جامبىل وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان جاڭاتاس قالاسىنىڭ اتاعى دۇركىرەپ شىعىپ, ءدۇيىم ەلگە ايگىلى بولعانىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. كەنشىلەر قالاسى اتانعان شاعىن شاھار ەلىمىزدە جۇمىس كۇشىنىڭ كوپتىگىمەن دە, اۋقىمدى وندىرىسىمەن دە العا شىقتى. ايگىلى جازۋشى شەرحان مۇرتازا جاڭاتاستاعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ ومىرىنەن «قارا مارجان» دەگەن رومان جازدى. ودان ءبولەك, جاڭاتاس جايىندا ەلىمىزدىڭ باستى باسىلىمدارىندا دا كولەمدى ماقالالار جاريالاندى.
ال كەزىندە 60 مىڭ حالقى بولعان جاڭاتاس قالاسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قانداي؟ زامانىندا 20 مىڭنان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن «پو كاراتاۋ» اتاۋىمەن ايگىلى بولعان كاسىپورىننىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى نەندەي؟
ولكەدەگى ءوندىرىستىڭ ءورىسى
جاڭاتاس قالاسىندا ورنالاسقان «قازفوسفات» جشس فيليالى – قاراتاۋ-شولاقتاۋ كەن وڭدەۋ كەشەنى ءناتيجەلى جۇمىس ىستەپ تۇر. كاسىپورىن ديرەكتورى مۇراتقالي سارسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كاسىپورىندا بۇگىنگى تاڭدا 2062 ادام ەڭبەك ەتەدى. ال جاڭاتاس قالاسىنىڭ وزىندە كوكسۋ, كيىزتاس جانە جاڭاتاس كەن ورىندارى بار. سونداي-اق, ءۇش كەن ورنى سارىسۋ اۋدانىنا, تالاس اۋدانىنا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنا قارايدى. اتالعان التى كەن ورنىنىڭ تورتەۋىندە كەن ءوندىرۋ اشىق ادىسپەن جۇرگىزىلسە, ەكەۋىندە شاحتالىق تاسىلمەن وندىرىلەتىنىن جەتكىزگەن كەشەن باسشىسى دايىن شيكىزاتپەن وبلىسىمىزداعى «جاڭا جامبىل فوسفور» زاۋىتى باستاعان ءىرى كاسىپورىندارمەن قاتار, رەسەي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىنىڭ دە وڭدەۋ ورىندارى قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ايتتى. – بىزدە شيكىزاتتى وڭدەيتىن 5 فابريكا بار. ول جەردە ۇساقتاۋ, ەلەۋ, ۇنتاقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. وسى جۇمىستارعا ءوز ازاماتتارىمىز تارتىلادى. سىرتتان كەلەتىن ادام جوق, – دەگەن مۇراتقالي سارسەنوۆ كاسىپورىننىڭ جوعارىدا اتالعان ءۇش اۋدانعا جىل سايىن سالىقتان بولەك 5 ميلليون تەڭگە ءبولىپ وتىرعانىن دا جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, كەشەننىڭ تەحنيكالىق, قاۋىپسىزدىك جايىمەن دە تانىستىردى. وسى جولى قاراتاۋ كەن وڭدەۋ كەشەنى ورتالىق بايىتۋ فابريكاسىنداعى ەڭبەك ادامدارىمەن دە سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اتالعان فابريكانىڭ باس ينجەنەرى ەسەن ماڭعىتاەۆ شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىن 1981 جىلى تامامداعان سوڭ, ەلباسى العاشقى ەڭبەك جولىن باستاعان تەمىرتاۋ قالاسىنا جولداما ارقىلى جۇمىسقا جىبەرىلەدى. ال 1985 جىلى جاڭاتاس قالاسىنا كەلگەن ەسەن وستەمىر ۇلى وسى جەردە جوندەۋشى-سلەساردان باستاپ, باس ينجەنەر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن. ال ەكى ۇلى مەن ءبىر قىزى جاڭاتاس قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول جاڭاتاستىڭ جايناعان كەلبەتىن, وركەندەگەن ءوندىرىسىن بۇگىندە ەرەكشە شابىتپەن ەسكە الادى. سونىمەن قاتار, ورتالىق بايىتۋ فابريكاسى باقىلاۋ-ولشەۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتوماتتاندىرۋ بولىمىندە كەزەكشى سلەسار بولىپ ىستەيتىن نۇرعالي نۇرمانوۆ تا مۇندا 20 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءبىر قىزىعى, نۇرمانوۆتار اۋلەتىندە ءوندىرىس سالاسى اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان كاسىپ ەكەن. اكەسى قايىپ نۇرمانوۆ تا, اناسى تازاگۇل بايماعانبەتوۆا دا كەزىندە جاڭاتاستىڭ وندىرىسىنە ۇلەس قوسىپ, ۇزاق جىل وسى كاسىپورىندا جۇمىس ىستەگەن ارداگەرلەر بولىپ شىقتى. بۇگىنگى تاڭدا جاڭاتاس قالاسىنداعى ءوندىرىستىڭ ءورىسى وسىنداي. ەڭبەك مايدانىندا قايناپ جاتقان ازاماتتاردىڭ قاتارى بارشىلىق. سونداي-اق, اۋدان ونەركاسىبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ «قاراتاۋ» كەن وڭدەۋ كەشەنى وتكەن جىلى 1 ميلليارد 294,9 ميلليون تەڭگەگە 1 ميلليون 056,8 مىڭ توننا فوسفور ونىمدەرىن وندىرگەن. كەلەشەكتە دە بۇل كورسەتكىش جالعاسىن تاباتىن بولادى.«ەۋروحيم» ەلگە نە بەرەدى؟
