ەرتەرەكتە ەشكى ءوسىرىپ كۇنەلتۋدى كاسىبىنە اينالدىرعان اۋىلدىڭ ءبىر قىزى قوي كورمەسەك تە, قي كوردىك, ەشكىلى اۋىلدىڭ قىزى ەدىك دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, ەشكى ءوسىرۋ اتا كاسىبىمىزدىڭ ءبىر تارماعى بولىپ كەلگەنى راس. بىراق كەيىنگى كەزدەردە ەشكىگە دەگەن كوزقاراس ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ, قوي شارۋاشىلىعىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى.
ءتىپتى ونىڭ سانى مەن وسىمىنە دە كوز جۇما, ەلەۋسىز تۇردە قاراۋدى ادەتكە اينالدىرىق. پالەنباي اۋداندا نەمەسە پالەنباي شارۋاشىلىقتا وسىنشاما قوي, ەشكى بار دەپ ەشكىنىڭ سانىن قويدىڭ ەسەبىنە قوسىپ جىبەرەتىن جاعدايىمىز دا بار. وسى دۇرىس پا؟ وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ جولىندا اقتوبە ايماعىندا جارقىن جوبالار جاسالعان. اسىرەسە, مۇندا ءسۇتتى ەشكى شارۋاشىلىعىن قۇرۋ ىسىندەگى قادامدار اتاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي. اقتوبە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وڭىردە 21 اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرەتىن شارۋاشىلىق قۇرىلعانىنا كوز جەتكىزەمىز. بۇل ىلكىمدى ءىس ءوز باستاۋىن 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىنان الادى ەكەن.
بۇل جەردە ماسەلەنىڭ باستى ءمانىسى مىنادا. ەشكى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە, ءتىپتى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ قاي تۇپكىرىندە دە از بولماعان. بۇگىنگى كۇنى دە ونىڭ سانى جەتكىلىكتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الايدا, بۇلاردىڭ ءبارى اسىلداندىرىلماعان, گەنەتيكالىق سۇرىپتاۋ ساتىسىنان وتپەگەن, تۇرقى مەن ونىمدىلىگى تومەن, ۇساق, جاي ەشكىلەر ەدى. ال قازىرگى كەزدە وبلىستا تەك بىرىڭعاي اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرۋگە باعىت ۇستالعانى بۇرىنعى كەزبەن سالىستىرعاندا جاڭعىرتىلعان سالانىڭ وزگەشەلىگىن ءارى ارتىقشىلىعىن ايعاقتايدى.
وسى ورايدا وڭىردە اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرۋمەن اينالىساتىن «شەكشەك اتا» كووپەراتيۆى اۋىزعا ءبىرىنشى كەزەكتە ىلىگەدى. وسى ىسپەن بەتتەسۋگە بەل بۋعان ۇساق وندىرىسشىلەردىڭ اتالعان كووپەراتيۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋعا باعىت ۇستاۋى دا قايتادان جاندانعان ءىستى جاتسىنباعانىنىڭ دالەلى. اتالعان كووپەراتيۆ پەن اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرەتىن كاسىپ يەلەرى نەگىزىنەن ەشكى ءسۇتىن وندىرۋگە باعىت ۇستاپ وتىر. ءونىمدى ءوندىرۋ بار دا, ونى وڭدەۋ ءارى وتكىزۋ ءىسى تاعى دا بار ەمەس پە. ءتىپتى سوڭعى ەكى ماسەلە الدىڭعىسىنا قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلىرەك بولۋى دا ابدەن مۇمكىن.
وبلىستاعى بىلىكتى مامانداردىڭ ءبىرى نۇرلىبەك الىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەشكى ءسۇتىنىڭ وتۋىندە ەشقانداي كىدىرىس جوق. تۇرعىندار تاراپىنان مال ءونىمىنىڭ بۇل جەڭسىك تۇرىنە دەگەن سۇرانىس كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. كووپەراتيۆ مۇشەلەرى تەك ەشكى ءسۇتىن وندىرۋمەن شەكتەلمەي, ىرىمشىك, ايران, قاتىق, سۇزبە جانە قۇرت سەكىلدى ءارتۇرلى ونىمدەر شىعارىپ, ونى ىشكى رىنوكقا جىبەرە باستاپتى. بۇل ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنداعى ساۋدا ورىندارىمەن ءتيىستى كەلىسىمشارتتار جاسالعان. ءوزىنىڭ دامدىك قۇرامى مەن قاسيەتى جونىنەن ەشكى ءسۇتى انا سۇتىنە ەڭ جاقىنى بولىپ شىعاتىنىن ديەتولوگ عالىمدار الدەقاشان دالەلدەپ بەرگەن. سوندىقتان, ونى ءسابي راتسيونى ەسەبىنە قوساتىن بولسا, بۇل ونىڭ قالىپتى ءوسىپ-جەتىلۋىنە نەگىز قالايدى. بۇگىنگى كۇنى كووپەراتيۆتە وندىرىلەتىن ەشكى سۇتىنە ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن, ءتىپتى تاياۋ شەتەلدەردەن دە ءتۇسىپ جاتقان سۇرانىستار بار. وسىعان وراي ەكسپورتقا ءونىم شىعارۋدىڭ جولدارىن دا ويلاستىرىپ وتىرمىز. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ءونىم ءوندىرۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى ءارى ءازىر ءونىمدى جوعارى سەرۆيستىك تالاپتارعا ساي جابدىقتاۋدى ءجون كورەمىز, دەيدى اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرەتىن كووپەراتيۆتىڭ قۇرىلتايشىسى امانتاي ۇمبەتاي.
قازىرگى كۇنى وڭىردە اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋدىڭ كەشەندى جوسپارلارى بەكىتىلگەن. سونىڭ اياسىندا قۇنارلى مال ازىعى مەن وسى ۇساق تۇياقتى جاندىقتار ءسۇيسىنىپ جەيتىن كوپ جىلدىق ەكپە ءشوپتىڭ كولەمىن ءوسىرۋ كوزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە مال ازىعى ءۇشىن ونىڭ ءار باسىنا 5000 تەڭگەدەي قارجىلاي قولداۋ بەرىلگەن. ونىڭ قاتارىندا «شەكشەك اتا» كووپەراتيۆى دە بار. ءبىر باس اسىل تۇقىمدى ەشكىنى ساتىپ الۋدىڭ وزىندىك قۇنى 300-350 مىڭ تەڭگەدەن كەم تۇسپەيتىنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ تىم از ەكەنى دە بىردەن كورىنەدى. دەگەنمەن, ونىڭ مولشەرى از-كوپ ەكەندىگىنە قاراماستان, كومەكتىڭ اتى قاي كەزدە كومەك ەكەنىن ايتقان ءجون.
بۇل اسىل تۇقىمدى مالدار رەسەيىڭ ورىنبور وبلىسىنان جانە باشقۇرتستاننان ساتىپ الىنىپ, جەتكىزىلىپتى. تۇپتەپ كەلگەندە, اسىل تۇقىمدى ەشكىلەر رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە كەزدەسىپ ءجۇرگەنى كۇمانسىز. سوندىقتان دا وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر بۇعان دەيىن قۇرىلعان جىلقىنىڭ, ءىرى قارانىڭ جانە قويدىڭ پالاتاسى سەكىلدى قازاقستاندا دا دەربەس اسىل تۇقىمدى ءسۇتتى جانە ءتۇبىتتى ەشكىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسى قۇرىلعانىن ءجون سانايدى. ايتپەسە, ونىڭ تۇبەگەيلى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولۋى دا ەكىتالاي دەيدى ولار. سونداي-اق, مامانداردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي قۇرىلىم اسىل تۇقىمدى ەشكىلەردى ساتۋ مەن ونىمدەرىن وتكىزۋگە دە قولايلى جاعدايلار تۋعىزباق.
