اشىقتىق رەيتينگى نە كورسەتتى؟
رەسمي ورگاندار مەن ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ جۇمىسىن رەيتينگ ارقىلى باعالاۋ باتىس ەلدەرىنىڭ دەموكراتياسىندا بۇرىننان بار ءداستۇر. البەتتە, باسقارۋ اپپاراتىنىڭ, بيلىكتەگى شەنەۋنىكتەردىڭ, بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ساپاسىن باعامداۋدىڭ كەشەندى قۇرالدارىن ىسكە قوساتىن مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلىپ تۇرعانى جاقسى. وكىنىشكە قاراي, بۇل تاجىريبە قازاقستاندا ءالى تىم سيرەك, دەندەپ ەنە قويعان جوق. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى كوزدەگەن Exclusive جۋرنالى ورتالىق بيلىك ورگاندارىنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ رەيتينگتەرىن انىقتايتىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسكەن ەكەن. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە رەسپۋبليكالىق مينيسترلىكتەردىڭ رەيتينگتەرى شىعارىلىپتى. ورتاق ءىس ءۇشىن تيىمدىلىگى كۇمان تۋعىزباس وسىناۋ ءماندى ماسەلەگە وراي ءبىز جوبا جەتەكشىسى, اتالمىش جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى راسۋل جۇمالىمەن جولىعىپ اڭگىمەلەستىك.
* * *
– راسۋل بەرەكەت ۇلى, رەيتينگ ارقىلى بيلىكتىڭ بيىك ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا ادىلدىكتەن تايماي تۋرا باعا بەرۋ وڭاي ەمەس. وسى رەتتە قانداي ادىستەمە قولداندىڭىزدار, ءوز باعامدارىڭىزعا قاي سيپاتتاعى كورسەتكىشتەردى نەگىز ەتىپ الدىڭىزدار؟
– رەيتينگ انىقتاۋدا ءوز ادىستەمەمىزگە جۇگىندىك. زەرتتەۋدىڭ نەگىزىنە نىسانالى كەزەڭدەگى, ياعني 2010 جىلعى عالامتور دەرەككوزدەرى الىندى. ءتۇپكىلىكتى تۇجىرىمعا اسەر ەتەر نەگىزگى بەس سيپاتقا تاڭداۋ ءتۇستى. ولار – مينيسترلىكتەردىڭ ورتاق ءىس-قيمىلعا بەيىمدىلىگى نەمەسە سەرگەكتىگى, حالىق الدىنداعى ابىروي-بەدەلى, اشىقتىعى, ازاماتتاردىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان العانداعى ماڭىزدىلىعى جانە سەنىم يندەكسى.
الدىمەن ايتارىمىز, وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا, وتاندىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىق دەڭگەيى ارتقاندىعى بايقالادى. بۇل رەتتە ينتەرنەت جۇيەسىندەگى ۆەب-سايتتاردىڭ, ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ دەربەس بلوگتارىنىڭ, وبلىس اكىمدەرىنىڭ حالىق الدىندا جۇيەلى ەسەپ بەرۋىنىڭ بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى كوپىر رەتىندەگى ءبىرشاما ماڭىزىن ەش كەمىتۋگە بولمايدى.
– سونىمەن, مينيسترلىكتەردىڭ رەيتينگ باسقىشتارىندا ورنالاسۋ رەتى قالاي بولدى؟
– رەيتينگتە ءبىرىنشى ورىن جەڭىل سالماقتاعى تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە تيگەندىگى, تۋراسىن ايتساق, ءتىپتى, ءبىزدىڭ وزىمىزگە دە توسىن كورىندى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بىرىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش ايتۋى, تولعاندىراتىن سۇراقتاردىڭ كوپتىگى جاعىنان پايىمداعاندا سپورت پەن ءتۋريزمنىڭ كوكەيكەستىلىگى ەكونوميكا, الەۋمەتتىك جاعداي نەمەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى تۇيتكىلدى سالالارمەن سالىستىرعاندا دا ايتارلىقتاي جوعارى بولىپ شىقتى. ەكىنشىدەن, مۇندا دا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر ورىن الۋىنا قاراماستان, ازاماتتار مينيسترلىككە قاتىستى-قاتىسسىز جايلاردى ايقىن اڭداپ بىلەدى. ءۇشىنشىدەن, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ كوشباسشىلىعى جول-جونەكەي باسقالاردىڭ حال-جايىن كوزگە شۇقىپ كورسەتكەندەي.
ءبىزدىڭ رەيتينگ بويىنشا ەكىنشى ورىندى ەنشىلەگەن ادىلەت مينيسترلىگى تۇرعىندار تاراپىنان قويىلعان سۇراقتاردىڭ سانى جونىنەن ءسوزسىز چەمپيون. قۇجاتتاردى رەسىمدەپ تىركەۋدەن باستاپ زاڭداردى دايىنداۋعا دەيىنگى جۇمىستارمەن اينالىساتىن ۆەدومستۆونىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرسەك, بۇعان تاڭدانۋعا بولماس. بىراق ايدارلاپ تاعىلعان ءمىن, ايقايلاپ ايتىلعان سىن جوقتىعىنا قاراعاندا, ادىلەت مينيسترلىگى, جالپى العاندا, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەت ۇدەسىنەن شىققان سىڭايلى, سونىمەن بىرگە قانداي دا ءبىر داۋ-دامايلى ىستەردەن الشاق تۇرعانى اڭعارىلادى.
دەسەك تە, پروبلەمالار جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى رەتىندە قۇجاتتاردى جەدەل رەسىمدەۋدىڭ جويىلعانىن ايتار ەدىك. تەك جاڭا تولقۇجاتقا دەگەن زارۋلىك قىستاعاندارعا – ياعني قولىندا بيلەتى, ەلشىلىكتە شاقىرۋى بارلارعا, ىسساپارعا شىعاتىندارعا, مەمورگان نەمەسە سپورتتىق ۇيىم ءوتىنىشىن قوسا تاپسىرعاندارعا عانا كەڭشىلىك جاسالادى.
كوشباسشىلار ۇشتىگىن تۇيىقتاعان قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىڭ «اقشالى قالتاسى» رەتىندە سىن جەبەسىمەن اياماي تۇيرەلگەن. اقشا ارقاشان جەتپەي جاتادى. سالىقتى ۋاقتىلى تولەپ تۇرۋ جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي ۇناي بەرمەيدى. ەندەشە, قارجى مينيسترلىگىنە قاتىستى ءىلتيپاتتى لەبىزدەردىڭ سۇستى سوگىس پەن كۇرەڭقاباق باعالاردان باسىم ءتۇسۋىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. سوعان قاراماستان, ءبىزدىڭ ساناتتىق ساتىدا جوعارىدان كورىنۋىنىڭ باستى سەبەبى مەكەمەنىڭ قازىرگى قۇرامىنىڭ ءىس-ارەكەتىن جاريالانىمداردىڭ مۇنىڭ الدىنداعىلارمەن سالىستىرا كورسەتۋىندە جاتىر. مينيسترلىك شىن ءمانىندە دە ەكونوميكالىق داعدارىستان الىپ شىعۋ جونىندەگى ءوز مىندەتتەرىن جامان اتقارعان جوق. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىنە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزدى. بۇل قالتقىسىز ساۋدانى قامتاماسىز ەتىپ, 23,4 ملرد. تەڭگەگە تەڭ ەلەۋلى ۇنەمگە قول جەتكىزدى. ۇشىنشىدەن, ءوز قۇزىرىنا كىرەتىن نەعۇرلىم وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا مەملەكەت ۇستانىمىن تۇسىندىرە ءبىلدى, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋدەگى ارتىقشىلىقتارىن دالەلدى تۇردە قورعادى. ودان ءارى, وتكەن جىلدارداعىدان تاعى ءبىر ءوزگەشەلىگى, ۇشقارى ءمالىمدەمەلەر جاسامادى, بادىرايىپ تۇرعان قاتەلىكتەرگە ۇرىنبادى. پارلامەنت ءۇيىندە ۇدەمەلەگەن سىندى باس قارجىگەردىڭ ءوزىنىڭ تويتارۋىنا تۋرا كەلدى. كەيبىر ارىپتەستەرىنشە ءوز ورنىنا ورىنباسارىن جىبەرمەدى, زاڭ شىعارۋ ورگانىندا ءوز مەكەمەسىنىڭ مۇددە-مۇراتى مەن ءماسەلەلەرىن ءوزى قورعادى. باق-پەن قارىم-قاتىناسى دا وسىعان ۇقساس. قارجى ءمينيسترى بۇل رەتتە دە ابىروي ارقالادى.
– قارجى دەگەننەن شىعادى-اۋ, كەز كەلگەن مەمورگان قالتقىسىزدىعىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى اقشا تۋرالى اقپاراتقا تىرەلمەي مە؟ ال مينيسترلەر مەن باسقا دا لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ تابىسى جايلى ماعلۇمات تىم ماردىمسىز سياقتى.
– ءيا, وكىنىشكە قاراي, قانشا ءمالىمدەلىپ ايتىلعانمەن, شەنەۋنىكتەردىڭ ءوز تابىستارى تۋرالى ماع ۇلىمدامالارىن جاريا ەتۋى سيرەك. تەك قارجىمين باسشىلىعىنىڭ ابىرويىنا قاراي, مينيستردىڭ ءوزى, جاۋاپتى حاتشىسى جانە سالىق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ءوز تابىستارى تۋرالى اقپارات جاريالاعانىن ايتۋىمىز كەرەك. 2009 جىلدىڭ 10 اقپانىندا ءوز بلوگىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ بىلاي دەپ جازعان ەدى: «ازاماتتاردىڭ كوپتەگەن ءوتىنىمدەرىن (سونىڭ ءىشىندە – مەنىڭ بلوگىما تۇسكەن) نازارعا الا وتىرىپ, بۇگىن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ وتىرىسى كەزىندە مەن ۇلتتىق كومپانيالار باسشىلارىنىڭ (توپ-مەنەدجەرلەرىنىڭ) جالاقى مولشەرىن پرەمەر-مينيستر جالاقىسىنان ارتىق ەمەس دەڭگەيدە بەلگىلەۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزدىم. جالاقى مولشەرىن كەمىتۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ سونداي-اق مەملەكەت اكتسيونەرلىك كاپيتالىنا كىرگەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر باسشىلارىنا دا قاتىسى بار. مەنىڭ ايلىق جالاقىم 700 مىڭ تەڭگە شاماسىندا». شەنەۋنىكتەر ءوز باسشىسىنىڭ نۇسقاۋىن ورىنداعان كۇننىڭ وزىندە, مۇنى ىڭ-شىڭسىز, بىلدىرمەي ىستەگەنى سونشالىق, مينيسترلەردىڭ تابىستارى تۋرالى ءمالىمەتتەردى ولاردىڭ جەكە بلوگتارىنان تابۋ وتە قيىن.