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باعدارلاماسى اياسىندا, جاڭاتاس قالاسىندا ىسكە اسىرىلۋعا جوسپارلانعان «ەۋروحيم-قاراتاۋ» جشس-ءنىڭ قۇرعاقتاي ۇساقتاۋ جانە بولشەكتەۋ نىساندارى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر شەڭبەرىندە اشىلعان بولاتىن. اتالعان كاسىپورىن وتكەن جىلى 13 ميلليارد 574,0 ميلليون تەڭگەگە 515,0 مىڭ توننا كەن, 356,2 مىڭ توننا فوسفور ۇنتاعىن وندىرگەن. بۇل كورسەتكىشتىڭ الداعى ۋاقىتتا دا ۇلعايىپ, «ەۋروحيم» ەل ومىرىنە ەرەكشە سەرپىن بەرەتىنىن سارىسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى بالابەك نارباەۆ ايتىپ وتىر. – 2018 جىلدان باستاپ جىل سايىن كەمىندە 640,0 مىڭ توننا فوسفوريت ۇنتاعى وندىرىلەتىن بولادى. 2020 جىلدان باستاپ جىلىنا 2,8 ميلليون توننا تاۋارلى ءونىم ءوندىرۋ جوسپارلانۋدا. ونىڭ ءىشىندە مينەرالدى تىڭايتقىشتار 1,5 ميلليون توننا بولادى. بۇل جوبا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ كولەمىن ارتتىرىپ قانا قويماي, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ دە كولەمىن ارتتىرادى, – دەيدى اۋدان باسشىسى. زاۋىت تولىق قۋاتىنا شىققاندا 1200 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. ال 2020 جىلعا قاراي, جۇمىس كۇشىنىڭ الدەقايدا ارتاتىنىنا جوسپار بار. بۇگىنگى كۇنگە «ەۋروحيم-تىڭايتقىش» جشس-دا 230 ادام, «ەۋروحيم-قاراتاۋ» جشس-دا 170 ادام, بارلىعى 400 ادام جۇمىس ىستەۋدە. سونىمەن قاتار, مەردىگەر كومپانيالاردا 300 جۇمىسشى جۇمىسقا تارتىلعان. وتكەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 21,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا ونىڭ 2 ەسەگە جۋىق ارتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى «ەۋروحيم» جشس ەسەبىنەن ءوسىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, بولاشاقتا دا بۇل جوبا جاڭاتاستىڭ جاڭارۋىنا ەرەكشە سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. ەگەر اتالعان جوبا بويىنشا مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولسا, بۇل ءوز كەزەگىندە ءوندىرىستى وركەندەتىپ قانا قويماي, جۇمىسسىزدىقتىڭ دا جويىلۋىنا جول اشاتىنى كۇمانسىز. بۇل تۇرعىدا اۋدان باسشىلىعى بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدى قولعا الىپ كەلەدى. سەبەبى, بولاشاقتا اتالعان جوبالاردى جالعاستىراتىن ماماندار قاجەتتىگى بۇگىننەن باستاپ تۋىنداپ وتىر. «جاڭاتاس قالاسىندا 2 كوللەدج بار. سونىڭ بىرەۋىن «ەۋروحيمنىڭ» بالانسىنا بەرىپ وتىرمىز. مۇنداعى ماقسات – جاس مامانداردى تاربيەلەۋ. ولار رەسەيدەن ماماندار شاقىرتىپ, جاستارىمىزدى جاڭا تەحنولوگياعا بەيىمدەسە, دۇرىس بولادى. ايتپەسە, ءومىر بويى رەسەي فيرماسىنا جۇمىس ىستەۋ قاۋپى تۋىندايدى», دەيدى بالابەك نارباەۆ. سونداي-اق, 2020 جىلعا قاراي جاڭاتاس تۇرعىندارىنىڭ سانىن 30 مىڭعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن. جوسپاردا زاۋىتتىڭ جانىنان مەيرامحانا, مونشا, تىگىن تسەحى جانە تاعى دا باسقا ورىندار اشۋ بار. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭاتاستا جۇمىس كۇشىنىڭ قارقىن الۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزبەك.
قۇرىلىس قارقىنى قاناعاتتانارلىق پا؟
اۋدان اكىمى بالابەك نارباەۆ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى اياسىندا 80,0 ميلليون تەڭگەگە 6 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيدە جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ وتىر. بىراق جاڭاتاس قالاسىندا اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا تۇرعىن ءۇي الۋ كەزەگىندە بارلىعى 1685 مۇقتاج ازامات تىركەلگەن ەكەن. – ونىڭ ىشىندە 1-ءتىزىم بويىنشا 27 جەتىم بالا, 2-ءتىزىم بويىنشا 1062 از قامتىلعان وتباسى بولسا, 3-تىزىمدە 596 بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرى بار, – دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن شالاباەۆ. باسپانا باستى مۇڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, قالاداعى ءاربىر تۇرعىننىڭ ءوز ءۇي-جايى بولۋى ماڭىزدى. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا جاڭاتاس قالاسىندا جوندەلمەگەن 18 ءۇي بار ەكەن. قالا ىشىندە قالقاسى عانا قوڭىرايىپ بوس تۇرعان ۇيلەر شىنىندا دا جەتەرلىك. بۇل ءبىر جاعىنان قالا كوركىنە نۇقسان كەلتىرەتىن بولسا, ەكىنشى جاعىنان ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي الۋ كەزەگىن ارتتىرا بەرەدى. ال «التىن وردا-2006» جشس ديرەكتورى داۋلەتالدى جانباەۆ مەملەكەت قارجىسىمەن جوندەلگەن 2 ءۇيدى, ءوز قارجىسىمەن جوندەلگەن ءبىر ءۇيدى تاپسىرعان. ەندى تاعى ءبىر 60 پاتەرلى ءۇيدىڭ ەلۋ پايىزىنىڭ ءبىتىپ تۇرعانىن جەتكىزگەن كاسىپكەر قاراجات بولسا, قالعان ۇيلەردى جوندەپ, تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ وتىر.كاسىپكەر نەگە كۇيىنەدى؟
قالا اكىمدىگىنىڭ عيماراتىنا كەلگەن جاڭاتاستاعى «جاراسبەك اتا» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى پەيىشبەك جاراسبەك ۇلى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان مەملەكەتكە العىسىن, سونداي-اق, ءوزىنىڭ دە 780 باس قوي مەن 30 سيىرىنا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا الىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, بارلىق شارۋالارعا ورتاق ءبىر ماسەلەنى كوتەردى. شارۋا وتكەن جىلى «قۇلان» باعدارلاماسى اياسىندا «ساۋداكەنت كرەديتتىك سەرىكتەستىگى» جشس ارقىلى 5 ميلليون تەڭگە الىپ, 19 جىلقى مالىن ساتىپ العان ەكەن. الايدا 14 پايىزدىق نەسيەنىڭ 7 پايىزىن مەملەكەت تولەيدى دەگەن سوڭ قاراجات العان شارۋا ەندى بۇگىندە سول 14 پايىزدىڭ ءبارىن ءوزى تولەپ وتىرعانىن ايتادى. – نەسيە العانىما ءبىر جىلعا جاقىندادى. الايدا, اي سايىن 60 مىڭ تەڭگەگە جۋىق اقشا تولەيمىن. مەيلى, مەنىڭ جاعدايىم بار. بىراق كاسىبىن ەندى باستاپ جاتقان شارۋالار قايتەدى, – دەيدى كاسىپكەر. بۇل ءبىر عانا كاسىپكەردىڭ باسىنداعى جاعداي بولماسا كەرەك. ماسەلەنى «ساۋداكەنت كرەديتتىك سەرىكتەستىگى» جشس باسقارما توراعاسى شەرحان قىدىرباەۆ بىلايشا ءتۇسىندىردى. سەرىكتەستىك باسشىسى سۋبسيديالاۋ بويىنشا وبلىس اكىمدىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا ءوتىنىش بەرگەنىن, ال باسقارمانىڭ شەشىم شىعارىپ بەرگەنىن ايتتى. ناتيجەسىندە كەلەشەكتە نەسيە العان كاسىپكەرلەردىڭ بۇل ماسەلەسى وڭىنان شەشىلىپ, 14 پايىزبەن تولەنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىستى بولىگى قايتارىلىپ بەرىلەدى نەمەسە الداعى تولەيتىن نەسيەسىنەن شەگەرىلەدى ەكەن.ءتۇيىن
بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا كوگىلدىر گاز ماسەلەسى وتە وزەكتى. بىراق «ەۋروحيم» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شايان وڭىرىنەن جاڭاتاس قالاسىنا دەيىن كوگىلدىر گاز تارتۋدى قولعا الىپ وتىر. ەگەر ماقسات ورىندالسا, 2018 جىلى قالا كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلادى. ال تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى دە ءوز كەزەگىندە وتكىر ماسەلە. بولاشاقتا اتالمىش كومپانيا جوباسى بويىنشا جاڭاتاستى «اقىلدى قالاعا» اينالدىرۋ دا جوسپاردا بار. حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى
