ق.توقاەۆ: بيزنەستىڭ دامۋىنا ءتيىمدى ورتا قالىپتاستىرۋ – باستى مىندەتىمىز

جۋىردا جوعارعى پالاتادا وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋ "بيزنەستىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن مەملەكەتتىڭ وسى سالاداعى ءىس-قيمىلى" توڭىرەگىندە ءوربىدى. جيىن بارىسىندا شاراعا ار­نايى قاتىسقان سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز ءسوي­لەپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا بيز­نەس-ورتانىڭ احۋالىن تۇبە­گەي­لى جاقسارتۋ جانە ونىڭ ايا­سىن كەڭەيتۋ قازاقستاننىڭ ءۇشىن­شى جاڭعىرۋىنىڭ نەگىزگى باسىم­دىق­تارىنىڭ ءبىرى بولىپ بەلگىلەنگەنىن اتاپ كورسەتتى. «مەملەكەت پەن كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن قاتار ەسكەرە وتىرىپ, بيزنەستىڭ دامۋىنا ءتيىمدى ءارى قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى», دەدى سەنات توراعاسى. ق.توقاەۆ ايتىپ وتكەندەي, دامىعان ەلدەردە مەملەكەت كاسىپكەرلىككە, تەحنولوگيالاردى ۇسىنۋ, ءتيىستى ەكو­ن­وميكالىق اقپارات بەرۋ جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت تۇرلەرىن ىنتا­لاندىرۋ ارقىلى عانا قول­داۋ كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ەلدە ءون­دىرىس پەن جوعارى تەحنولوگيالى بيز­نەستى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك قول­داۋ ءدال وسىنداي كاسىپكەرلىككە باعىت­تالۋى كەرەك, سونىڭ ىشىندە ولار­دى كۆازيمەملەكەتتىك سەك­تور تاراپىنان تاپسىرىسپەن قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى اسا زور. ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە ۇكىمەتتىڭ سالىق كودەكسىن جەڭىلدەتىپ, كاسىپ­كەرلەرگە ىڭعايلى ءارى قو­لايلى ەتۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتتى. «سەنات ءوز تاراپىنان بۇل جۇمىستى زاڭ­نامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋگە دايىن», دەدى ول. سونى­مەن قاتار, پالاتا توراعاسى زاڭ­دا قاراستىرىلعان ەرەكشە جاع­داي­لاردا عانا م ۇلىكتەن كۇشتەپ ايىرۋ كوزدەلەتىنىن, سوندىقتان, جەكە مەنشىككە قول سۇقپاۋشىلىق تۋرالى كونستيتۋتسيا ەرەجەسىن قاتاڭ ساقتاۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. «ەگەر قۇقىق بۇزۋشى­لىق, سونىڭ ىشىندە قىلمىستىق ءىس كاسىپكەرلىك قىزمەتكە قاتىستى بولماسا, وندا جەكە مەنشىككە قول سۇ­عىل­ماۋى ءتيىس. قىلمىسكەر جا­سا­­عان ناقتى قىلمىسى ءۇشىن عانا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ونىڭ يە­لى­گىندەگى مەنشىك, اتاپ ايت­قان­­دا, بيزنەسى مەن مۇلكى بوتەن ادام­­­دار­دىڭ اراسىندا بولىسكە سالىن­­باعانى ءجون. ءبىز قۇقىقتىق مەم­لەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سوندىقتان, بۇل ماسەلەدە ەشقانداي ەكىۇشتىلىققا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس», دەدى ق.توقاەۆ. سەنات توراعاسى پرەزيدەنت جول­داۋىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا پار­لامەنتشىلەر الدىنا ەكونوميكا سالا­سىنداعى قىلمىستارعا قاتىس­تى قولدانىلاتىن جازالاردى جەڭىل­دەتۋ, كاسىپكەرلىك ورتاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستى سانك­تسيا­لاردى الىپ تاستاۋ بويىن­شا زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىن جال­عاس­تىرۋ ماسەلەسىن قويدى. بۇل كوپ جاع­دايلاردا تىم جالپىلاما ءتۇسىن­دى­رىلىپ, كاسىپكەرلەردىڭ قىز­مەتىنە زيان كەلتىرىپ وتىرعان قىل­مىس­تىق كودەكستىڭ جالعان كاسىپ­كەر­لىك تۋرالى بابىنا دا جاڭا كوز­قاراسپەن قاراۋعا قاتىستى. ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە قوعامدا كاسىپ­­­كەرلىكتى ناسيحاتتاۋ ماسە­لە­سىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ول اي­­تىپ وتكەندەي, كاسىپكەرلىك نەگىز­دەرىن وقىتۋدى ستۋدەنتتىك شاقتان, ءتىپتى, مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ قالىپتاستىرۋ كەرەك. «بيزنەس ءجۇر­گىزۋگە قاتىستى ءتيىستى ءبىلىم بەرۋ باع­دارلامالارى قاجەت. جاستاردىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينا­لىسۋىنا توس­قاۋىل بولاتىن جاع­داي­­لاردىڭ جو­لىن تۇبەگەيلى كەسىپ, بيزنەسپەن اينالىسۋ تارتىمدى, بەدەلدى ءارى قول­جەتىمدى بولۋى ءۇشىن ەڭ جاقسى احۋال تۋعىزۋىمىز كەرەك», دەدى ول. سونىمەن قاتار, سەنات ءتور­اعا­سى شەتەل ينۆەستورلارىمەن قاتار, وتاندىق كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىنداعى «ءبىر تەرە­زە» جۇيەسىن قۇرۋ ءىسىنىڭ ۇزاققا سوزى­لىپ كەتكەنىن دە سىنعا الدى. «ءبىر تەرەزەنىڭ» ورنىنا قوسىمشا «تەرەزەلەر» پايدا بولۋدا, سونداي-اق مينيسترلىكتەر اراسىندا اۋرە-سارساڭعا ءتۇسۋ بار. شەتەل ينۆەس­تورلارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ولارعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋ جاعى ماردىمسىز», دەدى توراعا. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­­لەر پالاتاسى مەملەكەت پەن كاسىپ­كەر­لەر قاۋىمىنىڭ اراسىندا ءوزىن­دىك كوپىر مىندەتىن اتقارىپ ءجۇر­گەنى ءمالىم. پارلامەنتتىك تىڭ­داۋ بارىسىندا «اتامەكەن» ۇكپ باس­قارما توراعاسى ابىلاي مىر­زاح­مەتوۆ كاسىپكەرلىك سالا­داعى بىرقاتار پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن باستى-باس­تى باعىتتاردى تىلگە تيەك ەتتى. بۇل ورايداعى ءبىرىنشى باعىت – سالىق­تىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىل­دىرىپ, سالىق جەڭىلدىكتەرىن وڭتايلان­دىرۋ بولىپ تابىلادى. «بۇگىندە بۇل سالالارعا وبەك­تيۆتى تالداۋ جاساۋ كەرەك. سالىق شارالارى ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ءوندىرىس سەكتورىن دامىتۋعا, وتان­دىق ەكونوميكا مەن بيزنەستىڭ باسىم سەكتورلارىن دامىتۋعا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ەكىنشى باعىت – ەكو­نوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلە­سىن تومەندەتۋ. 2015 جىلدىڭ سوڭىن­دا مەملەكەتتىك جانە كۆازي­مەم­­لەكەتتىك كاسىپورىندار ءتۇرلى شارۋا­شىلىق جۇمىستارمەن شۇعىل­داناتىن سالالاردان ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارتىلعان-دى. ءبىز بۇل جۇ­مىس­تى ودان ءارى جال­عاستىرۋ كەرەك دەپ سانايمىز», دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ. كاسىپكەرلىك سالا مەن بيزنەسكە مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋدىڭ دە ماڭىزى زور. ا.مىرزاحمەتوۆ, بۇل ورايدا, ۇكىمەت بيزنەس ءۇشىن وزىندىك ورتاق «تەرەزە» اشىپ, جەر, جەر قويناۋى, ينفراقۇرىلىم جانە قۇقىقتىق اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا ەلەكتروندى دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ كەرەك دەپ سانايدى. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ قاداعالاۋ ورگاندارى مەن بيزنەس-ورتا­نىڭ ءوزارا قاتىناسىنداعى كەيبىر پروبلەمالار تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىلمىستىق كودەكستىڭ جالعان كاسىپكەرلىك تۋرا­لى بابىنا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. قىلمىستاردى جاسىرۋ تۋرا­­­لى شاعىمداردى تىركەۋ تۋرالى باپ­تا ەكونوميكا سالاسىنىڭ ەرەك­شە­­لىكتەرى نازارعا الىنباعان دەپ سانايدى م.احمەتجانوۆ. «بۇل نورما جالپى قىلمىستىق پرو­تسەستەردە جاسىرىلعان قىلمىس­تاردىڭ سانىن ازايتۋعا ىقپال ەتكەن بولسا, ەكونوميكالىق قىل­مىس­تارعا كەلگەندە, ءبىز بيزنەستى قىل­مىس­تاندىرىپ جىبەردىك. قىل­مىس­تى جاسىرۋ تۋرالى ءاربىر حابار مەن مالىمدەمە قىلمىستى تىركەۋگە سەبەپ بولىپ, ارتىنشا ەسەپ­شوت­­تاردى توقتاتۋ, ءتىنتۋ سىندى كەشەن­دى جەدەل تەرگەۋ شارالارى جۇرگىزىلەتىن بولدى. وعان قوسا, بۇل ادامداردىڭ بەدەلىنە دە نۇق­سان كەلتىرەدى, ەشكىم قىلمىستىق تەر­گەۋگە ىلىنگەن بيزنەسمەنمەن جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى», دەدى باس پرو­كۋروردىڭ ورىنباسارى. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قان­داي قادامدار جاسالىپ جاتقانى تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ بايان­دادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەن مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارىنا قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى 46 حاتتاما جاسالىپ, ايىپپۇلدار سالىنعان, 41 قىزمەتتىك تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. پارلامەنتتىك تىڭداۋ بارى­سىندا قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ, «شەتەل ينۆەستور­لارىنىڭ قازاقستاندىق كەڭەسى» قاۋىم­داستىعىنىڭ باسقارما ءتور­اعاسى ۋلف ۆوكۋركا, قاراعان­دى وبل­ىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مار­عۇلان كارىبەكوۆ, Alageum Electric باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعا­سى سايدۋللا قوجاباەۆ جانە باس­قا­لارى ءسوز سويلەپ, سەنات دەپۋتات­تارىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. وسى جيىندا سەنات دەپۋتاتى داريعا نازارباەۆا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى اياسىنداعى جوبالاردى ساراپتاۋ مەن كەلىسىم راسىمدەرىنىڭ كۇردەلىلىگىنە ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ نازا­رىن اۋداردى. سونىمەن قاتار, سەنا­تور اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىنە جانە دارىلەرگە ساۋدا ۇستەم­اقىلارىن قوسۋعا قاتىستى قاتاڭ رەتتەۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. داريعا نازارباەۆانىڭ پىكىرىنشە, ەكسپورتتى دامىتۋدى جانە بيزنەستى قولداۋدى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى دا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرا الادى. «بۇگىن­گى تاڭدا پرەزي­دەنتتىڭ سىرت­قى ساياساتتاعى جۇمىس­تارى­نىڭ جانە ەلىمىز ءۇشىن ستراتە­گيا­لىق ەكونوميكالىق ماڭىزى بار مەم­لەكەتتەرمەن ارادا جاساسقان كەلىسىمدەرىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ءۇشىن بارلىق ەسىك اشىق دەۋگە بولا­دى. ولاي بولسا, ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسى ەكسپورتتىق مارشرۋت­تاردى ودان ءارى دامىتۋمەن جانە بيز­­نەستى قولداۋمەن نەگە ءوزى اينا­لىس­پاسقا», دەدى د.نازارباەۆا. «شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قازاق­ستاندىق كەڭەسى» قاۋىم­داس­تىعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۋلف ۆوكۋركانىڭ ايتۋىنشا, ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىن­شى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋى ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن شەتەل ين­ۆەس­تور­لارى­نا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وتان­دىق كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىنا دا ەرەكشە سەرپىن بەرەدى. سەبەبى, العا قويىلعان ءاربىر مىندەت – جاڭا ينۆەستيتسيالىق ءمۇم­كىندىكتەر تۋعى­زادى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, تىڭ تابىس كوزدەرىن قالىپ­تاستىرۋعا, سول ارقىلى ەل قازىناسىن نىعايتۋعا جول اشادى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق زەرتتەۋلەر جانە كوممۋنيكاتسيالار ورتا­لىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەك­تورى, رەسەي قوعاممەن بايلانىس قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ستانيسلاۆ ناۋموۆ قازاقستاندا بيزنەس-ورتانى جەتىلدىرۋ باعى­تىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس­تارعا وڭ باعاسىن بەردى. «مەن بىرنەشە جىلدان بەرى قازاقستان بيزنەس قوعامداستىعىمەن, اتاپ ايتقاندا, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. 2015 جىلى «اتامەكەننىڭ» باستاماسىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ ىسكەرلىك كەڭەسى قۇرىلىپ, بۇل كەڭەس وداققا مۇشە ەلدەردەگى بيز­نەستىڭ پروبلەمالارىن تالقى­لايتىن جانە شەشەتىن الاڭعا اينا­لدى. بيزنەسپەن جۇمىس ىستەۋ­دىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى, «اتامەكەن» سىندى زاڭنامالىق تۇرعىدا وكىلەتتى, بيزنەسمەندەردىڭ مۇددەسى شوعىرلانعان ورگاننىڭ بولۋى قازىرگىدەي قۇبىلمالى نارىق­تا ۇلكەن ارتىقشىلىق بو­لىپ تابىلادى», دەدى س.ناۋموۆ. قازاق­ستانداعى بيز­نەس­تىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددە­لەرىن زاڭ­نامالىق تۇرعىدا قام­تا­ماسىز ەتۋگە باعىتتالعان وتىرىستا ورتاعا سالىنعان بارلىق ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەردى ءتيىستى ورگاندار نازارعا الاتىن بولدى. ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»