وڭىردە بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ تارتىلعان اسىل تۇقىمدى ەشكى شارۋاشىلىعىندا ءوسىم بايقالا ما؟ بۇل ساۋالعا بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن-اق. ويتكەنى, وبلىستا بۇرىنعى اتا كاسىبىمىزگە ءتان, ءسىڭىستى بولعان ءىستىڭ قايتا ورالعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويماعان. بار بولعانى ءبىر جىلدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا عانا. دەگەنمەن, ونى قويدىڭ سانىنا قوسا سالماي, ارنايى ستاتيستيكالىق ەسەپكە ەنگىزۋ جونىندە قام-قاراكەت جاسالعانىنىڭ ءوزى از ولجا بولماسا كەرەك. بۇل رەتتە بيىلعى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىنداعى ەسەپكە جيىرما ءبىر شارۋاشىلىقتاعى ەشكى ءوسىمى تۇگەلدەي كىرىپ ۇلگەرمەگەنىنە دە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولاتىن سەكىلدى. ءوسىمتال ت ۇلىكتىڭ جاي-كۇيى تۇتاستاي وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جيناقتالاتىن ەگجەي-تەگجەيلى ەسەپتە بەلگىلى بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
مىنە, اقتوبە ايماعىندا اتا كاسىبىمىزدىڭ قايتادان جاڭعىرتىلعان ءبىر تارماعى – ەشكى ءوسىرۋ ءىسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن كەيبىر قىرلارى وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
حايرەدەن راۋشانوۆ
ەرتەرەكتە ەشكى ءوسىرىپ كۇنەلتۋدى كاسىبىنە اينالدىرعان اۋىلدىڭ ءبىر قىزى قوي كورمەسەك تە, قي كوردىك, ەشكىلى اۋىلدىڭ قىزى ەدىك دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, ەشكى ءوسىرۋ اتا كاسىبىمىزدىڭ ءبىر تارماعى بولىپ كەلگەنى راس. بىراق كەيىنگى كەزدەردە ەشكىگە دەگەن كوزقاراس ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ, قوي شارۋاشىلىعىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى.
ءتىپتى ونىڭ سانى مەن وسىمىنە دە كوز جۇما, ەلەۋسىز تۇردە قاراۋدى ادەتكە اينالدىرىق. پالەنباي اۋداندا نەمەسە پالەنباي شارۋاشىلىقتا وسىنشاما قوي, ەشكى بار دەپ ەشكىنىڭ سانىن قويدىڭ ەسەبىنە قوسىپ جىبەرەتىن جاعدايىمىز دا بار. وسى دۇرىس پا؟ وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ جولىندا اقتوبە ايماعىندا جارقىن جوبالار جاسالعان. اسىرەسە, مۇندا ءسۇتتى ەشكى شارۋاشىلىعىن قۇرۋ ىسىندەگى قادامدار اتاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي. اقتوبە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وڭىردە 21 اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرەتىن شارۋاشىلىق قۇرىلعانىنا كوز جەتكىزەمىز. بۇل ىلكىمدى ءىس ءوز باستاۋىن 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىنان الادى ەكەن.
بۇل جەردە ماسەلەنىڭ باستى ءمانىسى مىنادا. ەشكى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە, ءتىپتى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ قاي تۇپكىرىندە دە از بولماعان. بۇگىنگى كۇنى دە ونىڭ سانى جەتكىلىكتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الايدا, بۇلاردىڭ ءبارى اسىلداندىرىلماعان, گەنەتيكالىق سۇرىپتاۋ ساتىسىنان وتپەگەن, تۇرقى مەن ونىمدىلىگى تومەن, ۇساق, جاي ەشكىلەر ەدى. ال قازىرگى كەزدە وبلىستا تەك بىرىڭعاي اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرۋگە باعىت ۇستالعانى بۇرىنعى كەزبەن سالىستىرعاندا جاڭعىرتىلعان سالانىڭ وزگەشەلىگىن ءارى ارتىقشىلىعىن ايعاقتايدى.
