قۋراعان اعاش قۇلايدى

جەتىسۋ! بۇل ولكەنىڭ قۇنارلى توپىراعىنا قاراپ قايران قالاسىڭ. كەز كەلگەن تالدى شانشىپ قالساڭ بىردەن تامىر جايادى. «جەر ءجانناتى» دەگەن تەڭەۋ بەكەر ايتىلماعان. ءيا, اعاش جەردىڭ كوركى. كوشەنىڭ ءسانى. بىراق, ءبىر نارسەگە كوڭىل اۋدارمايتىن سياقتىمىز. اعاشتار دا قارتايادى. جاسى جەتكەندە تامىرى سۋالادى. ءشىرىپ, توزادى. ال قۋراعان اعاشتىڭ ءبىر كۇنى قۇلايتىنى راس. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءسوز ەتكەلى وتىرعان ماسەلەمىز وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. ءسىز جەتىسۋ ايماعىندا بول­دى­ڭىز با؟ بولساڭىز, اسىرەسە, ال­ما­تى – قورعاس, الماتى – تال­عار كۇ­رە جولدارىنىڭ جيەگىندە ءوسىپ تۇر­عان اعاشتارعا نازار سا­لى­ڭىز­شى. بۇلار سوناۋ كەڭەس زا­ما­نى­ن­دا وتىرعىزىلعان ەكەن. ولار­دىڭ جاسى جارتى عاسىر, ءتىپ­تى ودان دا اسىپ كەتكەن شىعار. اتا-با­با­لارىمىزدىڭ: «اعاش تامى­رى­مەن مىقتى», دەگەن سوزىنە دەن قويساق, وسىنشاما جىل ءوسىپ تۇر­عان ولار ءالى مىقتى دەپ ايتا ال­ماس ەدىك ال بيىكتىگى قانداي دەيسىز عوي, ون بەس مەترگە دەيىن بارادى. «بيىك اعاش بۇرىن قۇلايدى» دەگەن ءسوز وسىن­دايدا ەسكە تۇسەدى. قۇلاپ تا جا­تىر. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ادام­داردى جازىم ەتكەن وقيعالار دا جوق ەمەس. ءبىر عانا الماتى شاھارىنداعى جاع­دايلارعا توقتالايىق. وتكەن جى­لى الماتىلىق ستۋدەنت ءمولدىر ەرجانوۆا ءبىز ايتقان حالگە ۇشى­رادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى كۇن­دەلىكتى ساباعىنان شىعىپ, ايال­داماعا جەتە بەرگەندە وقىس جاع­داي­عا تاپ بولدى. توبەسىندە ءتونىپ تۇر­عان تەرەكتىڭ ءبىر بۇتاعى شورت سىنىپ, قىزدىڭ باسىنا قۇلايدى. تاپا تال تۇستە ورىن العان وقيعا بولعاندىقتان كوشەدەگى جۇرت بىردەن كومەككە ۇمتىلادى. قاتتى جاراقات العان ءمولدىردى دەرەۋ جەدەل جاردەم كولىگى اۋرۋحاناعا الىپ كە­تەدى. ميى قاتتى شايقالعان قىز بىرنەشە كۇن توسەككە تاڭىلىپ, جانى ارەڭ قالادى. ءدال وسىنداي جاعداي الماتى قا­لاسىنىڭ تۇرعىنى ەلەونورا پاك­تىڭ دا باسىنان ءوتتى ول تۋرالى كتك تەلەارناسى حابارلادى. ەلەونورا بالاسىمەن بىرگە كو­لى­گىنە وتىرا بەرگەندە ەمەن اعا­شى قۇلايدى. كولىكتى ءبىر-اق جاپىرىپ ءتۇس­كەن. قۇداي ساقتاعاندا, ادام شى­عىنى ورىن الماپتى. ءبى­راق قات­تى جاراقاتتانعان