتە ازىرلىك جاسايىق. تولەن قاۋپىنباي ۇلى, جازۋشى, جامبىل اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.