وسى ورايدا وڭىردە اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرۋمەن اينالىساتىن «شەكشەك اتا» كووپەراتيۆى اۋىزعا ءبىرىنشى كەزەكتە ىلىگەدى. وسى ىسپەن بەتتەسۋگە بەل بۋعان ۇساق وندىرىسشىلەردىڭ اتالعان كووپەراتيۆتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋعا باعىت ۇستاۋى دا قايتادان جاندانعان ءىستى جاتسىنباعانىنىڭ دالەلى. اتالعان كووپەراتيۆ پەن اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرەتىن كاسىپ يەلەرى نەگىزىنەن ەشكى ءسۇتىن وندىرۋگە باعىت ۇستاپ وتىر. ءونىمدى ءوندىرۋ بار دا, ونى وڭدەۋ ءارى وتكىزۋ ءىسى تاعى دا بار ەمەس پە. ءتىپتى سوڭعى ەكى ماسەلە الدىڭعىسىنا قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلىرەك بولۋى دا ابدەن مۇمكىن.
وبلىستاعى بىلىكتى مامانداردىڭ ءبىرى نۇرلىبەك الىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەشكى ءسۇتىنىڭ وتۋىندە ەشقانداي كىدىرىس جوق. تۇرعىندار تاراپىنان مال ءونىمىنىڭ بۇل جەڭسىك تۇرىنە دەگەن سۇرانىس كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. كووپەراتيۆ مۇشەلەرى تەك ەشكى ءسۇتىن وندىرۋمەن شەكتەلمەي, ىرىمشىك, ايران, قاتىق, سۇزبە جانە قۇرت سەكىلدى ءارتۇرلى ونىمدەر شىعارىپ, ونى ىشكى رىنوكقا جىبەرە باستاپتى. بۇل ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنداعى ساۋدا ورىندارىمەن ءتيىستى كەلىسىمشارتتار جاسالعان. ءوزىنىڭ دامدىك قۇرامى مەن قاسيەتى جونىنەن ەشكى ءسۇتى انا سۇتىنە ەڭ جاقىنى بولىپ شىعاتىنىن ديەتولوگ عالىمدار الدەقاشان دالەلدەپ بەرگەن. سوندىقتان, ونى ءسابي راتسيونى ەسەبىنە قوساتىن بولسا, بۇل ونىڭ قالىپتى ءوسىپ-جەتىلۋىنە نەگىز قالايدى. بۇگىنگى كۇنى كووپەراتيۆتە وندىرىلەتىن ەشكى سۇتىنە ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن, ءتىپتى تاياۋ شەتەلدەردەن دە ءتۇسىپ جاتقان سۇرانىستار بار. وسىعان وراي ەكسپورتقا ءونىم شىعارۋدىڭ جولدارىن دا ويلاستىرىپ وتىرمىز. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ءونىم ءوندىرۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى ءارى ءازىر ءونىمدى جوعارى سەرۆيستىك تالاپتارعا ساي جابدىقتاۋدى ءجون كورەمىز, دەيدى اسىل تۇقىمدى ەشكى وسىرەتىن كووپەراتيۆتىڭ قۇرىلتايشىسى امانتاي ۇمبەتاي.
قازىرگى كۇنى وڭىردە اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋدىڭ كەشەندى جوسپارلارى بەكىتىلگەن. سونىڭ اياسىندا قۇنارلى مال ازىعى مەن وسى ۇساق تۇياقتى جاندىقتار ءسۇيسىنىپ جەيتىن كوپ جىلدىق ەكپە ءشوپتىڭ كولەمىن ءوسىرۋ كوزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە مال ازىعى ءۇشىن ونىڭ ءار باسىنا 5000 تەڭگەدەي قارجىلاي قولداۋ بەرىلگەن. ونىڭ قاتارىندا «شەكشەك اتا» كووپەراتيۆى دە بار. ءبىر باس اسىل تۇقىمدى ەشكىنى ساتىپ الۋدىڭ وزىندىك قۇنى 300-350 مىڭ تەڭگەدەن كەم تۇسپەيتىنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ تىم از ەكەنى دە بىردەن كورىنەدى. دەگەنمەن, ونىڭ مولشەرى از-كوپ ەكەندىگىنە قاراماستان, كومەكتىڭ اتى قاي كەزدە كومەك ەكەنىن ايتقان ءجون.
بۇل اسىل تۇقىمدى مالدار رەسەيىڭ ورىنبور وبلىسىنان جانە باشقۇرتستاننان ساتىپ الىنىپ, جەتكىزىلىپتى. تۇپتەپ كەلگەندە, اسىل تۇقىمدى ەشكىلەر رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە كەزدەسىپ ءجۇرگەنى كۇمانسىز. سوندىقتان دا وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر بۇعان دەيىن قۇرىلعان جىلقىنىڭ, ءىرى قارانىڭ جانە قويدىڭ پالاتاسى سەكىلدى قازاقستاندا دا دەربەس اسىل تۇقىمدى ءسۇتتى جانە ءتۇبىتتى ەشكىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسى قۇرىلعانىن ءجون سانايدى. ايتپەسە, ونىڭ تۇبەگەيلى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولۋى دا ەكىتالاي دەيدى ولار. سونداي-اق, مامانداردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي قۇرىلىم اسىل تۇقىمدى ەشكىلەردى ساتۋ مەن ونىمدەرىن وتكىزۋگە دە قولايلى جاعدايلار تۋعىزباق.
وڭىردە بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ تارتىلعان اسىل تۇقىمدى ەشكى شارۋاشىلىعىندا ءوسىم بايقالا ما؟ بۇل ساۋالعا بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن-اق. ويتكەنى, وبلىستا بۇرىنعى اتا كاسىبىمىزگە ءتان, ءسىڭىستى بولعان ءىستىڭ قايتا ورالعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويماعان. بار بولعانى ءبىر جىلدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا عانا. دەگەنمەن, ونى قويدىڭ سانىنا قوسا سالماي, ارنايى ستاتيستيكالىق ەسەپكە ەنگىزۋ جونىندە قام-قاراكەت جاسالعانىنىڭ ءوزى از ولجا بولماسا كەرەك. بۇل رەتتە بيىلعى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىنداعى ەسەپكە جيىرما ءبىر شارۋاشىلىقتاعى ەشكى ءوسىمى تۇگەلدەي كىرىپ ۇلگەرمەگەنىنە دە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولاتىن سەكىلدى. ءوسىمتال ت ۇلىكتىڭ جاي-كۇيى تۇتاستاي وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جيناقتالاتىن ەگجەي-تەگجەيلى ەسەپتە بەلگىلى بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
مىنە, اقتوبە ايماعىندا اتا كاسىبىمىزدىڭ قايتادان جاڭعىرتىلعان ءبىر تارماعى – ەشكى ءوسىرۋ ءىسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن كەيبىر قىرلارى وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
حايرەدەن راۋشانوۆ
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاق سپورتشىلارى وليمپيادانىڭ العاشقى كۇنىندە قالاي ونەر كورسەتتى؟
وليمپيادا • كەشە
قىسقى وليمپيادانىڭ العاشقى التىن جۇلدەسى كىمگە بۇيىردى؟
وليمپيادا • كەشە
ازيا چەمپيوناتى: قازاقستان جەڭىل اتلەتيكادان ەكىنشى التىن جۇلدەنى جەڭىپ الدى
جەڭىل اتلەتيكا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساراپشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىن برايل قارپىمەن جازۋ ۇسىنىلدى
اتا زاڭ • كەشە
