قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى يكرام ادىربەكوۆپەن اڭگىمە
– يكرام ادىربەك ۇلى, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە ءوز جۇمىسىن باستاعانىنا ەكى ايعا جۋىقتادى. تاڭداۋ نەلىكتەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءتۇستى؟
– تاريحي تاڭداۋ جايدان-جاي جاسالمايدى. بۇل – قاۋىپسىزدىك قاعيداتتارىن بەيبىتشىلىكتىڭ باستى تىرەگى ەتىپ العان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ سىندارلى سىرتقى ساياساتىنا بەرىلگەن لايىقتى باعا. بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي قايراتكەر ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىنداعى جوعارى ساياسي بەدەلىنىڭ كورسەتكىشى.
– كەيدە بۇۇ-نىڭ وتكىزەتىن وپەراتسيالارىن دا ەستىپ قالامىز...
– قازىرگى كەزدە بۇۇ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا 16 وپەراتسيا جۇرگىزىپ جاتىر, ۇيىم 1948 جىلدان بەرى وسىنداي 69 وپەراتسيا وتكىزگەن بولاتىن. كەڭەس جۇمىسىنىڭ ەداۋىر بولىگى افريكاداعى شيەلەنىستەر مەن تاياۋ شىعىستاعى احۋالعا, سونداي-اق جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, بىتىمگەرلىك, قۇقىق ۇستەمدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەرگە ارنالعان.
قاراپ وتىرساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق سالالارىنداعى باستامالارى, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا ءتوراعالىق ەتۋ مەن قاتىسۋ ارقىلى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ءىس-شارالارى بۇۇ مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنا ساي كەلەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى سىندارلى قادامدارى, الەمدىك دەڭگەيدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ جولىنداعى بەلسەندى ءىس-قيمىلى كوپكە ايان. سوعىس وشاقتارىن بەيبىت مەكەندەرگە اينالدىرۋدا قازاقستاننىڭ قولتاڭباسى وتكەن عاسىردا ءوز بيىگىندە كورىنسە, جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا ول ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, ونەگەسىن تانىتا ءتۇستى. شىن مانىندە, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانۋىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ زور ىقپالى بولعانىن, ونىڭ الەمدىك وركەنيەتتە كورنەكتى ساياساتكەر رەتىندە جوعارى بەدەلگە يە ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋدى, ءدىنارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇعىرى ەتكەن, حالىقارالىق بىتىمگەرلىك ميسسيالارعا سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان ەلىمىز ءوزىنىڭ جان-جاقتى جانە مول ءتاجىريبەسىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ الدىندا تۇرعان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن شەشۋگە جۇمسايدى دەپ كۇتىلۋدە. الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان كۇتىلىپ وتىرعان بۇل ءومىرشەڭ مىندەتتەردى قازاقستان وزىنە ءتان ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىعاتىنى ءسوزسىز.
اسىرەسە, قازاقستان وڭىردەگى احۋالدى رەتكە كەلتىرۋ مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, سونداي-اق دۇنيە جۇزىندەگى كوپتەگەن شيەلەنىستەردى رەتتەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. مىسالى, ەلىمىز اۋعانستان توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى رەتتەۋگە زور سەپتىگىن تيگىزگەنى بەلگىلى. سوڭعى ۋاقىتتا وزەكتى بولىپ وتىرعان سيرياعا قاتىستى شيەلەنىستى رەتتەۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋ بويىنشا رەسەي مەن ءتۇركيا پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەلباسىمىزعا ۇسىنىس جاساۋى – قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك ساياساتىنىڭ پارمەندىلىگىن مويىنداۋ دەپ ايتساق, ارتىق بولمايدى. حالىقارالىق قوعامداستىق استانادا وتكەن كەلىسسوزدەردەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى.
نەگىزىنەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى مۇشەلىك كەزەڭىندەگى قازاقستاننىڭ باستى جۇمىسى الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جانە جالپىعا بىردەي قارۋسىزدانۋعا باعىتتالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ازىق-ت ۇلىك, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتەرگە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بۇدان باسقا قازاقستان كەدەيشىلىكپەن كۇرەس, ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ, ۇلتتار اراسىندا ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ مەن ۇنقاتىسۋ ورناتۋ ماسەلەلەرىمەن دە اينالىسۋدى كوزدەۋدە.
كەڭەستىڭ تۇراقتى ەمەس ءمۇشەلىگىنە ءوتۋ تەك ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى, ەلىمىز وسى ءوڭىردىڭ پروبلەمالارىنا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ قانا قويماي, ءوڭىر ءمۇددەلەرىن بەلسەندى قورعاپ, كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە كۇش سالماق. ەلىمىز سونداي-اق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرىلىمى مەن قىزمەتىن رەفورمالاۋدى قولدايدى. اتاپ ايتقاندا, بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا تولىق ساي بولۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ۇسىنىستارى – كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ قاتارىن كوبەيتۋ, ونىڭ جۇمىس ادىستەرىن جەتىلدىرۋ, ۆەتو قۇقىعى, باس اسسامبلەيا مەن ءوزارا بايلانىسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان. وسى ۇستانىمداردىڭ بارلىعى ەسكەرىلەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ارناعان ساياسي ۇندەۋى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۇندەۋدە ءححى عاسىرعا ساي جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاتەرلەردى شەشۋدەگى ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك اياسىندا مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋدىڭ ناقتى جوسپارى قۇرىلعان. جانە بۇل جوسپاردى ورىنداۋدىڭ تەتىكتەرى مەن كەزەڭدىك كەستەسى جاسالعان. وسى قادام ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارعا جەتەكشىلىك ەتكەن مول ءتاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە جاسالعانى دا بەلگىلى. ال جەتى باسىمدىق جاھاندىق سوعىس قاۋپىن بولدىرماۋ, اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىككە قولعابىس جاساۋ, ورتالىق ازيادا بەيبىتشىلىكتىڭ ءوڭىرلىك ايماعىن قالىپتاستىرۋ, انتيتەررورلىق وپەراتسيالار كەزىندە ءجۇرىس-تۇرىستىڭ استانا كودەكسىن ازىرلەۋ, افريكانىڭ تۇراقتى دامۋىن قولداۋ جانە بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى ماسەلەلەرگە نەگىزدەلگەن.
وسى ماسەلەلەر الەمدىك قوعامداستىقتا تالقىلانىپ وتىرعان پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جانە بەيبىت الەمدى قۇرۋ تاقىرىبىنا ساي كەلەدى ءارى حالىقارالىق ساياساتتا كەڭ قولداۋ تاۋىپ وتىر.
ال ەندى ونداعى باسىمدىقتارعا كەلسەك, ءبىرىنشى باسىمدىقتىڭ ماقساتى – كورەي تۇبەگىندە يادرولىق قارۋ پروبلەماسى بويىنشا كوپ جاقتى كەلىسسوزدەردى جاقىن ارادا جاڭعىرتۋعا جانە, جالپى العاندا, 2045 جىلعا, ياعني بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعىنا دەيىن ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرىن الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋگە بىرلەسىپ قول جەتكىزۋگە شاقىرۋ. بۇل شاقىرۋ اسا ماڭىزدى جانە ول بارلىق تاراپتاردان قولداۋعا يە بولۋعا لايىقتى شارا. قازاقستان وسى باستاماسىمەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر.
– ال ەكىنشى جانە ءۇشىنشى باسىمدىقتاردىڭ ماقساتى قانداي؟
– ەكىنشى باسىمدىقتا قازاقستان جاھاندىق سوعىس قاۋپىنىڭ الدىن الۋ مەن ونى تولىق جويۋ ءۇشىن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە كورسەتىلگەن قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل مەحانيزمدەرىن قولدانۋ ارقىلى جەتۋدى كوزدەپ وتىر. ەلىمىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىس, كورەي تۇبەگى, تمد, افريكا مەن ازيا قۇرلىقتارىندا ورىن الىپ جاتقان شيەلەنىستەردى بەيبىت شەشۋگە ءوز تاجىريبەسىمەن ىقپال ەتۋگە نيەتتى. وسىعان ناقتى مىسال – رەسەي مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرىنىڭ سيرياداعى ءاسكەري ءىس-قيمىلدار بويىنشا كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋگە ۇسىنىس جاساۋى قازاقستاننىڭ ءبىتىمگەرلىك سالاسىنداعى جانە حالىقارالىق سەرىكتەس رەتىندەگى بەدەلىن مويىنداۋدىڭ كورىنىسى. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن ساياسي جەتىستىك. جانە دە جەنەۆادا وتەتىن كەلىسسوزدەرگە ماڭىزدى دايىندىق, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قىزمەتىنىڭ ناقتى ۇلەسى بولماق.
ءۇشىنشى باسىمدىقتى بەلگىلەۋدە قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ورتالىق ازيادان سايلانعان العاشقى مەملەكەت رەتىندە وڭىردەگى ماسەلەلەردى رەتتەۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلگەن. مۇندا باستى نازاردا تەرروريزم, اۋعانستانداعى احۋال, ءوڭىرلىك ەكسترەميزم, ەسىرتكى تاسىمالى, زاڭسىز ميگراتسيا سياقتى وزەكتى تاقىرىپتار قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, ترانسشەكارالىق وزەندەر پروبلەماسىن, شەكارالارداعى اۋماقتىق داۋ-دامايلاردى شەشۋگە, سۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, بىرىڭعاي ەنەرگەتيكا جۇيەلەرىن كەلىسۋ مەن دامىتۋعا جاردەم كورسەتۋگە دەن قويىلادى.
ورتالىق ازياداعى ءوڭىرلىك ىنتىماقتاستىق تا باستى ماقساتتىڭ ءبىرى بولماق. سەبەبى, ءوڭىردەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر ىنتىماقتاستىقتىڭ كوپتەگەن اسپەكتىلەرىن قامتۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزم – بۇگىنگى الەمنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قىزمەتىندەگى ءتورتىنشى باسىمدىق وسى اسا قاۋىپتى قۇبىلىستارمەن كۇرەسكە ارنالادى. بۇل باعىتتا دا ەلىمىز كوپتەگەن باستامالاردىڭ اۆتورى رەتىندە ءوز جەرىندە جانە باسقا دا الاڭداردا حالىقارالىق ءىس-شارالارعا بەلسەندى اتسالىسىپ ءجۇرگەنى بەلگىلى. وسى ماسەلەدە ءدىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەلىمىز ساياسي جانە ءدىني كوشباسشىلاردى ەكسترەميزم مەن راديكاليزم پروبلەمالارىن شەشۋدە كۇش-جىگەر بىرىكتىرۋگە تارتۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىن بولادى. ءدىني قاقتىعىستار, دىندەگى تەرىس اعىمدار, ءدىني كيكىلجىڭدەر جاريالانباعان سوعىستىڭ جارشىسىنا اينالدى. جيھادشىل جانداردىڭ ءدىني ساۋاتسىزدىعىن تەرىس پيعىلدا پايدالانىپ, ونى ءوز ماقساتتارى جولىندا قولجاۋلىق ەتىپ وتىرعان ۇيىمدارعا قارسى كۇرەس بارلىق دەڭگەيدە ىمىراسىز جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە قازاقستاننىڭ كوزقاراسى ايقىن جانە سالماقتى.
ەلباسىمىز بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا بۇۇ اياسىندا تەرروريزمگە قارسى جاھاندىق كواليتسيا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. اتالمىش باستاماعا نەگىز سالۋ ءۇشىن بۇۇ جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋدىڭ استانا كودەكسىن ازىرلەۋ ۇسىنىلماقشى. ال جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن افريكا قۇرلىعىندا بەيبىتشىلىك پەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان, بەسىنشى باسىمدىققا قازاقستان افريكا وداعىنداعى باقىلاۋشى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە سومالي/ەريترەيا جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى رەتىندە افريكاداعى بەيبىتشىلىك پەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى ورناتۋ ماسەلەلەرىن تاڭدادى.
التىنشى باسىمدىق ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى الەمگە قول جەتكىزۋگە ارنالادى. بۇل مۇراتتارعا جەتۋ ءۇشىن سوعىستار مەن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ سياقتى شارالاردى بىرلەسىپ قابىلداۋ قاجەتتىگىنە كوڭىل بولىنەدى. بيىل وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىن جاسىل ەنەرگيانى دامىتۋ ارقىلى كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ زارداپتارىن ازايتۋ قازاقستاننىڭ وسى باعىتتا قابىلداپ وتىرعان پرەۆەنتيۆتى شارالارىنا جاتقىزۋعا ابدەن بولادى.
بۇلارعا قوسىمشا, «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە سايكەس, قازاقستان بۇۇ اياسىندا ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىن جاھاندىق دامۋ كەڭەسىنە اۋىستىرىپ, وعان جاھاندىق ەكونوميكالىق رەتتەۋشى فۋنكتسياسىن بەرۋ, دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا قارسى جوسپار ازىرلەۋ, استانادا جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعىن قۇرۋ, «جاڭا بولاشاق» تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ باستامالارىن ۇسىنىپ وتىر.
جەتىنشى باسىمدىق بۇۇ-نىڭ الەمدىك ۇيىم رەتىندە ءرولى مەن ورنىن جاڭعىرتۋعا جانە كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. بۇل ەۋروپا, ازيا, امەريكا مەن افريكا قۇرلىقتارىنداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءوڭىرلىك ۇيىمداردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ مەن بۇۇ-نىڭ قىزمەتىن ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا ساي ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
– يكرام ادىربەك ۇلى, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە ءوز جۇمىسىن باستاعانىنا ەكى ايعا جۋىقتادى. تاڭداۋ نەلىكتەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءتۇستى؟
– تاريحي تاڭداۋ جايدان-جاي جاسالمايدى. بۇل – قاۋىپسىزدىك قاعيداتتارىن بەيبىتشىلىكتىڭ باستى تىرەگى ەتىپ العان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ سىندارلى سىرتقى ساياساتىنا بەرىلگەن لايىقتى باعا. بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي قايراتكەر ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىنداعى جوعارى ساياسي بەدەلىنىڭ كورسەتكىشى.
– كەيدە بۇۇ-نىڭ وتكىزەتىن وپەراتسيالارىن دا ەستىپ قالامىز...
– قازىرگى كەزدە بۇۇ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا 16 وپەراتسيا جۇرگىزىپ جاتىر, ۇيىم 1948 جىلدان بەرى وسىنداي 69 وپەراتسيا وتكىزگەن بولاتىن. كەڭەس جۇمىسىنىڭ ەداۋىر بولىگى افريكاداعى شيەلەنىستەر مەن تاياۋ شىعىستاعى احۋالعا, سونداي-اق جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, بىتىمگەرلىك, قۇقىق ۇستەمدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەرگە ارنالعان.
قاراپ وتىرساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق سالالارىنداعى باستامالارى, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا ءتوراعالىق ەتۋ مەن قاتىسۋ ارقىلى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ءىس-شارالارى بۇۇ مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنا ساي كەلەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى سىندارلى قادامدارى, الەمدىك دەڭگەيدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ جولىنداعى بەلسەندى ءىس-قيمىلى كوپكە ايان. سوعىس وشاقتارىن بەيبىت مەكەندەرگە اينالدىرۋدا قازاقستاننىڭ قولتاڭباسى وتكەن عاسىردا ءوز بيىگىندە كورىنسە, جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا ول ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, ونەگەسىن تانىتا ءتۇستى. شىن مانىندە, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانۋىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ زور ىقپالى بولعانىن, ونىڭ الەمدىك وركەنيەتتە كورنەكتى ساياساتكەر رەتىندە جوعارى بەدەلگە يە ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋدى, ءدىنارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇعىرى ەتكەن, حالىقارالىق بىتىمگەرلىك ميسسيالارعا سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان ەلىمىز ءوزىنىڭ جان-جاقتى جانە مول ءتاجىريبەسىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ الدىندا تۇرعان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن شەشۋگە جۇمسايدى دەپ كۇتىلۋدە. الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان كۇتىلىپ وتىرعان بۇل ءومىرشەڭ مىندەتتەردى قازاقستان وزىنە ءتان ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىعاتىنى ءسوزسىز.
اسىرەسە, قازاقستان وڭىردەگى احۋالدى رەتكە كەلتىرۋ مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, سونداي-اق دۇنيە جۇزىندەگى كوپتەگەن شيەلەنىستەردى رەتتەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. مىسالى, ەلىمىز اۋعانستان توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى رەتتەۋگە زور سەپتىگىن تيگىزگەنى بەلگىلى. سوڭعى ۋاقىتتا وزەكتى بولىپ وتىرعان سيرياعا قاتىستى شيەلەنىستى رەتتەۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋ بويىنشا رەسەي مەن ءتۇركيا پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەلباسىمىزعا ۇسىنىس جاساۋى – قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك ساياساتىنىڭ پارمەندىلىگىن مويىنداۋ دەپ ايتساق, ارتىق بولمايدى. حالىقارالىق قوعامداستىق استانادا وتكەن كەلىسسوزدەردەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى.
نەگىزىنەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى مۇشەلىك كەزەڭىندەگى قازاقستاننىڭ باستى جۇمىسى الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جانە جالپىعا بىردەي قارۋسىزدانۋعا باعىتتالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ازىق-ت ۇلىك, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتەرگە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بۇدان باسقا قازاقستان كەدەيشىلىكپەن كۇرەس, ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ, ۇلتتار اراسىندا ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ مەن ۇنقاتىسۋ ورناتۋ ماسەلەلەرىمەن دە اينالىسۋدى كوزدەۋدە.
كەڭەستىڭ تۇراقتى ەمەس ءمۇشەلىگىنە ءوتۋ تەك ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى, ەلىمىز وسى ءوڭىردىڭ پروبلەمالارىنا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ قانا قويماي, ءوڭىر ءمۇددەلەرىن بەلسەندى قورعاپ, كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە كۇش سالماق. ەلىمىز سونداي-اق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرىلىمى مەن قىزمەتىن رەفورمالاۋدى قولدايدى. اتاپ ايتقاندا, بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا تولىق ساي بولۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ۇسىنىستارى – كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ قاتارىن كوبەيتۋ, ونىڭ جۇمىس ادىستەرىن جەتىلدىرۋ, ۆەتو قۇقىعى, باس اسسامبلەيا مەن ءوزارا بايلانىسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان. وسى ۇستانىمداردىڭ بارلىعى ەسكەرىلەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ارناعان ساياسي ۇندەۋى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۇندەۋدە ءححى عاسىرعا ساي جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاتەرلەردى شەشۋدەگى ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك اياسىندا مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋدىڭ ناقتى جوسپارى قۇرىلعان. جانە بۇل جوسپاردى ورىنداۋدىڭ تەتىكتەرى مەن كەزەڭدىك كەستەسى جاسالعان. وسى قادام ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارعا جەتەكشىلىك ەتكەن مول ءتاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە جاسالعانى دا بەلگىلى. ال جەتى باسىمدىق جاھاندىق سوعىس قاۋپىن بولدىرماۋ, اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىككە قولعابىس جاساۋ, ورتالىق ازيادا بەيبىتشىلىكتىڭ ءوڭىرلىك ايماعىن قالىپتاستىرۋ, انتيتەررورلىق وپەراتسيالار كەزىندە ءجۇرىس-تۇرىستىڭ استانا كودەكسىن ازىرلەۋ, افريكانىڭ تۇراقتى دامۋىن قولداۋ جانە بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى ماسەلەلەرگە نەگىزدەلگەن.
وسى ماسەلەلەر الەمدىك قوعامداستىقتا تالقىلانىپ وتىرعان پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جانە بەيبىت الەمدى قۇرۋ تاقىرىبىنا ساي كەلەدى ءارى حالىقارالىق ساياساتتا كەڭ قولداۋ تاۋىپ وتىر.
ال ەندى ونداعى باسىمدىقتارعا كەلسەك, ءبىرىنشى باسىمدىقتىڭ ماقساتى – كورەي تۇبەگىندە يادرولىق قارۋ پروبلەماسى بويىنشا كوپ جاقتى كەلىسسوزدەردى جاقىن ارادا جاڭعىرتۋعا جانە, جالپى العاندا, 2045 جىلعا, ياعني بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعىنا دەيىن ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرىن الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋگە بىرلەسىپ قول جەتكىزۋگە شاقىرۋ. بۇل شاقىرۋ اسا ماڭىزدى جانە ول بارلىق تاراپتاردان قولداۋعا يە بولۋعا لايىقتى شارا. قازاقستان وسى باستاماسىمەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر.
– ال ەكىنشى جانە ءۇشىنشى باسىمدىقتاردىڭ ماقساتى قانداي؟
– ەكىنشى باسىمدىقتا قازاقستان جاھاندىق سوعىس قاۋپىنىڭ الدىن الۋ مەن ونى تولىق جويۋ ءۇشىن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە كورسەتىلگەن قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل مەحانيزمدەرىن قولدانۋ ارقىلى جەتۋدى كوزدەپ وتىر. ەلىمىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىس, كورەي تۇبەگى, تمد, افريكا مەن ازيا قۇرلىقتارىندا ورىن الىپ جاتقان شيەلەنىستەردى بەيبىت شەشۋگە ءوز تاجىريبەسىمەن ىقپال ەتۋگە نيەتتى. وسىعان ناقتى مىسال – رەسەي مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرىنىڭ سيرياداعى ءاسكەري ءىس-قيمىلدار بويىنشا كەلىسسوزدەردى استانادا وتكىزۋگە ۇسىنىس جاساۋى قازاقستاننىڭ ءبىتىمگەرلىك سالاسىنداعى جانە حالىقارالىق سەرىكتەس رەتىندەگى بەدەلىن مويىنداۋدىڭ كورىنىسى. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن ساياسي جەتىستىك. جانە دە جەنەۆادا وتەتىن كەلىسسوزدەرگە ماڭىزدى دايىندىق, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قىزمەتىنىڭ ناقتى ۇلەسى بولماق.
ءۇشىنشى باسىمدىقتى بەلگىلەۋدە قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ورتالىق ازيادان سايلانعان العاشقى مەملەكەت رەتىندە وڭىردەگى ماسەلەلەردى رەتتەۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلگەن. مۇندا باستى نازاردا تەرروريزم, اۋعانستانداعى احۋال, ءوڭىرلىك ەكسترەميزم, ەسىرتكى تاسىمالى, زاڭسىز ميگراتسيا سياقتى وزەكتى تاقىرىپتار قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, ترانسشەكارالىق وزەندەر پروبلەماسىن, شەكارالارداعى اۋماقتىق داۋ-دامايلاردى شەشۋگە, سۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, بىرىڭعاي ەنەرگەتيكا جۇيەلەرىن كەلىسۋ مەن دامىتۋعا جاردەم كورسەتۋگە دەن قويىلادى.
ورتالىق ازياداعى ءوڭىرلىك ىنتىماقتاستىق تا باستى ماقساتتىڭ ءبىرى بولماق. سەبەبى, ءوڭىردەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر ىنتىماقتاستىقتىڭ كوپتەگەن اسپەكتىلەرىن قامتۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزم – بۇگىنگى الەمنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى قىزمەتىندەگى ءتورتىنشى باسىمدىق وسى اسا قاۋىپتى قۇبىلىستارمەن كۇرەسكە ارنالادى. بۇل باعىتتا دا ەلىمىز كوپتەگەن باستامالاردىڭ اۆتورى رەتىندە ءوز جەرىندە جانە باسقا دا الاڭداردا حالىقارالىق ءىس-شارالارعا بەلسەندى اتسالىسىپ ءجۇرگەنى بەلگىلى. وسى ماسەلەدە ءدىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەلىمىز ساياسي جانە ءدىني كوشباسشىلاردى ەكسترەميزم مەن راديكاليزم پروبلەمالارىن شەشۋدە كۇش-جىگەر بىرىكتىرۋگە تارتۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىن بولادى. ءدىني قاقتىعىستار, دىندەگى تەرىس اعىمدار, ءدىني كيكىلجىڭدەر جاريالانباعان سوعىستىڭ جارشىسىنا اينالدى. جيھادشىل جانداردىڭ ءدىني ساۋاتسىزدىعىن تەرىس پيعىلدا پايدالانىپ, ونى ءوز ماقساتتارى جولىندا قولجاۋلىق ەتىپ وتىرعان ۇيىمدارعا قارسى كۇرەس بارلىق دەڭگەيدە ىمىراسىز جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە قازاقستاننىڭ كوزقاراسى ايقىن جانە سالماقتى.
ەلباسىمىز بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا بۇۇ اياسىندا تەرروريزمگە قارسى جاھاندىق كواليتسيا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. اتالمىش باستاماعا نەگىز سالۋ ءۇشىن بۇۇ جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋدىڭ استانا كودەكسىن ازىرلەۋ ۇسىنىلماقشى. ال جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن افريكا قۇرلىعىندا بەيبىتشىلىك پەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان, بەسىنشى باسىمدىققا قازاقستان افريكا وداعىنداعى باقىلاۋشى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە سومالي/ەريترەيا جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى رەتىندە افريكاداعى بەيبىتشىلىك پەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى ورناتۋ ماسەلەلەرىن تاڭدادى.
التىنشى باسىمدىق ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى الەمگە قول جەتكىزۋگە ارنالادى. بۇل مۇراتتارعا جەتۋ ءۇشىن سوعىستار مەن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ سياقتى شارالاردى بىرلەسىپ قابىلداۋ قاجەتتىگىنە كوڭىل بولىنەدى. بيىل وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىن جاسىل ەنەرگيانى دامىتۋ ارقىلى كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ زارداپتارىن ازايتۋ قازاقستاننىڭ وسى باعىتتا قابىلداپ وتىرعان پرەۆەنتيۆتى شارالارىنا جاتقىزۋعا ابدەن بولادى.
بۇلارعا قوسىمشا, «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە سايكەس, قازاقستان بۇۇ اياسىندا ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىن جاھاندىق دامۋ كەڭەسىنە اۋىستىرىپ, وعان جاھاندىق ەكونوميكالىق رەتتەۋشى فۋنكتسياسىن بەرۋ, دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا قارسى جوسپار ازىرلەۋ, استانادا جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعىن قۇرۋ, «جاڭا بولاشاق» تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ باستامالارىن ۇسىنىپ وتىر.
جەتىنشى باسىمدىق بۇۇ-نىڭ الەمدىك ۇيىم رەتىندە ءرولى مەن ورنىن جاڭعىرتۋعا جانە كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. بۇل ەۋروپا, ازيا, امەريكا مەن افريكا قۇرلىقتارىنداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءوڭىرلىك ۇيىمداردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ مەن بۇۇ-نىڭ قىزمەتىن ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا ساي ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