– العاشقى ۇشتىكتى وكشەلەگەن مينيسترلىكتەر جايىندا نە ايتاسىز؟
– قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كورگەن كۇنى قىزىعارلىق ەمەس. ءبىر جاعىنان, اۋا, سۋ جانە توپىراقتىڭ جەدەل لاستانۋى, جانۋارلار مەن وسىمدىك الەمىنىڭ توزعىنداۋى, ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ بۇزىلۋى جانالقىمنان السا, ەكىنشى جاعىنان, اناۋ-مىناۋعا ايىلىن جيماس ىقپالدى ونەركاسىپتىك توپتار مەن كومپانيالاردى تارتىپكە شاقىرۋ ءبىر ازاپ. سوعان قاراماستان, وتكەن جىلى مينيسترلىك «وگىز دە ولمەس, اربا دا سىنباس» وڭتايىن تاپقانعا ۇقسايدى. بۇكىل الەمدەگى سياقتى, قازاقستاندا ەكولوگيانى قورعاۋدىڭ پارمەندى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى زياندى شىعارىندىلار ءۇشىن سالىناتىن ايىپپۇلدار, تولەمدەر مەن سالىقتار بولىپ تابىلادى. بۇل جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى تابيعات قورعاۋ تالاپتارىن ساقتاۋعا ىنتالاندىرادى ءارى ءتارتىپ بۇزۋشىلار جازا تارتادى. سونىمەن بىرگە, ەكولوگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قارجى جينالادى. ءسويتىپ, ءبىر وقپەن ەكى قويان اتىلادى. ايتكەنمەن, شىعىن كولەمى مەن وتەم سوماسى قالاي انىقتالاتىنى, تۇسكەن اقشانىڭ قانشالىقتى قالتقىسىز ءارى ءتيىمدى پايدالانىلاتىنى تۇسىنىكسىزدەۋ. رەسمي ءمالىمدەمەلەرگە قاراعاندا, قازاقستاندا ەكولوگيالىق تولەمدەر مەن ايىپپۇلدار سوماسى جىل وتكەن سايىن وسۋدە. بۇل ارادا نە نارسە كوپ: لاستانۋ ما, الدە, ءتارتىپ بۇزۋدى اشۋ دەڭگەيى مە؟ ونىڭ انىق-قانىعىن ايتا المايمىز. تەك بەلگىلى ەكولوگ مەلس ەلەۋسىزوۆتىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, بۇگىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ وڭىرلىك ءھام وبلىستىق باسقارمالارى ايىپپۇل جيناۋدان باسقا جۇمىستى بىلمەيدى. ءبىر-بىرىمەن ناعىز باسەكە جارىسقا تۇسكەن. وتكەن جىلى 50 ملرد تەڭگەدەن استام جينالعان. بىراق بۇل قارجى قايدا كەتكەنى بەلگىسىز. ەلدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ دا جاقساراتىن ءتۇرى كورىنبەيدى.
– جاڭاعى جينالعان قارجى تابيعات قورعاۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسالۋى ءتيىس ەمەس پە؟
– سولايى سولاي عوي. بىراق ايىپپۇلدار بيۋدجەتكە تىكەلەي تۇسكەن كەزدە ول قارجىنىڭ ءوز ماقساتىندا پايدالانىلاتىندىعىنا كەپىلدىك بەرۋ قيىن. ەكولوگيادان گورى ماڭىزدىراق نارسەلەر ارقاشان تابىلادى. دامىعان ەلدەردە جەكە قورلار بار, سولاردىڭ ارقاسىندا قوقىس توگەتىن جەرلەر مەن كۇرەسىندەر ساياباقتارعا, دەمالىس ورىندارىنا اينالۋدا. قازاقستاندا بۇل تۋرالى ەندى عانا ويلاي باستادى. ۆيتسە-مينيستر ءماجيت تۇرماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بىلاي ەكولوگيالىق ءتولەمدەر مەن ايىپپۇلدار قارجىسى اۋەلى ۇلتتىق قوردا جيناقتالىپ, سوسىن ماقساتتى ترانسفەرتتەر تۇرىندە «جاسىل دامۋ» ۇلتتىق ورتالىعىنا تۇسىرىلەدى. اتالمىش ورتالىقتان ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە, بىلايشا ايتقاندا, «جاسىل ينۆەستيتسيا» تيەگى اعىتىلماق. يدەيا جامان ەمەس-اۋ, بىراق الاقايلاپ اشىلىپ, ارتىنان الاقولدى بولعان كوپتەگەن قورلاردىڭ ءتاجىريبەسىن ەسكەرە كەلگەندە, مۇنىڭ دا كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر ما دەپ قالامىز.
– مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ رەيتينگتە بەل ورتادان جوعارى تۇرۋىنا نە اسەر ەتتى ەكەن؟
– وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندەگى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردەن مينيسترلىكتىڭ بۇرىنعى شارۋاشىلىعىنىڭ اياسى ءبىرشاما تارىلدى. اقپارات سالاسىنداعى وكىلەتتىگىن باسقا ۆەدومستۆوعا بەرگەن ول رۋحى وزىنە نەعۇرلىم جاقىن, داۋ-دامايى ازىراق جۇمىسقا بىلەك سىبانا كىرىستى. ادەتتەگىدەي, جىل بويى جاڭا مادەنيەت نىساندارى, تەاترلار پايدالانۋعا بەرىلدى, مادەني-اعارتۋ جوبالارىنىڭ جاڭا تاسقىنى اقتارىلدى, ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن فورۋمدار, نەشە ءتۇرلى سالتاناتتار وتكىزىلدى. استانا كۇنى مەن استانا ءسامميتى سولاردىڭ التىن تاجىندەي بولدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جەرگىلىكتى ماندەگى تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىزىمى جاسالدى. تىلدەردى دامىتۋدىڭ 10 جىلدىق باعدارلاماسى جوباسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ارينە, ايتىس اقىندارىنا نەنى جىرلاۋ, قالاي جىرلاۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتكەن وكىنىشتى ابەستىكتەر دە بولماي قالعان جوق. بىراق بۇدان مادەنيەت ۆەدومستۆوسىنىڭ تۇعىرى شايقالاتىن ءتۇرى بايقالمايدى.
– بايلىق كوزى سانالاتىن جەتەكشى سالاعا باسشىلىق ەتەتىن مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنىڭ جاعدايى قالاي باعالاندى؟
– ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جۇمسالىپ جاتقان كوپ كۇش-جىگەرگە قاراماستان, كومىرسۋتەگى ەكسپورتتىڭ باستى بابى بولىپ قالا بەرۋدە. سوندىقتان, 1990 جىلدارى شەتەلدىكتەر قولىنا ءوتىپ كەتكەن مۇناي-گاز اكتيۆتەرىن قايتارىپ الۋعا مەملەكەتتىڭ مۇددەلى قۇلشىنىس تانىتۋى ابدەن زاڭدى. وسىنداي تالپىنىستاردىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەن مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنە وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق. شەتەلدىك كومپانيالار قولىنداعى كەنىش پايدالانۋدىڭ ادىلەتسىز كەلىسىم-شارتتارى ولاردىڭ بەينە ءبىر قورعاۋشى گراموتالارىنا اينالعان. سوندىقتان, كەي جەردە ءبىرشاما ءيمانجۇزدى ءتىل تابىسسا, ەندى ءبىر تۇستا ارالىق كۇشتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى, تاعى ءبىر جەرلەردە رەتتەۋشى جانە سالىق ورگاندارى جۇمىلدىرىلدى, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى نارازىلىقتار نەمەسە كەلىسىم-شارتتارىنىڭ بۇزىلۋى العا تارتىلدى. ايتالىق, وتكەن جىلدىڭ تامىزىندا «تەڭىز-شەۆرون ويل» كەلىسىلگەن تەرەڭدىكتەن تومەن بۇرعىلاعاننىڭ سالدارىنان قازاقستانعا زيان كەلتىردى دەپ ايىپتالدى. ءتىپتى, قارجى پوليتسياسى كومپانيانىڭ بىرقاتار جاۋاپتى ادامدارىنا قىلمىستىق ءىس قوزعادى. استاناعا اقش پرەزيدەنتىنىڭ ەنەرگەتيكا ءماسەلەلەرى جونىندەگى ارنايى ەلشىسى ۇشىپ كەلىپ, ۇكىمەت باسشىسىمەن, مۇناي جانە گاز مينيسترىمەن كەزدەستى. ءسويتىپ, تۋىنداعان تۇيتكىل كەلىسسوز جولىمەن شەشىلگەن سىڭايلى.
كەلىسەتىن ءجونى دە بار. ويتكەنى, تشو-مەن كەلىسىم-شارتتا «ەگەر كەمسىتەتىن سيپاتتا بولماسا» قازاقستاندىق بيلىك كومپانياعا الدەبىر مىندەتتەمەلەر جۇكتەۋگە قاقىلى دەگەن ەكىۇشتى سوزدەر جازىلعان كورىنەدى. بالكىم, مۇنايدىڭ ءار تونناسىنا 20 دوللار ەكسپورتتىق تاۋار سالىعى كەمسىتۋشىلىك بولماس. مۇنىڭ ءوزى تەڭىزدەن 24 ملن. توننا مۇناي الىنىپ جاتقان قازىرگى كەزدە جىلىنا 480 ملن. دوللارعا تەڭ. دەگەنمەن, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستان ۇكىمەتى 2011 جىلى ءار توننا مۇنايعا سالىنار ەكسپورتتىق سالىقتى 40 دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋدى ۇيعارعانىن مالىمدەگەن-ءدى. پرەمەر-مينيستردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى جاعدايدا ادىلەتتىسى دە وسى بولماق.
– رەيتينگتىڭ كەلەسى ساتىسىندا بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى تۇر ەكەن...
– مۇنداي باعا ءبىر جاعىنان مينيسترلىكتىڭ ءوزىنىڭ جاڭالانۋىمەن ءارى بۇرىنعى قاتەلىكتەرگە قاتىسى جوق, ءجۇزى جارقىن جاس مەنەدجەرلەر كومانداسى كەلۋىمەن بايلانىستى. وتكەن ۋاقىت قاتاڭ تالاپ قويۋ ءۇشىن تىم قىسقا مەرزىم. سونىڭ وزىندە جاڭا باسشىلىق ارتىلعان سەنىمدى اقتاي ءبىلىپ, عالامتور جۇيەسىن, وتاندىق تەلەحاباردى جانە اسىرەسە, «ەلەكتروندى ۇكىمەتتى» دامىتۋ ورايىندا بەلسەندى قىزمەت ورىستەتتى. حالىقتىڭ «ەلەكتروندى ۇكىمەتكە» قىزىعۋشىلىعىن, تانىمالدىعىن ونىڭ پورتالىنا كۇن سايىن 10500 ادام كىرەتىندىگىنەن-اق كورۋگە بولادى.
جاڭا ءمينيستردىڭ «قازاقتەلەكومداعى» باسشىلىق تاجىريبەسى مەن العىرلىعى اسىرەسە, جاڭا تەحنولوگيالار مەن يدەيالاردى ىلگەرى جىلجىتۋدا كوپ كومەگىن تيگىزدى. جەكەلەگەن باق, دەپۋتاتتار تاراپىنان سىن دا جوق ەمەس. سىنسىز تاعى بولمايدى. تەك ءىس ىلگەرى باسسىن دەڭىز.
– ءسىزدىڭ تىزىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بەل ورتادان تابىلعانىنا تاڭدانىپ وتىرعان دا جايىمىز بار.
– تاڭدانۋىڭىزدى تۇسىنەمىن. سەبەبى, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستان ازىق-ت ۇلىكتەن ەلدە ءوسىپ-ونبەيتىن تسيترۋس ماۋەلەرىن عانا شەتتەن اكەلگەن بولسا, قازىر ءبىز اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن شەتەلدەن تاسيمىز. وكىنىشكە قاراي, 2010 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتىندە بۇل ورايدا وڭعا باسۋ بايقالمايدى. كەرىسىنشە, بۇرىنعى كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا, كورسەتكىشتەردىڭ كەرى كەتۋى ورىن العان. وعان كوپ سەبەپتىڭ ءبىرى – مينيسترلىكتىڭ بوسبەلبەۋلىگى. گەكتار بەرەكەسىنىڭ ناشارلىعى, استىقتى ساتۋ نەمەسە ديقانداردى جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى جىلدان-جىلعا كوشىپ جۇرگەن پروبلەمالاردى شەشۋدە دە ىلكىمدى وزگەرىستەر جوقتىڭ قاسى. ول ول ما, وتكەن جىلى جاعداي ءتىپتى ناشارلاپ كەتتى. ال ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋ قارقىنى جوعارى. ءبىرىنشى قاجەتتىلىك ءونىمدەرىنىڭ باعاسىن ءوسىرۋگە ءزارۋ سەبەپتەر جوق دەپ مينيسترلىكتىڭ الدەنەشە مارتە مالىمدەگەنىنە قاراماستان, نان, ەت, ماي, جارما, ءسۇت جانە باسقا تاعام تۇرلەرىنىڭ باعاسى ۇنەمى كوتەرىلۋمەن كەلەدى.
سونداي-اق اۋىلعا شاعىن نەسيە بەرۋ, استانا مەن الماتى توڭىرەگىندە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ, وڭدەۋشى جانە قويما قۋاتتارىن دامىتۋ نەمەسە اۋىلداردى اۋىز سۋمەن (40 پايىزى سۋسىز) قامتاماسىز ەتۋ سياقتى كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار تابانداپ تۇرىپ قالعان. ال, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىڭ جىل سايىن اۋىلدى قولداۋعا بولەتىن ميللياردتاعان دوتاتسياسى نەگىزىنەن مونوپوليستەردى جارىلقاپ, فەرمەرلەرگە گەكتار باسىنا 2-3 دوللاردان عانا كەلەتىن قالعان-قۇتقانى عانا تيەدى.
– توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ءوز مالىمەتتەرى بويىنشا, 2010 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدەسىندە الدىڭعى جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, ەلدە ءارتۇرلى توتەنشە وقيعالار سالدارىنان ولگەندەر سانى 25,8 پايىزعا, تابيعي سيپاتتاعى اپاتتاردان اجال قۇشقاندار سانى 48,3 پايىزعا ارتىپتى. رەيتينگتە مينيسترلىك جيناعان 322 ۇپاي ءادىل باعا بولا الا ما؟
– ءيا, تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى ءارتۇرلى اپاتتاردان اتالمىش كەزەڭدە 3530 ادام زارداپ شەگىپ, 1194 ادام قازا تاپقان. ماتەريالدىق شىعىن 10,5 ملن. تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى.
دەسەك تە, كىنانىڭ ءبارىن مينيسترلىك موينىنا ارتۋ ادىلەتكە جاتپاس ەدى. بىرىنشىدەن, قازىرگىدەي كادرلىق ءھام تەحنيكالىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاعدايدا تجم باقىتسىز وقيعالاردان 100 پايىزدىق وققاعار بولا المايدى. ەكىنشىدەن, اپات, ءورت, باسقا دا ءزىلزالالاردىڭ ءبىرازى جەكە ادامداردىڭ كىناسىنەن بولعان نەمەسە بولماي قويمايتىن سيپات يەلەنگەن. ءبارى دە ءتىلسىز جاۋ. سويتسە دە مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ, اسىرەسە, توتەنشە جاعدايدىڭ الدىن-الۋ جانە كۇنى بۇرىن ەسكەرتۋ ورايىنداعى جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن تومەندەتە المايدى. وسى رەتتە وتكەن جىلعى ەڭ ءىرى اپاتتى ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. ناۋرىزدىڭ 11-ىنەن 12-سىنە قاراعان تۇندە الماتى وبلىسىنىڭ قىزىلاعاش اۋىلىندا جەكەشەگە زاڭسىز بەرىلگەن توعانداعى تاسقىن سالدارىنان 45 ادام قازا بولدى. جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ تجم ورگاندارى قىراعىلىق تانىتقاندا, بالكىم, اپاتقا جول بەرىلمەس تە ەدى.
اتالمىش ۆەدومستۆو سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ جالپى نوپىرىندە, البەتتە, كۇش-جىگەر جۇمسايدى. بىراق ونىسى ويداعىداي ناتيجە بەرمەگەن سىڭايلى.
– كوررۋپتسيادان قۇدىرەتتى قورعانىس مينيسترلىگى دە قورعانا المادى ەمەس پە؟
– ءيا, بۇل رەتتە جابىق مينيسترلىكتىڭ دە سىرى اشىلىپ قالدى. كونستيتۋتسيا كۇنىندەگى اسكەري پاراد نەمەسە اسكەري قىزمەتشىلەرگە ءبىر رەتتىك ءجاردەماقى تولەۋ سياقتى جاعىمدى جاڭالىقتاردى يزرايلدىك تەحنيكانى ساتىپ الۋعا بايلانىستى كوررۋپتسيالىق شۋلىعان كولەڭكەلەپ تاستادى. پارا العانى جانە قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانعانى ءۇشىن ءمينيستردىڭ ەكس-ورىنباسارى 11 جىلعا باس ەركىنەن ايىرىلدى. الاياقتىعى جانە پارا بەرگەنى ءۇشىن بيزنەسمەن, يزرايل ازاماتى دا وسىنداي جازا الدى. راكەتا اسكەرلەرى مەن ارتيللەريا كومانداشىسى مىندەتىن بۇرىنعى ۋاقىتشا اتقارۋشى 7 جىلعا كەسىلدى. ال, جىل سوڭىندا اقمولا گارنيزونىنىڭ اسكەري سوتى جۇرتتى ەستەن تاندىرعان تاعى ءبىر شەشىم شىعاردى: كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق شىعىن ءۇشىن قامالعانداردان مەملەكەتكە 14 ملرد. 257 ملن. 681 مىڭ 670 تەڭگە جانە وعان قوسا 427 ملن. تەڭگەدەن استام مەملەكەتتىك باج ءوندىرىپ الىنۋى كەرەك. بۇل قارىزدى وتەۋ ءۇشىن سوتتالعان بەيباقتاردىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە ءومىر ءسۇرۋلەرىنە تۋرا كەلەر.
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىڭ باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ ءسىزدىڭ رەيتينگتە تىم قاراپايىم 11-ءشى ورىن الۋى قالاي؟
– ءيا, وتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى وزگەرىستەردەن سوڭ يجتم, كوپ ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, سۋپەرمينيسترلىك رولىنەن ۇمىتكەر-ءدى. قۇرعاق تسيفر تىلىندە ايتساق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ 2015 جىلعا دەيىن ءىجو-ءنى 7 ترلن. تەڭگەگە ۇلعايتۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. بۇل شامامەن 2008 جىلعى دەڭگەيدىڭ جارتىسىنا تەڭ. اتالعان مەرزىمدە ەلدە 40 پايىز ءوز ءونىمى بولۋعا ءتيىس. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسە, ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءتورت ەسە ارتتىرۋ جوسپارلانعان. تەك بيىل عانا 144 جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر. مينيسترلىكتىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلعى 10 پايىز ونەركاسىپ ءوسىمىنىڭ 2 پايىزىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جاڭا جوبالار قامتاماسىز ەتكەن. ءارينە, ستراتەگيالىق جاڭا باعدارلامانىڭ نەعۇرلىم ءادىل تارازىلانعان باعاسىن بەرۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت ءوتۋى كەرەك. العاشقى قادامدار ءۇمىت كۇتتىرەدى. ايتسە دە, باق ماتەريالدارىمەن پايىمداعاندا, كوكەيكەستىلىگى كۇمان تۋدىرماس يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ اسىرەسە, ءورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى وراسان زور سومالارعا قاتىستى بارلىق قىرلارى جۇرتشىلىققا تولىق اشىلىپ ءتۇسىندىرىلگەن جوق. ءبىز ءبىر ماڭىزدى العىشارتتى – باعدارلامانى تىكەلەي ىسكە اسىرۋشى عالىمداردىڭ, ەكونوميستەردىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنەتىن ءتيىستى قۇجاتتاردى ۇمىت قالدىرعان سياقتىمىز.
–
ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى قىزمەتىنىڭ وتكەن جىلعى باستى باعىتى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا قاتىسۋى, سونداي-اق بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە ازىرلىك بولعانى ايان. بۇل ميسسيانى ورىنداۋدا مينيسترلىك ءوزىن قالاي كورسەتتى؟
– ناق وسىعان باعا بەرۋ قيىن. ويتكەنى, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس «كەدەندىك ۇشتىگى» ءىس-قيمىلىنىڭ پارامەترلەرى ءالى دە بولسا تۇسىنىكسىزدەۋ. بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ كەلەشەگى دە كومەسكى. اسىرەسە, كەدەن وداعىنا قاتىستى پىكىرتالاس, سىني پايىم كوبىرەك بولدى. ءسىرا, بۇل اتالمىش جوبانىڭ پايداسىن جەرىنە جەتكىزە تۇسىندىرە الماۋدان تۋىنداسا كەرەك.
قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى مالىمدەمە دە كوڭىلدە دىق قالدىرعانداي. مينيسترلىك ءمالىمەتتەرىنە سايكەس, اسا ماڭىزدى تاماق ونىمدەرى بويىنشا ءبىز ءىس جۇزىندە يمپورتتان تاۋەلسىز ەكەنبىز, ال وسى سالاداعى ىشكى قاجەتىمىز ءوز ءوندىرىسىمىز ەسەبىنەن 90-95 پايىزعا وتەلەدى. راس, وسى «اسا ماڭىزدى» تاماق تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمى تىم جۇقالاۋ. ۇن, تۇز, قانت, ءسۇت جانە جارمالار – ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگىمىز وسىمەن شەكتەلەدى. ەدسم شەنەۋنىكتەرى بولسا, مۇنى كورمەگەنسيدى.
– كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى تومەنىرەك ساتىعا ءتۇسىپ كەتكەنى نەسى؟
– جول ەجەلگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان, قالا سىرتىنا شىعىپ, جولداردى كورىپ-اق مينيسترلىك جۇمىسىنا باعا بەرۋ وپ-وڭاي. بىراق بەلسەندى سىن ۇنەمى ناشار جۇمىستىڭ بىرجاقتى كورسەتكىشى بولا المايدى. كولىك-كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن كەمىتۋ دە ابەستىك بولار ەدى. سوعان قاراماستان, جول-كولىك وقيعاسىنىڭ ورىن الۋى جونىنەن 2010 جىل رەكوردتى مەجەدەن كورىندى.
سەرپىندى جوبالارعا كەلەر بولساق, كولىككوممين كوشباسشىلار قاتارىندا. ەڭ ءىرى جوبا ۇزىندىعى 2452 شاقىرىمدىق جانە قۇنى 825 ملرد. تەڭگەلىك باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوجولىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىن سالۋ بولىپ تابىلادى. دەيتۇرساق تا, اۋەلى ءوزىمىزدى «كوكتەپ وتەتىن» ەمەس, ءوز ىشىمىزدە ءوزىمىز ءۇشىن جول سالعان دۇرىسىراق ەمەس پە. بۇل رەتتە مينيسترلىك ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋدا.
مەملەكەتتىك ورگاندارداعى بىلگىشتەردىڭ ويلاپ تاپپايتىنى جوق. بىرەسە وڭ ءرولدى ماشينەلەرگە تىيىم سالماق بولدى, بىرەسە بارلىق جۇرگىزۋشىلەردى كۋالىككە قوسىمشا ايىپپۇل تالونىن الۋعا مىندەتتەۋ, بىرەسە ينوماركالاردى اكەلۋگە كەدەن سالىعىن كوبەيتۋ ۇسىنىلدى. وسىنداي بەلسەندىلىكتى جالعاستىرعان كولىككوممين اۆتوكولىكتىڭ تەحنيكالىق بايقاۋىن باسەكەلى ورتاعا, ياعني جەكە مەنشىككە وتكىزىپ بەرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. الايدا, بۇل جولى ءجۇرگىزۋشىلەر قاۋىمداستىعى قارسى شىقتى. بىرىنشىدەن, ولار تەحبايقاۋ قۇنىنىڭ بولاشاقتاعى كوتەرىلۋىمەن كەلىسپەيدى. ەكىنشىدەن, تەحبايقاۋ وتكىزەتىن جەكە كومپانيالاردى كىم جانە, ەڭ باستىسى, قالاي تاڭدايتىنى ءتۇسىنىكسىزدەۋ. ءۇشىنشىدەن, پارلامەنتتە جاتقان زاڭ جوباسىنا بەرىلگەن ءبىر ساراپتاما قورىتىندىسىندا ايتىلعانداي, «ۇسىنىلعان ءۇلگى نارىقتىق ەمەستىگى بىلاي تۇرسىن, بەلشەسىنەن كوررۋپتسياعا باتقان» دەيدى. ولاي بولسا, تەحبايقاۋدى باسەكەلى ورتاعا بەرۋ يدەياسى دا جوعارىداعى ءىزاشارلارىنىڭ كەبىن قۇشپاسا نەعىلسىن.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە ءداستۇرلى تۇردە قوعامدىق سىننىڭ وتىندە تۇرعان جوق پا؟
– كادردان كەمدىك كورۋشى وسىناۋ مەمورگاننىڭ تۇيتكىلدەرىن جىپكە تىزسەڭ, ۇزاققا كەتەدى. وتكەن جىلدىڭ ەڭ شۋلى كوررۋپتسيالىق لاڭبيكەسى دە ناق وسى مينيسترلىك ورداسىنان شىقتى. قىلمىستىق ءىستىڭ باس كەيىپكەرى باسقا ەمەس, مينيستردىڭ ءوزى. بۇل از دەسەڭىز, الماتىدا قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانعان سپيد-ورتالىقتىڭ ەكس-باس ديرەكتورى قاماۋعا الىندى. سوندىقتان, 17-ءنىڭ ىشىندەگى 14-ءشى ساتى تاقياعا تار كەلمەس.
– 15-ءشى ساتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە تيەسىلى بولىپتى.
– وتكەن جىلى مۇندا دا باسشى اۋىستى. ايتەۋىر, بۇل جولى ءبارى ۋ-شۋسىز رەتكە كەلىپ, مينيستر كۇنشۋاق ەلدەردىڭ بىرىنە ەلشى بولىپ اتتاندى. ونىڭ ورىنتاعىنا وتىرعان باس ءبىلىم ورداسىنىڭ رەكتورى ءىزاشارىنىڭ, مىسالى, بۇدان بىلاي قازاقستاندىق وقۋلىقتاردى جازۋعا شەتەلدىك اۆتورلار تارتىلادى دەگەن سياقتى كەيبىر ۇشقارى مالىمدەمەلەرىن جايماشۋاقتاۋعا تىرىستى. سوعان قوسا وقۋشى قىزداردىڭ حيدجاب كيۋى, ۇبت تاعدىرى سىندى كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە كوزقاراسى جاريا ەتىلدى. سوڭعىنى ۇلتتىق تەستىلەۋ جانە كەشەندى تەستىلەۋ دەپ ەكى كەزەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن-ءدى. بارلىق تاراپتاردىڭ وي-پىكىرلەرىن تالداي كەلە, مينيسترلىك ءبارىن دە سوڭعى التى جىل بويعى قالپىندا وزگەرىسسىز قالدىرۋدى ۇيعاردى.
ال ەندى ومىرلىك قاجەتتىلىگى تۇرعىسىنان العاندا, تىزىمدە كەلەسى تۇرعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اراسىندا بەلگىلى ءبىر پاراللەل تارتۋعا بولار ەدى. سوندىقتان, قورىتىندىدا ەنشىگە تيگەن 257 ۇپايدان مينيسترلىكتەگى حانىمدار مەن مىرزالار باس تارتا المايدى دەپ ويلايمىز.
– رەيتينگتىڭ ەڭ تومەنگى باسقىشىنا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جايعاسقان ەكەن...
– وتكەن جىلى بۇل مينيسترلىك مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى سىبايلاستىق رەيتينگىنىڭ كوشباسشىسى ەمەسپىز دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. قايسىبىر گازەتتەردە سولاي دەپ قاتە جازىلىپ كەتكەن كورىنەدى, ال شىن مانىندە ءىس جايى ولاي ەمەس-مىس. زەرتتەۋ ءمالىمەتتەرى بويىنشا پوليتسەيلىك ۆەدومستۆو وتىز قارالى مەمورگاندار اراسىندا بار بولعانى 18-ءشى ورىندا. ولار, ءتىپتى, مىڭ پوليتسەيدىڭ ىشىندە جۇيەلى پارا الاتىنى ەكەۋ عانا دەپ ەسەپتەپ تە قويىپتى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا سىنىنا ۇشىرادى. ول «اق وردا» سايتى اشىلعاننان كەيىنگى 10 ايدا «پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋى» بولىمىندە كاسىپكەرلەردەن 2 مىڭ حات الىپ, سونىڭ 960-ى قاداعالاۋشى, باقىلاۋشى جانە قۇقىق قورعاۋشى ورگاندار تاراپىنان ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ بۇزىلۋىنا شاعىمدانىپتى. ەلباسى بيزنەس ىسىنە ارالاسۋ رەيدەرلىك دەپ سانالاتىنىن, سول ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ 24 قىزمەتكەرى قىزمەتىنەن بوساتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
– سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءاڭگىمەڭىزدەن سىرت قالىپ بارا جاتقان سياقتى...
– ول ءمينيستردىڭ بلوگى جوق بولعاندىقتان, رەيتينگكە كىرمەگەن جالعىز ۆەدومستۆو. سويتسە دە سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ 2010 جىلعى جۇمىسىن جوعارى باعالاۋعا بولادى. بۇل ەڭ الدىمەن استاناداعى ەقىۇ ءCامميتىن اسا تابىستى وتكىزۋمەن, سونداي-اق وسى حالىقارالىق ۇيىمداعى توراعالىقپەن بايلانىستى. ءسىم قىزمەتى تۋرالى باق جاريالانىمدارى دا نەگىزىنەن وڭ نەمەسە بەيتاراپ سيپاتتا بولدى. سونداي-اق, سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆو اتىنا پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر, پارلامەنت, قوعامدىق ۇيىمدار مەن باق تاراپىنان ايتىلار سىن دا بەلگىلى ءبىر شەكتەن اسپادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇيەلى بريفينگتەر, ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى, ءباسپاسوز باياندارى, حالىقارالىق شارالار كەزىندەگى اقپاراتتىق قولداۋى, سونىمەن بىرگە مينيسترلىك ۆەب-سايتىنىڭ ايتارلىقتاي جەدەل تولىقتىرىلىپ جاڭالانۋى تۇرىندە كورىنىس تاپقان اشىقتىق دەڭگەيى دە كوپ جاعدايدا كوڭىلدەن شىقتى دەۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