سابيگە ءبىر­نەشە رەت وتا جاسالعان كورىنەدى. وكىنىشتىسى, بۇل ەكى وقيعانى دا ەشقانداي مەكەمە ءوز مويىندارى­نا العان جوق. ءبىرى – اعاشتىڭ شىرىمەگەنىن العا تارتسا, ەكىنشىسى – بۇل اعاش انا مەكەمەگە, مىنا مەكەمەگە قارايدى دەپ قاشقاقتاعان. اقىر اياعىندا ءىس «جابۋلى قازان» كۇي­ىن­دە قالعان. ونى ايتاسىز, تالعار كۇرە جو­لىنىڭ جيەگىندە ءوسىپ تۇرعان بيىك اعاشتىڭ قۇلاۋى ادام ءولى­مى­نە سوقتىردى. بۇل وقيعا جاز ايى­نىڭ سوڭىنا تامان بولدى. كۋا­گەر­لەردىڭ ايتۋىنشا, سول كۇنى قات­تى جاڭبىر جاۋعان, جەل تۇرعان. ويىن­دا ەشنارسە جوق ارىستاي ازا­مات ءوز كولىگىمەن ۇيىنە قاراي كە­لە جاتقان. جول اشىق. ەشقانداي كە­دەرگى جوق. كەنەت قۋراعان اعاش ونىڭ كولىگىنە قاراي قۇلايدى. مۇن­دايدى كۇتپەگەن الگى جىگىت قا­شىپ تا ۇلگەرە الماعان. سول جەردە ءتىل تارتپاي كەتكەن. اعاشتىڭ كە­سى­رى­نەن ءبىر وتباسى وسىلاي قارا جامىل­دى. بۇل جەردە دە كىنالى تاعى اعاش بولىپ قالا بەردى. قاراپ وتىرساق, قۋراعان اعاش­تان زارداپ شەككەندەر از ەمەس. ەن­­دى بۇعان قانداي شارا قولدانۋ كە­رەك؟ ارينە, ءبىز جول بويىنداعى اعاش­­­تاردى تۇگەلدەي قوپارىپ الىپ تاس­تاسىن دەپ جاتقان جوق­پىز. ءويت­كە­نى, ولار وتتەگى ءبو­لىپ, اۋانىڭ تا­­زارۋىنا ۇلەس قو­سا­دى. اۆتو­ك­و­لىك­­تەردەن شىققان كو­مىر­قىشقىل گازىنىڭ اينالاعا تارالۋىنا جول بەر­مەيدى. ايتپاعىمىز, سولارعا جاۋ­اپتى مەكەمەلەر قۋراعان اعاش­تاردى كەسىپ, تىم بيىكتەرىن الاسارتىپ, ءبارىن ادام ومىرىنە قاۋىپ توندىرمەيتىندەي ەتىپ رەتتەسە دەگەن نيەت. جالپى, قالا بولسىن, دالا بولسىن كەز كەلگەن اعاشتاردى جول جيەگىنە ءوسىرۋ دۇرىس پا؟ جوق الدە, تابيعي قۇبىلىستارعا ءتوزىمدى ارنايى اعاش كوشەتتەرى بولا ما؟ شەت ەل­­دەردە اينالانى كوگالداندىرۋ ءما­سەلەسى قالاي جۇرەدى؟ ءبىز وسى سۇراقتارىمىزعا تەحنيكا عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وقۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءابدى قيال­باەۆتىڭ پىكىرلەرىنەن جاۋاپ تاپ­تىق. «ءدال وسىنداي داۋىل جاپونيا­نىڭ تەڭىز جاعالاۋلارىندا ءجيى بو­لىپ تۇرادى. بىراق, وندا قات­تى جەلدەن قالا اعاشتارى قۇ­لاپ, كەساپاتقا ۇشىرامايدى. ونىڭ سىرى نەدە دەيسىز عوي؟ بار­لىعى مەملەكەت تاراپىنان زاڭ­داس­تىرىلعان, ياعني ءاربىر تالاپ ستان­دارت نەگىزىندە جۇزەگە اسىرى­لادى. ولاردى كۇتۋدىڭ وزىندىك ءتار­تىبى بار. ال بىزدە ۇيەڭكى دە, مو­رت سىنعىش تەرەك تە, رەتسىز ءيىرى­لگەن قاراعاش تا قاتار-قاتار وتىرعىزىلا بەرەدى... قىسقاسى, قولعا نە تۇسسە, سونى تالعامسىز پايدالانا بەرەمىز. مەنىڭشە, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك قالا كوشەلەرى مەن ساياباقتارعا, گۇلزارلار مەن جول جيەگىنە, ايالدامالارعا اعاش وتىرعىزعاندا حالىقارالىق ءتا­جى­ريبەلەرگە سۇيەنگەن ءجون شىعار دەپ ويلايمىن. سوندا جوعارىدا اي­تىل­عانداي وقيعالار ورىن الماس ەدى. كەيدە بىزدەر تابيعاتتى قور­عاي­مىز دەپ ءجۇرىپ, ادام ءومىرىنىڭ قاۋ­ىپ­سىزدىگىن ۇمىتىپ كەتەمىز. ال ادام – ەكولوگيالىق وبەكتىنىڭ ءبىر­دەن-ءبىر باعالى سۋبەكتىسى», دەي­دى. ءيا, عالىم وتە دۇرىس ايتادى. ەڭ قىمبات قازىنا ادام ەمەس پە. ەن­دەشە, اتالعان ماسەلەگە سال­عى­رت قاراۋعا حاقىمىز جوق. سان سوق­تىراتىن وكىنىشتەردىڭ قاي­تا­لانباۋىن تىلەيمىز. ەندى ءبىر ءسات قاراپايىم تۇر­عىن­داردىڭ پىكىرىنە قۇلاق سالىپ كو­رە­لىك. –جول بويىنداعى اعاشتار قىس­تى كۇنى ودان دا بەتەر قاۋىپ ءتون­دىرەدى. كۇن ساۋلەسىن قالقالاپ, جال­تىراعان مۇزدىڭ ەرۋىنە كەدەرگى كەل­تىرەدى. مەنىڭ ويىمشا, سول اعاشتاردى العاش وتىرعىزعاندار ماسەلەگە تەرەڭدەپ ءمان بەرمەگەن سياقتى. ەگەر ولار جولدان بىرنەشە مەتر قاشىقتىقتا ءوسىپ تۇرعاندا, ءبۇ­گىن ءسىز بەن ءبىز بۇل تاقىرىپتا بۇ­لاي­شا پىكىر الماسىپ وتىرماس ەدىك. جاڭادان سالىنىپ جاتقان جول­دار­عا كوز جۇگىرتىپ قاراڭىزشى. جا­عالاۋىنا ەشقانداي اعاشتار وتىر­عىزىلماعان. ەۋروپالىق ستان­دارت سولاي بولۋى مۇمكىن. ەسە­سىنە اينالادان تونەتىن قاۋىپ جوق. سوندىقتان دا ەسكى اعاشتاردى وتاي­تىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى, – دەيدى تالعار اۋدانىنداعى تۇز­دىباستاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ادىلەت تەمىرباەۆ. جول – بارىنە ورتاق. ونىمەن حان دا, قارا دا جۇرەدى. ال, جول جيەگىندەگى قۋراعان اعاش قاشان, قاي كۇنى, كىمنىڭ باسىنا قۇلايتىنىن دا ەشكىم بىلمەيدى. قازاقتا: «ساق­تان­ساڭ – ساقتايمىن», دەگەن جاقسى ءسوز بار. ەندەشە, تاعى كىمنىڭ باسىنا قۇلار ەكەن دەپ كۇتىپ وتىرماي, ءتيىستى ورىندار بۇل جۇمىستاردى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الاتىن مەزگىل جەتتى. بايقاڭىز, باسىڭىزعا اعاش قۇلاپ كەتپەسىن! بولات ءماجيت, جۋرناليست الماتى وبلىسى