رىسقۇلدىڭ قابىرى تالاس توپىراعىندا ما؟

الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارى تۇرار رىسقۇلوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ يدەيالاس, مۇراتتاس بولعانى بەلگىلى. 1922 جىلى مۇحتار ومارحان ۇلى ورىنبورداعى قىزمەتىنەن بوساپ, تاشكەنتكە كەلەدى. تاشكەنتتە تۇرار رىسقۇلوۆپەن كەزدەسىپ, ونىڭ اڭگىمەسىن تىڭدايدى. ءسويتىپ, ەكەۋارا اڭگىمەدەن اسەرلەنگەن ايگىلى جازۋشىنىڭ قالامىنان «قاراش-قاراش وقيعاسى» تۋدى. بۇل شىعارما تۇراردىڭ اكەسى, جەتىسۋ وبلىسى ۆەرنىي ۋەزىنە قاراستى شىعىس تالعار بولىسىنىڭ قازاعى رىسقۇل جىلقايداروۆتىڭ ومىرىنە نەگىزدەلگەن. نەگىزى, رىسقۇل جىلقايداروۆ تۋرالى دەرەكتەر كوپ ساقتالماعان. رىسقۇل تۋرالى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ جازسا, كەيىننەن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان بارلىق جايدى شەر­حان مۇرتازا ءوزىنىڭ «قىزىل جەبە» شىعارماسىندا بايان­دادى. رىسقۇلداي تاريحي تۇلعاعا جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس جەرىنەن توپىراق بۇيىرعان دەگەندى دە ەمىس-ەمىس ەستىگەنىمىز بار ەدى ىلگەرىدە. سەبەبى, رىسقۇل نا­عاشى جۇرتىن ساعالاپ, تالاس توپى­راعىنا كەلگەن دەيدى. كەيىن­­نەن جول ءتۇسىپ تالاس اۋدانى, ويىق اۋىلىنا قاراستى سەيىلبەك ەلدى مەكەنىنىڭ سول­تۇستىك-شىعىسىنداعى ەكى جارىم شاقىرىمداي جەردەگى قىزىل­قورعان جازىعىندا ورنالاسقان رىسقۇلدىڭ بەيىتىن بارىپ كوردىك. اۋەلى بارعانىمىزدا جازىقتى ءبىراز اينالىپ ءجۇرىپ, قابىردى ايتەۋىر, ارەڭ دەگەندە تاپقان بولاتىنبىز. قار جامىلعان جازىق دالادا كوزگە ىلىنەر ەشبىر بەلگى جوق ەدى. قىزىلقورعان جازىعىن شيىرلاپ ءجۇرىپ وتىرىپ كەلدىك. مارقۇمنىڭ سۇيەگى جاتقان جەرگە دۇعا ەتىپ, قۇران وقىدىق. قا­بىردى قارا تەمىرمەن قورشاپ قويىپتى. بەلگى رەتىندە جەردەن جوعارى قاراي كىرپىش قالاپ, ونىڭ ۇستىنە اق تاس ورنالاستىرىپتى. قويىلعان مەرزىمى 1995 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى. ءدال مەزگىلىن وقۋعا كوز جەتپەدى. قۇلپى­تاستىڭ جازۋى­ن كۇن قاقتاپ, جاڭبىر شايعان. دەسەك تە, ىلگەرىدە ارۋاقتى ەردىڭ, ءومىرى بۇعاۋدا وتكەن بوزىمنىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستىڭ توزىعى جەتكەن ەدى. كەيىننەن قابىر باسىنداعى قۇلاۋعا شاق تۇرعان قۇلپىتاس جاڭارتىلىپ, مراموردان تاس قويىلدى. ەندى رىسقۇلدىڭ قابىرى شىن مانىندە تالاس توپىراعىندا ما دەگەن ساۋال كولدەنەڭ شىعا بەرەدى. الايدا كونەكوز قارتتاردىڭ اڭگىمەلەرى اقيقات اۋىلىنا جەتەلەيدى. – رىسقۇل اققۇم اۋىلىنداعى جادىك دەگەن اعايىننىڭ جيەنى, ويىق رۋىنىڭ كوكشەگوزىنەن تارايدى, – دەپ باستادى سەيىلبەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سەمبەك بەشتاەۆ اقساقال اڭگىمەسىن. – تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ومىرىنەن شىعارما جازباقشى بولىپ 1961 جىلى شەرحان مۇرتازا اۋىلعا كەلدى. سول كەزدىڭ وزىندە جاسى جەتپىستەن اسقان وسكەنباي دەگەن اۋىل قارياسى شەراعاڭدى رىس­قۇلدىڭ قابىرىنە الىپ باردى. ءبىز سول وسكەنباي قاريادان وسى جايدى ەستىپ وستىك. ال, ول كىسى رىسقۇلدىڭ قىزىلقورعان جازى­عىنا جەرلەنگەنىن جاقسى بىلەتىن. مەركىدەگى كوتەرىلىسكە قاتى­سىپ, جارالانعان رىسقۇل ءبىر قىر­عىز ازاماتىمەن وسىندا ناعا­شىلارىن پانالاپ كەلگەن ەكەن. بۇل 1916 جىلى بولعان وقيعا. سەمبەك قاريانىڭ ءسوزىن ءارى قاراي اۋىل اقساقالى مىرزاتاي قۇرانبەكوۆ جالعاستىردى. – ول كەزدە تۇرار مەركىدە ەكەن. رىسقۇل ۇلىنا جولىقپاق نيەت­پەن الدىمەن سوندا بارادى. كەيىننەن حالىق باتىرى اقكوز قوسان ۇلى باستاعان كوتەرىلىسكە قاتىسىپ, جارالانعانى سەبەپتى رىسقۇل ناعاشىلارىنا قاراي كەلەدى. ناعاشىسى ءداۋىتباي دەگەن كىسى بولعان ەكەن. ەلى جادىك. رىسقۇلدىڭ قابىرىنە بارار جولداعى ۇيىندىلەر ءبىر كەزدەرى جادىكتەردىڭ قىستاۋى بولعان, – دەپ بىلگەنىن ايتتى مىرزاتاي قاريا. بۇدان كەيىن اۋىل تۇرعىنى جانىبەك تۇراروۆ تا سوزگە ارالاس­تى. – ماسكەۋگە كەتپەي تۇرىپ تۇرار وسىندا كەلەدى. ناعا­شىسى ءداۋىتباي تۇراردى اكە­سىنىڭ باسىنا اپارىپ, قابىرىن كور­­سەتەدى. سەبەبى, رىسقۇلدى ناعا­شىلارى قىزىلقورعان جا­زى­عىنا جەرلەيدى. رىسقۇلدىڭ كەزدىگىن وزىمەن قوسا كومەدى. باسىندا تۇرار بۇل جايعا سەنبەگەن سىڭاي تانىتادى. قوراش قابىر, نە باسىندا ەشقانداي بەلگى جوق بولعان عوي بۇرىندا. سوندا ناعاشىسى ءداۋىتباي رىسقۇلدىڭ قابىرىن قايتا قازىپ, تۇرارعا اكە­سىنىڭ كەزدىگىن كورسەتكەن ەكەن, – دەپ اياقتاعان بولاتىن ءجانى­بەك اعا اڭگىمەسىن. شەرحان مۇر­تازانىڭ «قىزىل جەبە» شىعار­ماسىندا وسى ءبىر تاريحي ءسات ايتىلادى. الپىسىنشى جىلدارى شەراعاڭنىڭ وسى اۋىلعا كەلگەنىن جوعارىدا سەمبەك قاريا ايتىپ ەدى عوي. دەمەك, وسكەنباي اتامىز شەراعاڭا سول كەزدە وسى اڭگىمەنى ايتىپ بەرگەن. ەندى روماننىڭ وسى تۇسىن وقىپ كو­رەيىك. «– تۇرار, مىنە اكەڭ… – دەدى قىرىق قۇراق قاۋدىر توندى ءداۋىت شال. باسىنداعى تۇلكى تۇماق ەسكىر­گەنى سونشا, قوتىر مىسىقتىڭ تەرىسىندەي ءولى ءجۇنى ۇيپالاق ەكەن. تۇرار تومپەشىككە قاراپ قالت توقتادى. تومپەشىك تىم جۇدەۋ…تۇرار ولارعا تۇنەرە قاراپ: – شىننان اكەمدىكى مە؟ باسقا بىرەۋدىكىمەن شاتاستىرىپ تۇرعان جوقسىزدار ما؟ بەلگى قويىلماپتى عوي ءالى, – دەدى. – و نە دەگەنىڭ جيەنشار, – دەپ ءداۋىت قالبالاقتاپ قالدى, – رىسقۇل جيەننىڭ جاتقان جەرىن ۇمىتىپ نە كورىنىپتى بىزگە. با­تىردى ءوزىمىز اق جۋىپ, ارۋلاپ, وسى اراعا جايعاستىرعانبىز. وسىنى ايتىپ, تۇراردىڭ ءتۇپ ناعاشىسى مۇردەنىڭ ارعى باسىنا بارىپ, قاتقان توپىراقتى ساۋساقتارىمەن تىرمالاپ جاتىپ, توت باسقان تەمىردى ىرعاپ-ىرعاپ سۋىرىپ الدى. – مىنە بەلگىسى. اپىر-اي, مۇنىم قانداي اقىل بولعان! بۇل بولماسا, ماعان سەنبەيتىن ءتۇرىڭ بار عوي, تۇرار. مىنە قانجارى. باسىنا ادەيى قويعام...». كەز كەلگەن تاريحي تۇلعا تۋرالى كوركەم شىعارمانىڭ ناقتى تاريحي شىندىققا نەگىزدەلىپ جازىلاتىنىن ەسكەرسەك, رىسقۇل جىلقايداروۆتىڭ قابىرى تۋرالى اڭگىمە اقيقاتتان الىس بولمايدى. دەمەك, تۇرار رىسقۇلوۆ سەكىلدى ارىستاي ازاماتتى دۇنيەگە اكەلگەن عازيز جاننىڭ سۇيەگى تالاس توپىراعىنىڭ قويناۋىندا جا­تىر. ءوز اڭگىمەسىندە اۋىل تۇرعىنى سابىر توكەباەۆ تا ەكى رەت وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن تۋىستارىنىڭ رىسقۇلدىڭ قابىرىن ىزدەپ كەلگەندىگىن ايتقان ەدى. بەيىت باسىنا ءوزى باستاپ الىپ بارعان ەكەن. بۇل دا شىندىققا دەگەن سەنىمىمىزدى نىعايتا ءتۇستى. رىسقۇلدىڭ قابىرىنە سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىت ەشقانداي بەلگى قويىلماعان ەكەن. تەك ارداقتى ازاماتتىڭ بەيىتىنە قۇل­پىتاس وسىدان جيىرما شاقتى جىل ۋاقىت بۇرىن ورناتىلىپتى. اۋىل قاريالارى سول تۇستا اۋىل اكىمى قىزمەتىن دوسمۇرات شاحزاداەۆ دەگەن ازاماتتىڭ اتقارعانىن ايتتى. بۇل باستاماعا سول كىسى مۇرىندىق بولعان ەكەن. ەجەلدەن ەر ازاماتتىڭ ناعاشى جۇرتىن پانالاۋ داستۇردە بار ەكەنىن ەسكەرسەك, رىسقۇل قابىرىنىڭ تالاس جەرىندە ەكەنىنە نەگىز بار. ونىڭ ۇستىنە تاريحي دەرەكتەر بويىنشا رىسقۇلدىڭ اناسى قى­ز­تيمەس شەشەمىزدىڭ تالاس توپى­راعىنىڭ قىزى ەكەنى دە بەلگىلى. قۇدايدىڭ جازۋىمەن رىس­­قۇلدىڭ توپىراعى ناعاشى جۇر­تىنان بۇيىرىپتى. ەندى جاس ۇرپاق بولاشاقتا ايگىلى تاعدىرلى تۇلعانىڭ اسىل سۇيەگى تالاس جە­رىندە ەكەنىن ءبىلىپ جۇرسە, ول دا تاريحتى تانۋعا داڭعىل جول اشاتىنى انىق. حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى