اقپان رەۆوليۋتسياسى نەمەسە «توڭكەرىستىك جارىلىس»

بۇگىن رەسەيدە بولعان اقپان رەۆوليۋتسياسىنا 100 جىل تولىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى جاھاندىق ساياسي وقيعالاردىڭ (حالىقارالىق قاقتىعىستار, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, رەۆوليۋتسيالار) ىقپالىمەن پايدا بولعان الاش قوزعالىسىن رەسەيدىڭ قازىرگى زامان تاريحىنان ءبولىپ-جارىپ قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ءاليحان بوكەيحان باستاعان قازاق وقىعاندارىنىڭ ەكىنشى تولقىنى رەسەيدە جانە وسى مەملەكەت ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىندە بىلىمدەرىن تەرەڭدەتتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ستۋدەنتتىك شاقتان-اق رەسەيدە ورىن العان ءىرىلى-ۇساقتى ساياسي ماڭىزى بار وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى, وزىندىك قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارى قالىپتاستى. اسىرەسە, حح عاسىردىڭ ءبى­رىنشى شيرەگىندەگى رەسەيدە بولعان ۇزدىكسىز رەۆوليۋتسيالار (1905-1907 جىلدارداعى ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسى; 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسيا­سى جانە قازان توڭكەرىسى) ءبىلىم قۋعان قازاق جاستارىنىڭ ساياسي ساۋاتتىلىعىن ۇشتاپ, كۇرەسكەر رەتىندە ءوسىپ-شىڭدالۋىنا ىقپال ەتتى. مىسالى, سانكت-پەتەربۋرگ ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى ءاليحان بوكەيحاننىڭ جاس مامان رەتىندە قازاقستاندى زەرتتەۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ف.ششەربينا, س.شۆەتسوۆ ەكسپەديتسيالارىنا قاتىسىپ, وزەكتى جەر ماسەلەسىن جەتىك مەڭگەرۋى, كەيىنگى وقيعالار كورسەتكەندەي, ونىڭ كوشباسشىلىق مارتەبەسىن اسقاقتاتا ءتۇستى. ءتىپتى ول ءوزىنىڭ سەرىكتەستەرى مەن ءىزباسارلارىنا «ۇلتقا پايدالى ادام بولعىڭىز كەلسە, بارىنەن بۇرىن ورىس وكى­مەتىنىڭ اتامەكەنىمىزدەگى جەر ساياساتىن مۇقيات زەرتتەپ, ۇيرە­نۋگە تىرىسىڭىز. سىزگە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن وسى ساياساتتىڭ ءوزى-اق كورسەتىپ بەرەدى», دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرعان. ءا.بوكەيحاننىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىندەگى بەلسەندىلىك ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن ايقىن كورىندى. ولار الدىمەن «قارقارالى پەتيتسياسىن» ۇيىمداستىرادى, سوسىن ءى جانە ءىى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مىنبە­رىن مۇمكىندىگىنشە ۇتىم­دى پايدالانۋعا تىرىسادى, سول ارقىلى ەكى ماقساتتى: قازاق حال­قىن وتارشىلدىق بۇعاۋ­دان بوساتۋ جانە ولاردى دا­مى­عان وركەنيەتتى ەلدەر قا­تا­رىنا قوسۋدى كوزدەيدى. سون­داي-اق, ولار وسى كەزەڭدە الاش قوزعالىسى ارقىلى پاتشا­لىق جۇيە مەن كەڭەستىك جۇيە­نىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن «الاشتىق جۇيە­نى» قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى. «الاش قوزعالىسى» ۇعىمىن وتان­دىق تاريحناماعا تۇڭ­عىش ەنگىزگەن پروفەسسور ءمام­بەت قويگەلديەۆتىڭ تۇجىرىم­داۋىنشا, «1905-1907 جىلدار­داعى ءبىرىنشى ورىس بۋرجۋا­زيا­لىق-دەموكراتيالىق رەۆوليۋ­تسيا­سى جىلدارىنان باستاۋ الاتىن الاش قوزعالىسى 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى». وسى كۇنگە دەيىنگى عىلىمي اينالىمدا جۇرگەن قۇجاتتار مەن ماتەريالداردىڭ نەگىزىندە الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىن شارتتى تۇردە ءۇش كەزەڭگە (1905-1917 جج.; 1917-1919 جج.; 1920-1937 جج.) ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدەگى ەلەۋلى ساياسي وقيعالار: جوعارىدا اتاپ وتكەندەي ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ «قارقارالى پەتيتسياسىن» ۇيىمداستىرۋى, ءى جانە ءىى مەملەكەتتىك دۋما مەن مۇسىلماندار فراكتسياسىنا قاتىسۋى, كادەت پارتياسىنىڭ بولىمشەلەرىن قۇرۋى, قازاق سەز­دەرىن شاقىرۋ يدەياسىن كوتەرۋى, ۇلتتىق مەرزىمدى باسىلىم­داردى شىعارۋى, سوعىس, 1916 جىلعى كوتەرىلىس, «سولدات الۋ» ماسەلەسى, 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىنگى وقيعالار بولدى. الاش قوزعالىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندەگى ماڭىزدى ساياسي وقيعالار: ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ 1917 جىلعى «قوس توڭكەرىس» ارالىعىنداعى سەگىز اي ىشىندە اتقارعان جۇمىستارى جانە ولاردىڭ ناتيجەسى, اتاپ ايتقاندا, قازاق كوميتەتتەرىنىڭ قۇرىلۋى, قازاق سەزدەرىنىڭ شاقىرىلۋى, «الاش», «ءۇش ءجۇز», پارتيالارىنىڭ قۇرى­لۋى, شاقىرىلۋعا ءتيىستى بۇكىل­رەسەيلىك قۇرىلتاي جينالى­سىنا دەپۋتاتتار سايلاۋ, تۇركىستان, الاش اۆتونوميالارىن جاريالاۋ, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلۋى, الاش اسكە­رىنىڭ جاساقتالۋى, بولدى. الاش قوزعالىسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندەگى باستى وقيعالار: باس-اياعى بەس جۇزدەن استام الاشورداشىلاردىڭ ساياساتتان مۇلدەم الاستاتىلۋى جانە ولاردىڭ جاپپاي اعارتۋشىلىق قىزمەتكە قاراي ويىسۋى, قا­زاق اۆتونومياسىن كەڭەستىك نەگىزدە قۇرۋعا جانە ونىڭ شەكاراسىن انىقتاۋعا ات سالىسۋى, اقىرىندا جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن, قۋدالاۋعا ۇشىراۋى بولدى. الاش قوزعالىسى تاريحىنداعى وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەرىنىڭ اۋقىمى وتە كەڭ, سوندىقتان ءبىز الاش قوزعالىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن قامتيتىن 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسى مەن قازان توڭكەرىسى ارالىعىنداعى نەگىزگى وقيعالاردى رەسەيدەگى ساياسي داعدارىستار اياسىندا كورسەتۋگە تىرىستىق. مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ ەميگراتسيادا ءجۇرىپ جازعان ءبىر ماقالاسىندا «كونە پاتشا­لىق رەسەيدىڭ ورىس حالقىنا جانە رەسەي ۇستەمدىگى استىن­داعى حالىق­تارعا قارسى ەڭ سوڭعى جاس­اعان قىلمىسى – دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس پەن توڭكەرىستىك جارى­لىسقا جاعداي ازىرلەۋى ەدى. جارى­لىس ءساتى 1917 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايىندا تۋدى. روما­نوۆتار مونارحياسى قۇلا­دى» – دەپ جازدى. اقپان رەۆوليۋتسياسى قار­ساڭىنداعى پاتشالىق ءتارتىپتىڭ شەكتەن تىس كۇشەيۋى – حالىقتىڭ ەڭسەسىن باسىپ, ەسەڭگىرەتىپ تاستاعان ەدى. پاتشا وكىمەتىنە قارسى ساياسي كۇشتەردىڭ (ليبە­رالدىق بۋرجۋازيا مەن دۆورياندار, شارۋالار مەن جۇمىسشىلار ت.