تاۋداي تاعىلىم

ىسمەت اعا ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن ريم تسيفرىمەن نومىرلەپ, ءبىر پاراق اق قاعازعا جازىپ كەتكەن ەكەن. 1-كەزەڭ اۋىل مەكتەبىندە مولدادان وقىعان 7 جىل مەرزىمدى قامتيدى. وندا وسى جىلداردا العان ءبىلىمى مەن وقىعان كىتاپتارى تۋرالى مىناداي دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. ونى ءوزى اراب سانىمەن بەلگىلەگەن ەكەن. مەن دە سول تارتىپپەن بەرىپ وتىرمىن: 1.ءابجاد, اۋاز, حۇتتي, قالامان 2. اپتيەك 3. قۇران 4. سوپالديار (شاعاتاي تىلىندە) 5. فيكايدان (پارسىشا) 6. مۇحتاسار (ەكى تىلدە: ارابشا, پارسىشا) بۇل كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن اعانىڭ بالا كەزىندە اۋىل مولداسىنان العان ءبىلىم دەڭگەيىن شامالاۋ قيىن ەمەس. بىرىنشىدەن, اراب ارىپتەرىنىڭ قىر-سىرىن, ءمان-ماعىناسىن ءتۇسىنىپ, جاق­سى ءبىلىپ العان. ەكىنشىدەن, ءاپ­تيەكتى تامامداپ, قۇران كارىم­دى تۇپنۇسقادان وقي الاتىن دارە­جەگە جەتكەن. ۇشىنشىدەن, اراب-پارسى تىلدەرىنەن حاباردار بول­عان. تورتىنشىدەن, شاعاتاي ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن. ىسمەت اعا 1921-1922 جىلدارى تۇركىس­تان قالاسىنداعى مەك­تەپتە, 1922-1926 جىلدا­رى تاشكەنت قالاسىنداعى قازاق اعار­تۋ ينستيتۋتىندا وقيدى. 1926 جىلى وسى ينستيتۋت قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىل­عان كەزدە سوعان تۇسەدى دە, وقۋىن ءارى قاراي جالعاستىرادى. دارىن­دى­لىعىمەن, زەرەكتىگىمەن كوزگە ءتۇس­كەن ستۋدەنت ەكىنشى كۋرستى ءبى­تىر­گەننەن كەيىن 1928 جىلى قا­زىرگى سانكت-پەتەربۋرگ قالا­سىن­داعى شىعىستانۋ ينس­تي­تۋ­تىنىڭ تۇركولوگيا ءبولى­مىنە اۋى­سادى (ول كەزدە ءتۇر­كو­لوگيا سە­مينارى دەپ اتالعان). مۇن­دا ول اتتارى الەمگە ايگىلى وقى­مىس­تىلاردىڭ ءدارىسىن تىڭ­داپ, جالپى لينگۆيستيكالىق, ءتۇر­­­كولوگيالىق ءبىلىم الادى. ۆ.ۆ.بارتولد تۇركى حالىق­تا­رى­­­­­­نىڭ تاريحىنان, ا.ن.سا­موي­لو­­­­­ۆيچ جالپى تۇركولوگيا­دان, س.ە.مالوۆ كونە تۇركى جاز­با ەسكەرتكىشتەرىنەن, ي.يۋ.كراچ­كوۆ­سكي, ن.يا.مارر, ي.ي.مەششا­نينوۆ يافەتيدولوگيادان, ل.ۆ. ششەربا جالپى ءتىل ءبىلىمى مەن جالپى فو­نەتيكا پاندەرىنەن ءدارىس وقى­عان. 1931 جىلى شىعىستانۋ ينس­تيتۋتىن ءبىتىرىپ, الماتىعا كەلە­دى. ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ ءومىر جولى, ەڭبەككە ارالاسۋى, نەگى­زىنەن العاندا, وسى كەزدەن باستالادى. سول جىلدارى وقۋ-اعارتۋ مەكەمەلەرى مەن مەكتەپتەر باع­دار­لامالار مەن وقۋلىقتارعا اسا مۇقتاج ەدى. ىسمەت اعا مادەني قۇ­رىلىسىمىزدا ءمانى زور بۇل ىسكە بەلسەنە ارالاسادى. باس­تاۋىش مەكتەپتىڭ 1-2-سىنىپتارىنا ارنالعان قازاق ءتىلى وقۋ­لىعى 1934-1936 جىلدارى 3 رەت باسىلىپتى. العاشقى باسىلىمى 1938 جىلى جارىق كورگەن الىپپە 1963 جىلعا دەيىن 25 رەت قايتا باسىلعان. 1949 جىلعا دەيىن جەكە ءوزىنىڭ اۆتورلىعى­مەن شى­قسا, ودان كەيىن باسقا اۆتورلارمەن بىرلەسىپ جازعان ەكەن. 5-6-سىنىپتارعا ارنال­عان «قازاق ءتىلى گرامماتيكاسى» دا 1942 جىلدان 1965 جىلعا دەيىن 15 رەت قايتا با­سىلىپتى. بۇل وقۋلىقتىڭ 7 با­س­ىلىمى س.جيەنباەۆپەن, 8 باسى­لى­مى ا.ىسقاقوۆ جانە ك.احا­­نوۆ­پەن بىرلەسىپ جازىلعان. 1954 جىلى جارىق كورگەن «قازىرگى قازاق ءتىلى» جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىق رەتىندە جازىلعان ەدى. وسى وقۋلىقتىڭ فونەتيكا ءبولىمىن ىسمەت كەڭەسباەۆ جازدى. مىنە, سوناۋ 30-جىلداردان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسىلىپ كەلە جاتقان ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ وقۋلىقتارىنان قانشاما ءبۇلدىرشىن ساۋاتىن اشىپ, قانشاما ستۋدەنت-جاستار انا ءتىلىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ كەلەدى دەسەڭشى؟! عالىمنىڭ وسى سالاداعى سىڭىرگەن ۇلان-عايىر ەڭبەگىن پروفەسسور كەرىمبەك سىزدىقوۆتىڭ مىنا سوزىمەن ادىپتەسەك: «قازىرگى اعا بۋىن, كەيبىر ورتا بۋىن وكىلدەرى مەكتەپتە اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆ جازعان «الىپپەدەن» ساۋات اشىپ, ورتا مەكتەپتە سول كىسى جازعان «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىنان ءتىل ۇستارتىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا «قازىرگى قازاق ءتىلى» ەڭبەگىنەن كاسىبي ماماندىق العان. ولار ءۇشىن «قازاق ءتىلى» ءپانى مەن ءى.كەڭەسباەۆ ەسىمى ەگىز ۇعىم سياقتى بولعانى انىق». تاقىرىپتىق جاعىنان عا­لىمنىڭ عىلىمي جۇمىستارى سان سالالى بولىپ كەلەدى. ءبىراز ەڭبەكتەرى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان. ىسمەت كەڭەس­باەۆتىڭ «اباي – وسنوۆوپولوجنيك كازاحسكوگو ليتەراتۋرنوگو يازىكا» دەگەن ماقالاسى 1955 جىلى جاريالاندى. بۇل ماقالاسىندا «اباي قۇنانباەۆ, ۆەليكي پوەت ي مىسليتەل كازاحس­كوگو نارودا, ۆىشەل ۆ يستو­ريۋ كۋلتۋرى ي كاك وسنو­ۆوپو­لوجنيك نوۆوگو كازاحسكوگو ليتەراتۋرنوگو يازىكا», دەپ جازدى. جازبا ادەبي ءتىلىمىزدىڭ قاينار كوزى تۋرالى سويلەگەن سوزىندە عالىم «قازاق جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى اباي مەن ىبىراي ءتىلى ماسەلەسى, نەگىزىندە, باسى اشىق, داۋسىز ءما­سەلە. عىلىمي, ادەبي جۇرت­شى­لىعىمىز ماسەلەنىڭ بۇل جا­­عىن تالاسسىز دەپ تانيدى», دەسە, ءارى قاراي «اۋىز ادە­بيەتى ءتىلى مەن اۋىزەكى ءتىلدى ادە­بي ءتىل ءدا­رەجەسىنە جەتكىزۋ ترادي­تسيا­سىنىڭ باستاماسى اباي, ىبى­رايدان باستالعان بولاتىن. ول تەك باستاما ەدى. سان جاعى­نان دا, ساپا جاعىنان دا ادەبي ءتىلى­مىزدى ەڭ جوعارى ساتىعا شى­عار­عان – قازاق جازۋشىلارى», دەيدى. ۇلاعاتتى ۇستاز, كورنەكتى عا­لىم لەكسيكولوگيا مەن لەكسيكوگرافيا سالالارىنان دا كەسەك-كەسەك دۇنيەلەر بەردى. ءتۇر­­­كو­لوگيادا از زەرتتەلگەن لەك­­سي­­كوگرافيا تەورياسىنان قۇن­­دى ەڭبەك جازدى («ءسوزدىڭ ما­عىنالىق سيپاتى حاقىندا», 1959 ج.). ءارتۇرلى سوزدىكتەردى قۇراس­تى­رۋعا, رەداكتسيالاۋعا بەلسەنە ات سالىستى. قازاق ءتىلىنىڭ ۇلكەن ورفو­گرافيالىق سوزدىگىنىڭ ەكى با­سىلىمى دا (1963, 1978 جج.) ءى.كەڭەسباەۆتىڭ تىكەلەي قاتى­سۋىمەن, رەداكتسياسىمەن شىق­قانى ءمالىم. سونداي-اق, ءتۇر­كىتانۋ تاريحىنداعى تۇڭعىش سوزدىك – ەكى تومدىق «قازاق ءتىلى­نىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ» (1959, 1961) شىعۋىنا باسشىلىق ەتتى. 1956 جىلى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى ت.جانۇ-زاقوۆپەن بىرلەسىپ, لينگۆيس­تي­­كا تەرميندەرىنىڭ ورىسشا-قازاق­شا سوزدىگىن قۇراستىرىپ باس­تىر­دى. ول سوزدىك 1966 جىلى تو­لىق­­تىرىلىپ, قايتا باسىلىپ شىق­تى. «اباي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» (1968), 10 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» (1974-1986), 2 تومدىق «ورىسشا-قازاقشا سوزدىك» (1978-1981) سياقتى لەك­سي­­كوگرافيالىق ەڭبەكتەردىڭ شىعۋىنا رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. اكادەميك ءتىل ءبىلىمى ينستي­تۋتىنداعى تۇركولوگيا مەن قازاق ءتىلى تاريحى ءبولىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە سوڭعى جىلدارى جازبا ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ جۇمىسىنا دا بەلسەنە ارالاستى. «ورتا عاسىر ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ جايىندا بىرەر ءسوز» دەپ اتالاتىن پروبلەمالىق كو­لەمدى ماقالا جازىپ, ەڭ الدىمەن ولاردى باسپا جۇزىندە جا­ريالاپ, عىلىم يگىلىگىنە اينالدىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. «مادەني, ادەبي, تىلدىك ءمانى زور بۇل ەسكەرتكىشتەر پروبلەماتيكاسىن تاريح تارازىسىنا سالىپ, كوزدەن تۇگەلدەپ وتكىزۋدىڭ تەتىگى كومپلەكستى تۇردە زەرتتەۋدە جاتىر», دەپ تۇيىندەدى. ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانە رەداكتسيالىق باسشىلىعىمەن ءتىل تاريحىنا ارنالعان بىرنەشە جيناق تا جارىق كوردى. ماسەلەن, «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى مەن دامۋ جولدارى» (1981 ج.), «ەسكى تۇركى جازبا ەس­كەرت­كىشتەرى تۋرالى زەرتتەۋلەر» (1983 ج.) دەپ اتالاتىن ەكى جيناق شىققان بويدا حالىق اراسىنا تەز تاراپ كەتتى. اكادەميكتىڭ بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتىپ, ۇزاق جىلدار بويى ىزدەنىپ, ارنايى شۇعىلدانىپ نەگىزىن قالاعان عىلىم سالالارى – فونەتيكا مەن فرازەو­لوگيا. فونەتيكا سالاسىنان جازىلعان «قازاق ءتىلىنىڭ ەكپىن كاتەگورياسى», «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ داۋىسسىز دىبىستارى», «وسى كۇنگى قازاق ءتىلىنىڭ داۋىستى دىبىستارى», «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ بۋىن كاتەگورياسى» سياقتى ماقالالارى سوناۋ 1940-1950 جىلدارى جارىق كورگەن ەكەن. دىبىس جۇيەسىنىڭ كەلەلى ماسە­لەلەرى جايىنداعى عالىم­نىڭ ءار جىلداردا جۇرگىزگەن وسىنداي زەرتتەۋلەرى «قازىرگى قازاق ءتىلى» (لەكسيكا, فونەتيكا) دەگەن كىتاپتىڭ «فونەتيكا» بولىمىندە جاڭادان قايتا جيناق­تالىپ, 1962 جىلى جارىق كوردى. اكادەميكتىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ بەل­گىلى ءتىل مامانى, بىلىكتى عالىم سەيىتبەك نۇرحانوۆ اۋدارعان ورىسشا نۇسقاسى «سوۆرەمەننىي كازاحسكي يازىك» (الماتى, 1962) اتتى كىتاپقا ەندى. قازاق ءتىل بىلىمىندە فرازەو­لوگيزمدەردىڭ جينالىپ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسۋى جانە ونىڭ تەوريا­سىنىڭ جاسالىپ, كوپتەگەن ءتۇيىن­دى ماسەلەلەرىنىڭ شەشىم تابۋى ءى.كەڭەسباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇرىن-سوڭدى ەش­كىم قالام تارتىپ كورمەگەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ وسى ءبىر تىڭ جاتقان سالاسىمەن اينالىسۋدى عالىم 1930 جىلداردىڭ اياعىندا قولعا العان ەكەن. وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويىندا عۇلاما ءتىلىمىزدىڭ مايەگى بولىپ ەسەپتەلەتىن تۇراق­تى ءسوز تىركەستەرىن جيناۋدى استە توقتاتپاعان. تەك جيناپ قا­نا قويماي, ۇشان-تەڭىز ماتەريالدار­دى سۇرىپتاپ 1977 جىلى «عىلىم» باسپاسىنان «قازاق ءتىلىنىڭ فرازەولوگيالىق سوزدىگى» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. بۇل – بۇكىل ءتۇر­كولوگيا الەمىندە كولەم جاعى­نان دا, ساپا جاعىنان دا وسى سالاداعى تۇڭعىش ەڭبەك بولىپ سانالادى. سوزدىكتىڭ كولەمى 88 باسپا تاباق (711-بەت). مۇن­دا حالىق ءومىرىنىڭ ءارالۋان جاق­تارىن بەينەلەپ كورسەتەتىن ون مىڭنان استام فرازەولوگيزم قامتىلعان. بۇل ەڭبەكتە تۇراقتى تىركەستەرگە بايلانىستى تەرەڭ تەوريالىق تۇجىرىمدار دا بەرىلگەن. ءسويتىپ, ءتىلىمىزدىڭ ناقىل ءسوز بايلىعىنىڭ ۇلكەن سالاسى – فرازەولوگيا ءوز الدىنا دەربەس ءپان ەكەندىگىن دالەلدەپ, تۇجىرىم جاسادى. بۇل تەوريالىق كونتسەپتسيا سوزدىكتىڭ قورىتىندى شەشىمىندە انىق دالەلدەنگەن. سوزدىك اۆتورى ءى.كەڭەسباەۆقا 1978 جىلى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى. ەڭبەك جاريا­لانعان بويدا بەلگىلى ءىرى تۇركى­تانۋشى عالىمدارىمىز ونى جوعا­رى باعالادى. ا.ن. كونونوۆ, ءا.ءناجىپ, ءا.قايدار, ر.سىزدىق, ش.سارىباەۆ, ت.جانۇزاقوۆ, شەتەل عالىمدارىنان ت.تەكين, ي.تسيرتاۋتاس, ت.ب. ءادىل سىندار جازدى. سوزدىك «شىڭجاڭ حالىق باسپاسىنان» 1990 جىلى اراب ارپىمەن قايتا باسىلىپ شىقتى. ءسويتىپ, بۇل ەڭبەك قىتايدا تۇراتىن قازاقتاردىڭ دا يگىلىگىنە اينالىپ وتىر. اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆ كوپ جىل بويى باسشى قىز­مەتتەردە بولدى. 1946 جىلى 39 جاسىندا ۇلتتىق اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سايلاندى. 1951 جىلعا دەيىن ونىڭ ۆيتسە-پرە­­زيدەنتى بولىپ, بۇكىل قوعام­دىق عىلىم سالاسىنا باسشىلىق ەتتى. 1961 جىلدىڭ مامىر ايىندا ءتىل مەن ادەبيەت ينستيتۋتى نەگىزىندە ەكى دەربەس ينستيتۋت اشىلدى. ونىڭ ءبىرى – ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, ەكىنشىسى – ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى دەپ اتالدى. بۇلايشا ءبىر ينس­تيتۋتتىڭ ەكى دەربەس ينستيتۋتقا اينالۋىنا قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆپەن قاتار, ىسمەت كەڭەسباەۆ تا ءبىر كىسىدەي ات سالىسقان ەكەن. سول 1961 جىلدان 1978 جىلعا دەيىن ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتىن ءوزى باسقاردى. وسى جىلدارى ينستيتۋت جۇمىسى ىلگەرى باسىپ, ونىڭ زەرتتەۋلەرى وداق كولەمىندە تانىلدى. بۇل كەزەڭدە قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كەمەلىنە كەلە زەرتتەلۋى, قارىشتاپ دامۋى, كۇللى تۇركى تىلدەرىنىڭ الدىڭ­عى قا­تارىنان ورىن الۋى ءى.كە­ڭەسباەۆتىڭ قايرات-جىگە­رىنىڭ, ۇيىمداستىرۋشىلىق زور قابى­لەتىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى داۋسىز. الماتى قالاسىندا ۇلكەن عالىم, بەلگىلى پەداگوگ, قوعام قايراتكەرى ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ اتىندا كوشە بار. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىن­دا عالىم تۋعان اۋىلدىڭ ەڭ ۇلكەن كوشە­سىن جەرلەستەرى ىسمەت اعانىڭ اتىمەن اتاعان بولاتىن. ال 1996 جىلى تاۋكەنت پوسەلكەسىندەگى №36 قازاق ورتا مەكتەبىنە اكادەميك-عالىم ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ ەسىمى بەرىل­دى. ەندىگى ءبىر ۇلكەن تىلەك – رەسپۋب­ليكامىزداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ بىرىنە عالىمنىڭ قاسيەتتى ەسىمى بەرىلىپ, الدىنا بيۋست قويىلسا. بۇل – كوپتەگەن شاكىرتتەرىنىڭ تىلەگى. ءاجىباي كەرىم ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت