تەلقوڭىر

بولاتبەك شامشيەۆپەن سۇحبات ولمەيتىن ونەردى, ياعني رۋحاني قۇندى­لىقتى جاسايتىن – ادام. ادام بولعاندا – قۇداي ەرەكشە جاراتقان تالانتتى ادام. ونداي ادامدار كوپ ەمەس. ارينە, ولار كەۋدەسىن ورگە سۇيرەپ, جۇزدەن جۇيرىك بولىپ كورىنىپ قالۋدى ماقسات ەتكەندەر ەمەس, مىڭنان تۇلپار سەكىلدى دارا جارالعاندار. دارا تۇل­عالاردىڭ كوپ جاع­دايدا ويى بيىك تۇرادى. ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحى دا بولەك. سول سەبەپتەن دە بولار, ونداي الىپتاردىڭ ۇلتپەن بىرگە, جۇرتپەن قاتار جاسايتىنى. ءيا, قانشا جەردەن كۇل شاشىپ, قوقىسقا لاقتىرساق تا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ءوزىن­دىك جاقسىلىعى بول­ماي قويعان جوق. بۇل ارادا ءبىز باقتالاستىقتان, باقاس­تىق­تان, مەن كىم, سەن كىم دەگەن قارا­ني­ەت تاقىمداسۋدان تۋعان قاتىگەزدىكتى جوققا شى­عارايىق دەپ وتىر­عا­نىمىز جوق. ايتسە دە, رۋحاني دۇنيەدە, ونەردە تۋما تالانتتار شوعىر-شوعىر بولىپ شىق­تى. ولار تورتكۇل دۇنيەگە تا­نىلدى. ونداي دارەجەگە جەتكەنگە دەيىن ءبىراز قيىن­دىق­­تار­دى كورە ءجۇرىپ, جوقتان بار جاسادى. وسى ورايدا جا­قىن­دا عانا گازەتىمىزدە جا­ريا­­لانعان بەلگىلى عالىم قۇلبەك ەرگ­و­بەك­­تىڭ «قاي­ران, قازاق قىزدا­رى!» (10.03.2011) اتتى تريپتيحىندەگى قازاق ءبيى­نىڭ تۇڭعىش قارلىعاشى شارا جيەن­قۇ­لوۆانىڭ: «وپەرا جانە بالەت تەاترى ول كەزدە جوق. جوقتى جاسايمىز دەپ رەسپۋبليكا باس­شىلارى, بول­ماعان جانردى بولدىرامىز دەپ جازۋشىلار ءجۇر», دەگەن ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. شىنىندا, قازىرگى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىل­گەن ونەرىمىزدىڭ ءىر­گە­تاسى سول كەزدە قالان­عانىن كىم جوققا شىعارا الادى. قايتا ال­دىڭعى تولقىننىڭ جالعاسىمىز دەپ جار سالساق جاراسادى. بۇل ءبىر جاعىنان, ونەردى, ونەرپازدى تانۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان, التىن ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇرپاقتار ساباق­تاس­تىعىن كورسەتەدى. ايتسە دە, كۇنى كەشە كەڭەس ءداۋىرىنىڭ باستاۋ با­سىن­داعى وراشو­لاق­تىق­­تى ءبىز دە قايتالادىق. ونى بۇگىن جا­سىر­عان­مەن, ەرتەڭ اشكەرە بولادى. سول سەبەپتەن دە شىندىقتى ايتقاننان كەمىپ قالمايمىز, قايتا تازارامىز, كەيىنگىلەر ودان ساباق الادى. راس, باردىڭ باعاسىنا جەتە الماعان كەزدەرىمىز دە بولدى. قى­زىل­دار ول داۋىردە جەكە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار­دى بىرىكتىرەمىز دەپ قۇرىق ۇستاپ, قويداي قۋالاپ ءجۇرىپ اپاتقا, اشتىققا ۇرىندىرسا, بۇل زاماندا جەكەشەلەندىرەمىز دەپ ۇيىپ وتىرعان ۇي­ىم­داردى تارىداي شاشىپ, تالقا­نىن شىعار­دىق. وسى ناۋقاننىڭ تۇسىندا رۋحاني قۇن­دىلىقتارىمىز السىرەپ-اق قالدى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ انتالاپ كەلگەن قىزىل-جاسىلىنا جاستارىمىز بوي الدىرىپ, ءدال قازىر سونىڭ بالشىعىنا باتقان اياعىمىزدى تازالاي الماي جۇرگەن جايىمىز بار. دەگەنمەن, تاۋبە دەيىك. سوڭعى جىلدارى ىرگەلەس وتىرعان وزگە جۇرتتاردان كوشىلگەرى وزىپ, الەمدىك دامۋ­دىڭ العاشقى باسپالداعىن يگەر­دىك دەۋگە بولادى. سونداي جاقسىلى­عى­مىزدى وزىمىزدەن گورى وزگە اعايىننىڭ اۋزىنان ەستىگەندە ءبىر مارقايىپ قالاتىنىڭ انىق. قىرعىزدىڭ اتاقتى رەجيسسەرى, كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلى­عى­نىڭ لاۋرەاتى بولاتبەك شامشيەۆ قازاق ەلىنىڭ قىزىلجار وڭىرىنە كەلىپتى دەگەندى قۇلاعىمىز شالعانى بار ەدى. تاياۋدا ءبىر زاماندارى اتاعى جەر جارعان كينو رەجيسسەرىمەن ەلورداداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا ديدارلاسىپ قالدىق. كورنەكتى جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ اتالمىش ورتا­لىقتا حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ قول­داۋى­مەن شىعارىلعان «جيدەباي» جىلنا­ما­لىق جۋرنالىنىڭ جانە جىر ءدۇلد ۇلى ءسۇيىن­باي ارون ۇلىنىڭ «ءبورىلى مەنىڭ بايراعىم» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزگەن ەدى. سوعان بولاتبەك ارنايى اتباسىن بۇرىپتى. تاياۋدا عانا 70-كە كەلگەن رەجيسسەردىڭ تەك تامىرىنا كوز سالساڭ, قىرعىز اقىنى تولەن شامشيەۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. سۇح­بات ۇستىندە ول ءوز وتانىنداعى قيلى كە­زەڭ­دەر تۋرالى جابىرقاپ تۇرىپ, ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن عانا ويىن ورتاعا سالدى. سونداعى ايتقانى, تالاس-تارتىس, تالان-تاراج, بەي-بەرەكەتتىك ورىن العان جەردە شىعار­ماشى­لىق جۇمىسقا ورىن بولمايدى ەكەن. سەنى ءتۇسىنىپ, تۇيسىنەدى دەگەندەر تۇگەلگە جۋىق تۇلەن تۇرتكەندەي تۇتىگىپ شىعا كەلەتىنىن, ونەرىڭ ادىرا قالىپ, ءسوزىڭ قاراباقىر بو­لا­تىنىن كۇيىنىپ, ءبىزدىڭ وتانىمىزداعى جا­راستى تىرلىككە ءسۇيىنىپ, سۇيكىمدىلىكتىڭ بەلگىسى ەلدىڭ بىرلىگى ەكەنىن جەتكىزدى. – شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى نە ايتا الاسىز؟ – نە ايتامىن, ءبىزدىڭ ەلدە ابدەن قيىن بولىپ تۇر عوي. مەن قانشا جىل جۇمىسسىز وتىرىپ قالدىم. ومالىپ وتىرا بەرمەي, ءبىر ارەكەت جاسايىن دەپ اينالاما قاراعاندا, قازاق باۋ­ىر­­لار شاقىردى. – شاقىرعان كىم, وسى جاعىن ناقتىلاي كەتسەڭىز. – سابەڭ (مۇقانوۆ), عابەڭ (مۇسىرەپوۆ) تۋعان توپىراقتىڭ ازاماتتارى, ياعني سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ءبى­لالوۆ, ونىڭ ورىنباسارى فارحات قۋان­عا­نوۆ. مۇنداي ازاماتتار قازاق توپىراعىندا كوپ بولۋى كەرەك. لايىم سولاي بولسىن. ۇزاق­قا با­راتىن ەلدىڭ ۇلدارى وسىنداي بو­لۋى ءتيىس قوي. سودان ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشىن جەردە قال­دىرمادىم. ەلدەن, جۇرتتان كەشىرىم سۇراپ, وسى وتكەن جىلدارىمنىڭ بەلگىسىز قالعان كۇندەرىنىڭ ورنىن تولتىرايىن, باسىم امان, ەسىم تۇزۋدە قازاق تۋىستارىممەن تىزە قوسىپ كينو تۇسىرەيىن, تەاترعا بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسايىن, ءسويتىپ, سيرەكسىپ كەتكەن ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەيىن دەپ بەلىمدى بەكەم بۋدىم. قولقا سالعان ازاماتتار ءۇي-جاي بەردى, قول­دان كەلگەنشە مۇمكىندىك جاساپ جاتىر. قازاق ادەبيەتىنىڭ ايتۋلى وكىلى عابيت ءمۇ­سىرەپوۆتىڭ 110 جىلدىق مەرەكەسى تاياپ كەلەدى, سوعان قولۇشىڭىزدى بەرىڭىز, قانداي جوبا-جوسپار, باعىت-باعدار ۇسىناسىز دەدى. الا­قانعا سالىپ, ايالاپ وتىرعاندا مەن نەگە ايانامىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ وتكەنى مەن كەتكەنىنە كوز جىبەردىم. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى-اقتوقتىسىن» قادالىپ وقىدىم. قالام­گەردىڭ ءومىر جولىنا ءۇڭىلدىم. وتكەن عاسىر­دىڭ 30-شى جىلدارىنداعى ويراندى سانامدا سارالادىم. سونىڭ ناتيجەسىندە «اقان سە­رىنىڭ ماحابباتى. مۇسىرەپوۆ جانە نكۆد» دەپ اتالاتىن دراما جازدىم. بۇل دۇنيەنى الدىمەن تەاتردا سپەكتاكل رەتىندە جۇرت­شىلىققا كور­سەت­سەم دەيمىن. ودان كەيىن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ ويدا تۇر. – بولاتبەك تولەن ۇلى, ءسىز وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا كينو ءتۇسىردىڭىز؟ – ون بەستەن اسادى. ولاردىڭ قاتارىندا «فۋدزياما بيىگىن باعىندىرۋ», «مەرگەن», «ەرتە كەلگەن تىرنالار», «قاسقىر­دىڭ اپا­نى», «قاراش اسۋىنداعى اتىس», «اق كەمە» – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. مەن تۇسىرگەن فيلمدەردەگى كەيىپكەرلەردىڭ جارتىسىن قا­زاق باۋىرلاردان شىققان تالانتتى ارتىستەر سومدادى. مىسالى, «قاسقىردىڭ اپا­نىن­دا­عى» باستى ءرولدى تاعدىرلى ازامات, تا­لانت­تى ءارتىس كەنەنباي قوجابەكوۆ وينادى. سول سەكىلدى كەرەمەت ونەر يەسى, كەسكىن-كەلبەتى, بولمىس-ءبىتىمى بولەك نۇرمۇحان جان­تو­رين, نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ, تاعى باسقالار بار. – قازاقستانعا كەلگەنگە دەيىن قانداي جۇمىستار بىتىرە الدىڭىز؟ – كينو ءتۇسىرۋ ماسەلەسى قيىنداپ كەتتى, قارجىدان قاعىلدىق. سودان قاراپ وتىرماي قولىما قالام الدىم. اڭگىمە, پوۆەست, روماندار جازدىم. ەكى پوۆەسىم جارىققا شىقتى. دايىن تۇرعان ەكى رومانىمنىڭ با­سىن بىرىكتىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنسام دەگەن نيەتىم بار. ول الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ارينە, ءبارى قار­جىعا كەلىپ تىرەلەتىنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. – قازاق ەلىنە كەلىپ, جاقسى جۇمىسقا ۇيىتقى بولماق ويدا ەكەنسىز. بۇل – تالانت ءۇشىن شەكارانىڭ جوق ەكەنىن, ونىڭ اقىل-ويى بۇكىل ادامزاتتىڭ بايلىعى بو­لىپ سانالاتىنىن كورسەتسە كەرەك. ەندى باياعى ءداستۇردى جاڭعىرتىپ, قازاق قالام­گەرلەرى شىعارمالارىنىڭ جەلىسى بويىنشا كينو ءتۇسىرۋ جاعى قالاي بولادى؟ – ءبىر زاماندارى مەنى قازاقتىڭ ءبىر شوعىر جازۋشىلارى «تەلقوڭىر» دەپ اتادى. ونىڭ دا سەبەبى جوق ەمەس ەدى. مەن كوبىنە  وسى ەلدىڭ ازاماتتارىمەن شىعارما­شى­لىق بايلانىستا بولدىم. ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن 20 سەريالى كينو ەتىپ تۇسىرسەم دەگەن نيەتىمدى بىلدىرگەنمىن. بىراق ول ورىندالا قويمادى. ءتىپتى, اباي رولىنە سوۆەتبەك ءجۇمادىلوۆ دەگەن تۋما تالانتتى دا دايىنداپ قويعانىم بار. ول بۇل ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ودان كەيىن قۇرمانعازى تۋرالى فيلم جاساۋعا دا تال­پىندىم. وعان وزدەرىڭىزگە تانىس سۋلەي­مەن­قۋل چوقموروۆتى تارتپاق بولدىم. سۋلەي­مەن­قۋل قۇيىپ قويعان قۇرمانعازى ەدى. ال جىر ءدۇلد ۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «جولداستار» رومانىنىڭ نەگىزىندە 21 سەريالى فيلم ءتۇ­سىرمەك بولدىم. ەرتىس وزەنى مەن قازاق جەرىن قان قاقساتقان ەرماك ارقىلى بۇكىل ءبىر ءدا­ۋىردىڭ كورىنىسىن جاساسام دەدىم. بۇل 70-جىل­دارى ەدى. ول كەزدە سەريال فيلم دەگەن بىزدە اتىمەن جوق بولاتىن. بۇل تال­پى­نىسىم دا ورىندالمادى. دەگەنمەن قازىر عابەڭ شىعارماسىنىڭ نەگىزىندە ستسەناري ازىرلەپ, «اقان سەرى» دەگەن فيلم تۇسىرمەك ويدامىن. ءبىر زاماندارى ءبىرجان جونىندە ستسەناري جازعانىم بار ەدى. – سىزگە قازىر مۇمكىندىك بەرسە, «اباي جولىن», قۇرمانعازى تۋرالى كينولار تۇسىرەر مە ەدىڭىز؟ – ءازىرمىن. شيرىعىپ جۇرگەن جايىم بار. ۇلى اباي بەينەسى 30 سەرياعا دەيىن سۇرانىپ تۇر عوي. عابەڭنىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋىن» اتاقتى جىرمەن ۇشتاستىرا وتى­رىپ وقىعانىمدا, سارىباي مەن قاراباي, قو­دار بەينەلەرى كينوعا دايىن تۇر. ولاردى بۇ­رىن­عى قارالاۋ تاسىلىمەن ەمەس, بۇگىنگى كوزقاراس­پەن جاسار بولساق, جايناپ كەتەرى حاق. سا­رىباي ءولدى, قاراباي ءتىرى. وسى قا­راباي بەينەسىن بۇگىنگى كەيبىر ساراڭدارمەن ۇشتاستىرا كەلىپ, قوداردىڭ قۋلىق-سۇم­دى­عىنا ويىسار بول­ساڭ, ول قىزى ءۇشىن ەمەس, باي­دىڭ باي­لى­عىن كوزدەپ جۇرگەنىن اڭعاراسىڭ. ءومىر ءسۇ­رۋ­دىڭ تەحنو­لوگياسىنداعى ۇقساستىق­تى پاي­ىم­داي­سىڭ. قودار سەكىلدى جان­سىز­دار­دىڭ قازىر ءار جەردەن تابىلاتىنىن ءتۇسىنىپ, تۇيسىنەسىڭ. شىنى كەرەك, قازاق قالامگەرلەرى شىعار­مالارىنىڭ ءتۇپ تامىرىنا ۇڭىلسەڭ, حالىق­تىڭ قادىرلى قاسيەتى, العا قويعان ماقساتى, بولا­شا­عى استارلاپ ايتىلادى. ماسەلەن, عابەڭنىڭ «اقان سەرىسى» ستالين بيلىك قۇرعان زاماندا جازىلعان تۋىندى. ءبىر قاراعاندا, ە, وتكەن ءومىر وسىلاي عوي, دەي سالۋعا بولادى. ال تەرەڭدەپ ۇڭىلسەڭ, ول زاماندى ايتا وتى­رىپ, بۇگىنگى كۇندى دە سۋىرتپاقتاپ ءجىپ سۋ­ىرعانداي ەتىپ, الدىڭا تارتادى. مەن قازاق قالام­گەر­لەرىنىڭ اقىل-ويىنىڭ الىپتىعىنا تاڭ قالا ءجۇرىپ, ءتانتى بولۋدامىن. قازىر ساكەن سەي­فۋل­ليننىڭ, بەيىمبەت ءمايليننىڭ, ءىلياس جان­سۇ­گى­روۆتىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, عابيت مۇسىرە­پوۆ­تىڭ – ءبارىنىڭ دە, ءتىپتى وسى كۇندەرى جۇرتتىڭ اۋزىندا جۇرگەن زامانداس قالامگەرلەردىڭ دە تاڭداۋلى دۇنيەلەرىن ۋاقىتىم جەتكەنشە پاراقتاپ وتىرامىن. بىزدە ءبىر جاعىمسىز ادەت بار. وزىمىزدەن گورى وزگەنىڭ كينوسىن مىقتى سانايمىز. كوبىنە-كوپ قيالي نەبىر سۇمدىق جات قىلىقتاردى بەينەلەيتىن گولليۆۋدتىڭ ارتىستەرىنە تام­سانىپ قارايمىز. ولار دا كەرەك شىعار, بىراق تالعام دەگەن تارازى بار عوي. سول تارازىنى ويدان شىعارىپ الىپ, كوزسىز باس ۇرا بەرمەسەك ەكەن. ادامدىق, ادال­دىق, ىزگىلىك, ىزەت, ينابات دەگەن بار عوي. كورە الساق, سەزسەك, تۇسىنسەك, وندايلار وزىمىزدە دە جەتىپ-ار­تى­لادى. قازاقتىڭ ءبىر اتالى ءسوزى ويى­ما ورا­لادى. جات جارىلقامايدى, ءوزى ءول­تىر­مەيدى دەگەنگە كەلەدى ول. شىندىق وسى. ءبىز ال­دىمەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز باعالايىق, ءوزى­مىزدى ءوزىمىز جارىلقايىق. مەنىڭ كەيدە ەسىمە اتام تۇسەدى. شىركىن, ول كىسى ءتىرىلىپ كەلسە, «مى­نا ەلىمنىڭ جايى قالاي بولىپ بارادى؟» دەپ سۇرار ەدىم. ول جانى اشىپ تۇرىپ, اقى­لىن ايتار ەدى. ال ىشكى ەسەبى بار جاتتان ونداي شاراپات شىعا قويۋى ەكىتالاي. ولاردىڭ ءسوزى مەن ءىسى ۇيلەسە قويمايدى عوي. مەن وسىنى وسكىن ۇرپاققا جالىقپاي ايتىپ كەلەمىن. – بولاتبەك تولەن ۇلى, شىڭعىس ايت­ماتوۆ تۋرالى نە ايتا الاسىز؟ – شىڭعىس تا قازاق پەن قىرعىزدىڭ ور­تاسىنداعى تەلقوڭىر ەدى عوي. مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا 50 جىل ءجۇردىم. ءتورت تۋىندىسىن كينو تىلىندە سويلەتتىم. ورىنداساق, مارەگە جەتكىزسەك دەگەن ماقساتىمىز كوپ بولا­تىن. بىراق ول ەندى ورىندالا ما, ورىندالماي ما, ۇمىتتەن كۇدىك كوپ بولىپ تۇر. جاتسام دا, تۇرسام دا مەنى ءبىر وي مازالاي بەرەدى. ول ەلىمنىڭ تىنىشى كەتىپ, تىرلىگى استان-كەستەڭ بولعانىن شىڭعىس اعا كورسە, نە دەر ەدى دەگەن وي. شاراسىزدىق تانىتپاي, حالقىن ۇيىتقىداي ۇيىتار ما ەدى, سۋىق قارماعان جۇرەكتەرىن جىلىتار ما ەدى؟ – ءسىز قازاق توپىراعىندا كينو ءتۇسىر­سەڭىز وندا وينايتىن ارتىستەردى قايدان الار ەدىڭىز؟ مۋزىكاسىن كىمدەرگە جازدى­رار ەدىڭىز؟ – قازاق تالانتتى حالىق دەدىم عوي. تا­لانتتى ارتىستەر جەتىپ-ارتىلادى. تايداي تۋلاپ تۇرعان تا­لانتتاردى قازىردىڭ وزىندە ەلەپ-ەكشەپ ءجۇر­مىن. مۋزىكاسىن جازاتىن سازگەرلەر دە بار­شىلىق. ءومىر بولىپ جاتسا, سابەڭ مەن عا­بەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراقتا, بايا­عى­نىڭ باتىرلارىنداي كۇن ساناپ تۇلەگەن اس­تانادا شەبەرحانا اشسام دەيمىن. جاس تا­لانتتاردى بالاپانداي باۋلى­سام دەيمىن, ءسوي­تىپ قازاق كينوسى مەن تەات­رىن شامام جە­تكەنشە ءبىر بەلەسكە كوتەرۋگە باۋىرلىق ۇلە­سىمدى قوسسام, الاڭ كوڭىل ورنىعار ەدى. مەنىڭ بۇل نيەتىمدى قى­زىل­جار­لىق ازاماتتار وڭ قابىلداپ, الاش ارىس­تا­رىنىڭ اقيقاتىن كەيىنگىگە ولمەستەي ۇلگى ەتىپ قالدىرىپ بە­رىڭىز دەگەن تىلەكتەرىن ايت­تى. مۇنىڭ ءوزى – بىلگەن ادامنىڭ ءىسى. ءبىل­گەن­نىڭ ءتىلىن العان كىسى كىشىلىك تانىتۋى كەرەك قوي دەپ ويلايمىن. ولار­عا ريزالىعىم شەكسىز. قازاق پەن قىر­عىز­دىڭ ورتاسىنداعى تەل­قو­ڭىر بولىپ, ەل ازا­مات­تا­رى باستاعان ءىستى ونەر ارقىلى ۇش­تاس­­تى­رىپ, التىن كوپىر بولسام, ارمان نە؟ – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.