ب.) توپتاسۋىنا تۇرتكى بولعان سەبەپتەردىڭ ءبىرى – ەكى ءىرى سوعىس بلوكتارى: انتانتا (انگليا, فرانتسيا, رەسەي) مەن ۇشتىك وداق (استريا-ۆەنگريا, گەرمانيا, يتا­ليا) اراسىندا تۇتانعان ءبى­رىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولدى. وسى سوعىس جاعدايىندا رە­سەيدە مونارحيالىق بيلىك جويى­لىپ, ورنىنا رەسپۋبليكالىق ءتارتىپ ورنادى. 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى, ونىڭ «قوسوكىمەت­تى­لى­گىندە» بولدى. ورىس بۋرجۋا­زياسىنا ارقا سۇيەگەن ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن جۇمىسشى, شارۋا جانە سولدات دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەستەرى قۇرىلدى. الاش قوزعالىسىنىڭ كور­نەكتى جەتەكشىلەرى ءاۋ باستان-اق ءسوز, ءباسپاسوز بوستاندىعى, ساياسي پارتيالار قۇرۋ, ءتۇرلى ميتينگىلەر مەن جينالىستار وتكىزۋ سياقتى دەموكراتيالىق بوستاندىقتارعا جول اشقان ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قولدادى. ولار اۆتونومياعا تولىق بولماسا دا, العاشقى كەزدە جارىم-جارتىلاي, ياعني يمپەريا شەڭبەرىندەگى قازاق اۆتونومياسىنا جالپى­رەسەيلىك دەموكراتيالىق كۇش­تەر­مەن بىرىگە وتىرىپ, قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ءتۇسىندى. كەڭەستەرمەن سالىستىرعاندا, ۋا­قىتشا ۇكىمەتتىڭ ساياسي با­عىت-باعدارلاماسى, شىعارعان زاڭدارى تولىق بولماسا دا حالىقتىڭ تىلەگىنە ساي كەلەتىن. ايتالىق, «1917 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت تاراپىنان شىعارىلعان رەسەي ازاماتتارىنىڭ قۇقىعىنداعى ناسىلدىك, ءدىني كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ تۋرالى شەشىمى جانە 8 پۋنكتتەن تۇراتىن «جيىلىس­تار ءھام وداقتار» تۋرالى قاۋ­لىسى شەت ايماقتارداعى حالىق­تار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. مۇندا كوپشىلىك بۇقارانىڭ تالابىنا سايكەس مەكەن-جاي, قونىستانۋ قۇقىعىنا, مال-م ۇلىك مەنشىكتىگىنە, ساۋدا مەن وندىرىستەگى قۇقىقتارىنا جانە وقۋ ورىندارىنا ءبىلىم الۋلارىنا جاسالىپ كەلگەن شەكتەۋ­لەر زاڭ جۇزىندە جويىلدى. ال ءتىل ماسەلەسىنە بايلانىس­تى ءار حالىققا ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءتىلىن جەكەلەگەن مەكەمەلەرى مەن مەكتەپتەرىندەگى ءىس-قاعازدارىندا عانا قولدانۋلارىنا رۇقسات بەرىلگەن. وكىنىشكە قاراي, جاڭا ۇكىمەت رەسەيدىڭ شەت ايماقتارىنداعى حالىقتاردىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تولىق شەشىپ بەرە المادى. ويتكەنى, سول كەزدە اۆتونوميا الۋدان ءۇمىتتى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنەن تۋىنداعان تالاپ-تىلەكتەرىن زاڭدىق نەگىزدە بەكىتۋگە ءتيىس بىردەن-ءبىر دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق ورگان بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسى بولاتىن. الاش قوزعالىسى جەتەكشى­لەرىنىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قول­داۋى­نىڭ باستى سەبەبى دە, وسى ۇكىمەتتىڭ «بارلىق بيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا بە­رىلسىن!» دەگەن ۇراندى كوتە­رۋىنەن ەدى. بۇكىلرەسەيلىك قۇرىل­تاي جينالىسىن شاقىرۋ باستاپقىدا 1917 جىلدىڭ 30 تامىزىنا, كەيىنىرەك 28 قارا­شاعا بەلگىلەندى. رەسەي اۋما­عىندا بارلىعى 73 سايلاۋ وكرۋگى قۇرىلدى. وسى كەزدە ۇيىم­داستىرىلعان جەتىسۋ, سىرداريا, ورال, اقمولا, سەمەي سياقتى ساي­لاۋ وكرۋگتەرى دە ىسكە كىرىستى. قۇرىلتاي جينالىسىنا پارتيا­لىق تىزىممەن دەپۋتاتتار ساي­لاۋ ەكىنشى جالپى قازاق سە­زىنىڭ شەشىمدەرىنە سايكەس جۇرگىزىلدى. سولاردىڭ ىشىندە ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ «قۇرىلتاي جينالىسىنا سايلاۋ تۋرالى» زاڭى بويىنشا «كانديداتتىق تىزىمدەر» دەپ اتالاتىن 5-تا­راۋى­نىڭ 48-پۋنكتىندە «ءبىر ادامنىڭ كانديداتۋراسى ءبىر­نەشە سايلاۋ وكرۋگتەرىنەن ۇسى­نۋعا بولاتىندىعىن, تەك بەس جەردەن كوپ بولماۋى كە­رەك­تىگىن» ەسكەرىپ, الاش قايرات­كەرلەرى ا.بايتۇرسىنوۆ پەن م.دۋلاتوۆتى وسى زاڭ اياسىندا قۇرىلتاي جينالىسىنا بەس جەردەن ۇسىنىلادى. قازاقتىڭ سوتسياليستىك پار­تياسىنىڭ جەتەكشىلەرى كولباي توگىسوۆ, ءشاي­مەردەن ءالجانوۆ, مۇقان ءايت­پەنوۆ, ابىلقايىر دوسوۆ, ت.ب. ومبى قالاسىندا نەگىزىن قالاعان «ءۇش ءجۇز» پارتياسى دا قۇرىلتاي جينالىسىنا جەكە كانديداتتار ءتىزىمىن ۇسىندى. ونىڭ قۇرامىنا 13 ادام ەنگىزىلدى. كانديداتتار ءتىزىمى قازاقتىڭ سوتسياليستىك «ءۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى حابارمەن قاتار جاريالاندى. ورتالىق كوميتەتتىڭ توراعالىعىنا م.ايتپەنوۆ, ونىڭ ورىنباسارلىعىنا ك.توگى­سوۆ سايلاندى. وكىنىشكە قاراي, «ۇشجۇزشىلەر» قۇرىلعان كۇنى­نەن باستاپ-اق, «ەكى قازاق تالاسسا, كورشى ورىسقا ولجا بولعالى تۇرعانىن» تۇسىنگەن جوق. ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنداعى شاقى­رىلۋعا ءتيىستى بۇكىلرە­سەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا سايلاۋ وتكىزۋگە وسىنداي مۇمكىندىكتەر بەرگەن ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ سىرتقى ساياساتى مۇلدەم سىن كوتەرمەدى. ويتكەنى, بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان كۇننەن باستاپ ۋاقىتشا ۇكىمەت «ەۋروپا سوعىسىنان ءبىر جولى ەكى ۇلكەن ماقساتتارىنا جەتىپ قالماق بولدى. ونىڭ ءبىرى – رۋسسياداعى ەسكى ءتارتىپ ورنىنا جاڭا ءتارتىپ قۇرۋ, ەكىنشىسى – وشكەن رۋسسيانىڭ سىرتقى جاۋلارىن جەڭىپ, ىستام­بۇل, داردانەلدى قولعا ءتۇسىرۋ» بولدى. بۇكىل الەمدى شارپىعان جاھان­دىق سوعىس پەن ەلدىڭ ىشكى قاي­شىلىقتارىنىڭ كۇرت شيە­لەنىسۋى – رەسەيدە وتكىر ءۇش سايا­سي داعدارىستىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلدى. ءبىرىنشى سايا­سي داعدارىس, 1917 جىلعى ساۋىردەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى پ.مي­ليۋكوۆتىڭ رەسەيدىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى جەڭىسكە جەتكەنشە اياعىنا دەيىن جۇرگىزۋ تۋرالى مالىمدەمەسىنە بايلانىستى تۋىندادى. وعان الدىمەن مايداننىڭ العى شەبىندەگى سولداتتار مەن ماتروستار جاپپاي قارسى شىقتى. مۇنىڭ ناتيجەسى رەسەيدىڭ اسكەري مي­نيسترى ا.گۋچكوۆ پەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى پ.ميليۋكوۆتىڭ قىزمەتتەن كەتۋىمەن اياقتالدى. ەكىنشى ساياسي داعدارىس 1917 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قىلاڭ بەردى. وعان كەڭەستەردىڭ ءى سەزىنىڭ شاقىرىلۋى تۇرتكى بولدى. رەسمي بيلىك ءۇشىن بولشەۆيكتەرمەن تەكەتىرەسكە ءتۇس­كەن ەسەرلەر مەن مەنشەۆيكتەر رەسەيدىڭ قۋاتتى كۇشىنە اينالعان ۇساق بۋرجۋازياعا ارقا سۇيەدى, ولار سانى جاعىنان دا از ەمەس ەدى. ايتالىق, سول كەزدەگى مالىمەتتەر بويىنشا مەنشەۆيكتەر پارتياسىندا 200 مىڭداي ادام بولسا, ەسەرلەر سانى – 0,5 ملن ادامدى قۇراعان. 1917 جىلدىڭ شىلدەسىندە باستالعان ءۇشىنشى ساياسي داعدارىس, وڭ­تۇستىك-باتىس مايدانىنداعى سوعىس شىعىنىنا بايلانىستى حالىق نارازىلىعىنان تۋىندادى. ودان كەيىنگى وقيعالار جەلىسى ەلدىڭ جاعدايىن ودان سايى­ن ۋشىقتىرىپ جىبەرەدى. ەندى ءىرى كاپيتال مەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ وكىلدەرى اسكەري ديكتاتۋرا ورناتۋعا ارەكەتتەندى. 1917 جىلدىڭ جازىندا تاريح ساحناسىنا گەنەرال ل.كورنيلوۆ شىقتى. 25 تامىزداعى «كورنيلوۆ ب ۇلىگى» ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن ونىڭ جاقتاستارى ءۇشىن دە سول سياقتى ساياسي كۇشتەردىڭ سولشىل قاناتى – بولشەۆيكتەر ءۇشىن دە قاتەرلى ەدى. سوندىقتان دا كورنيلوۆ ب ۇلىگىن تالقانداۋعا ا.كەرەنسكي باسقارعان ۋاقىتشا ۇكىمەت تە, سول كۇشتەردى ەڭ الدىمەن بەينەلەيتىن بولشەۆيكتەر دە ات سالىسۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىلايشا, 17-ءنىڭ الاساپىرانىندا ءوزارا تەكەتىرەسكە تۇسكەن رەسەيدىڭ ءارتۇرلى باعىتتاعى سايا­سي كۇشتەرى, اقپان مەن قازان ارالىعىندا قالىپتاسقان جاڭا ساياسي جاعدايدى ءوز پايدالارىنا شەشۋگە تىرىستى. سوعان سايكەس رەسەي كەڭىس­تى­گىندە پايدا بولعان الاش قوزعالىسىنداعى ساياسي كۇشتەر دە ءۇش تارماققا: باتىستىق (الاش­ورداشىلار), شىعىستىق ء(تۇر­كىستاندىقتار) جانە سوتسياليستىك (ۇشجۇزشىلەر) بولىپ ءبولىنىپ كەتتى. بۇرىن پاتشالىق جۇيەنىڭ ىقپالىندا بولعان قازاق قوعامى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قالىپتاسقان الاشتىق جۇيەدە دە, ودان كەيىنگى كەڭەستىك جۇيەدە دە رەسەيگە «تاۋەلدىلىكتەن» ارىلا المادى. تۇجىرىمداي كەلگەندە, حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندەگى رەسەي تاريحىندا تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق ءتارتىپتى ورناتقان قوسوكىمەتتىلىك, اقپان رەۆوليۋتسياسىنىڭ ىشكى قاي­شىلىقتارى مەن ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي تۇراقسىزدىعىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. الاش­تانۋشى ك.نۇرپەيىستىڭ سوزىمەن قايىرساق, «1917 جىلعى قوسوكىمەتتىلىكتىڭ اقىرى ءبىر­وكى­مەتتىلىككە (ۋاقىت­شا ۇكى­مەت نەمەسە جۇمىس­شى, شارۋا جانە سولدات دەپۋتات­تارىنىڭ كەڭەسى) كوشۋى ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, مەنشەۆيك­تەر مەن ەسەرلەر بيلىكتىڭ بەي­بىت جولمەن كەڭەستەر قولىنا كوشۋ مۇمكىندىگىن جىبەرىپ الدى. سونىڭ سالدارىنان سوتسياليزمگە قيىن دا, اۋىر جولمەن – قا­رۋلى كوتەرىلىس جانە ازامات سو­­عىسى ارقىلى بارۋعا تۋرا كەل­دى». كۇلپاش ءىلياسوۆا, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت