دەگدار دارىگەر

اباي قاباتاي ۇلى بايگەنجيننىڭ قىزمەتتىك مارتەبەلەرىن, اتاقتارى مەن ناگرادالارىن قىسقاشا سانامالاپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىراز كولەمدى العان بولار ەدى. ەڭ نەگىزگىلەرىن اتاپ وتەر بولساق, ول – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينا ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ديرەكتورى, ەۋروپا جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كوميتەت تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, «بارىس» جانە «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. رەسمي اتاق-لاۋازىمدارىمەن بىرگە جۇرتشىلىق ونى ازاماتتىق ۇستانىمى بەرىك ادام, ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى مامان جانە بەدەلدى باسشى, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, پراكتيك عالىم ءارى ۇلاعاتتى تالىمگەر-ۇستاز رەتىندە جاقسى بىلەدى. تۋعان جەردىڭ ءار ادامنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ونىڭ ازامات بولىپ وسۋىنە تيگىزەتىن ىقپالى وتە زور. سەبەبى كىندىك قانى تامعان تۋعان جەر – تەك ساعىنىشتىڭ ارقاۋى عانا ەمەس, سارقىلماس شابىتتىڭ دا قاينار كوزى. اباي قاباتاي ۇلى بايگەنجين 1947 جىلدىڭ 27 اقپانىندا كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ بوتاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. ول 1964 جىلى الماتىداعى №25 مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن, سول جىلى الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1970 جىلى ۇزدىك ءتامامدايدى. اق جەلەڭ كيگەن ارمانشىل جاستىڭ ەڭبەك جولى وسىلاي باستالدى. كەمەل ءبىلىم مەن ەڭبەككە دەگەن تالپىنىسىن قاتار ۇشتاستىرعان جاس جىگىت از ۋاقىتتا ءوز ورتاسىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, 1978 جىلى الماتى قالالىق كلينيكالىق جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. ەندى ءوز بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار وعان ەڭبەك ۇجىمى قىزمەتىنىڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىگىن دە قوسا الىپ ءجۇرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. سول جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ, كوكىرەك اۋرۋلارىن ەمدەۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ەنگىزەتىن مامان بولىپ تانىلدى. تاجىريبە تالماس ىزدەنىستەن تۋادى. تۋمىسىنان زەرەك ءارى ىزدە­نىمپاز ابەكەڭ وسى سالانىڭ جولىنا دەندەپ ءتۇسىپ, تالاي جانداردى ولىمنەن اراشالاپ, ومىرگە قايتا ورالۋىنا جاعداي جاسادى. ا.بايگەنجيننىڭ وكپە اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ نەمەسە ونى ءبىرجولاتا ساۋىقتىرۋدىڭ ادىستەرىن ازىرلەۋ ماقساتىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەرى 1995 جىلى وتە ءساتتى قورعاپ شىققان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا جان-جاقتى كورىنىس تاپتى. دارىندى ءارى ماقساتىنا ۇمتىلعان جاس عالىمنىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعالاندى جانە رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي مەديتسيناسىندا تاعى ءبىر ءىرى ءارى كەلەشەگى زور مامان ءوسىپ كەلە جاتقاندىعى تۋرالى اڭگىمە ايتىلا باستادى. حح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى ايتۋلى دا ايرىقشا وقيعالارعا تولى بولدى. 1978 جىلى قىركۇيەك ايىندا ەلدىڭ استاناسىندا دۇنيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى ءوتىپ, ول الماتى كونفەرەنتسياسى دەگەن اتپەن مەديتسينا تاريحىنا ەندى. سول جىلدارداعى كسرو-عا ءتان تەرەڭ وقشاۋلانۋ جاعدايىندا بۇل «سىرتقى الەمگە» كەزدەيسوق اشىلعان تەرەزەدەي بولىپ ەدى. الەمنىڭ 150 مەملەكەتىنەن بىلىكتى ءارى ەسىمدەرى دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى عالىم-ماماندار كەلگەن سول اسا ءىرى حالىقارالىق فورۋم جاس ءارى جاڭاشىل دارىگەر اباي بايگەنجيننىڭ ومىرىندە وشپەستەي ءىز قالدىردى. ونىڭ 1981 جىلى جەنەۆا قالاسىندا وتكەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ حالىق­ارالىق كۋرسىنا شاقىرىلۋى كەز­دەيسوق ەمەس ەدى. سول جەردەن ول «دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ شەبەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاقپەن ورالدى. اباي قاباتاي ۇلىنىڭ ۇيىم­داستىرۋشىلىق تالانتىنا تاعى ءبىر سىناق 1988 جىلعا سايكەس كەلدى. ول ءوزى باس بولىپ, بارلىق جوبالاۋ قۇجاتتارىن ازىرلەپ, ايماقتىق دياگنوستيكالىق ورتالىق اشىپ, سوعان باسشىلىق جاسادى. ول كەزدە مۇنداي قۇرىلىمدى قۇرۋ دەگەنىڭىز مۇلدە جاڭا ءارى بەيمالىم ءىس ەدى, ونى جولعا قويۋ كوپ كاسىبي جانە ادامي قاسيەتتەردى تالاپ ەتتى. الماتى تۇرعىندارى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاڭاشىل ءارى بالامالى ءتۇرىن لايىقتى باعالادى, ولار وسى مەكەمەنىڭ قىزمەتىن بەلسەندى پايدالانا باستادى. وڭتۇستىك استانانىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقان بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ وشاعى وسى كەزگە دەيىن حالىققا تابىستى ءارى ۇزدىكسىز قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. جاقسىنىڭ ارتىندا جارقىن ءىز قالادى دەگەن وسى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان ال­عاشقى كۇندەردەن باستاپ مەم­لەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق پرو­گرەستىڭ ماڭىز­دى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىراتىنى بەلگىلى. ونى ۇيىمداستىرۋ, باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە رەفور­ما جاسالدى. ەڭ الدىڭعى قا­تارلى جابدىقتارى بار ونداعان مەديتسينالىق ورتالىقتار سالىندى. بارلىق وڭىرلەردە ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت الۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالۋدا. «ەلدىڭ بولاشاعى ۇلتتىڭ دەنساۋلىق جاع­دايىنا تىكەلەي بايلانىستى» – پرەزيدەنتتىڭ ايتقان وسى سوزدەرى دارىگەر بايگەنجين مەن ونىڭ ارىپتەستەرى قىزمەتىنىڭ ارقاۋىنا اينالعان. حالىقتا «كوزبەن كورگەنگە قول جەتەدى» دەگەن جاقسى ءسوز بار. ارينە, بۇل دا ادامنىڭ قابى­­­لەت-قارىمىنا بايلانىس­تى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ تاجى­ريبەلى ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ العان اباي قاباتاي ۇلى 2001 جىلى استانادا اشىلعان ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتا­لىقتىڭ قۇرىلۋىنا تىكەلەي اتسالىستى. باستاپقىدا رەسپۋب­ليكالىق كلينيكالىق اۋرۋحانا بولىپ اشىلعان بۇل مەكەمە قازىر ەلورداداعى ىرگەلى مەديتسينالىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ەڭ وزىق قۇرال-جابدىقتارىمەن جاراق­تاندىرىلعان بۇل ورتالىق قازىر ءوزىنىڭ قىزمەتى ارقىلى ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەت ەلدەرگە دە كەڭىنەن تانىمال. ويتكەنى, ونىڭ باسشىسىنىڭ ەسىمىنىڭ ءوزى وسى ورتالىقتىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ تۇر. اۋرۋ دەگەن اياق استىنان عوي. مەن بۇدان توعىز جىل بۇرىن قيىن جاعدايعا تاپ بولىپ, جۇرەك دەرتىنە ۇشىراعان ەدىم. قان قىسىمىم اتويلاپ تۋلاپ, جۇرەك دەرتىنىڭ قاۋپىن ودان سايىن اسقىندىرا ءتۇستى. سول كەزدە, اللانىڭ قالاۋى­مەن شىعار, دارىگەر بايگەنجين مەنىڭ قاسىمنان تابىلدى. ول اياق استىنان كەلگەن دەرتتەن جانىمدى امان الىپ قالۋعا سەبىن تيگىزدى. اباي قاباتاي ۇلى كۇندىز-ءتۇنى جانىمدا بولىپ, بارلىق وزگەرىستەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەردى تىكەلەي ءوزى قاداعالادى, ايگىلى كارديوحيرۋرگ يۋري پيامەن بىرگە جۇرەككە كۇردەلى وپەراتسيا جاساۋدى ۇيىمداستىرىپ, ونىمەن ءوزىنىڭ ماڭىزدى بايقاۋلارىمەن جانە ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى. ءبىز ادەتتە «جانىڭدا ءجۇر جاقسى ادام» دەگەن ءسوزدى جاي ايتا سالۋىمىز مۇمكىن. الايدا, بۇل سوزدەر ادامنىڭ ءومىرى مەن ءولىمىنىڭ ماسەلەسى شەشىلىپ جاتقان كەزدە ءوزىنىڭ اسا ايرىقشا مانىنە يە بولادى. وسىندايدا دارىگەرلەردىڭ جانقيارلىق, كەيدە ەلەۋسىزدەۋ ەڭبەگىنىڭ ناعىز باعاسىن سەزىنە باستايسىڭ, ادامدىق جانە دارىگەرلىك بورىشىنا ادال ولار وزدەرىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىنىڭ ارقاسىندا قيىندىققا دۋشار بولعان ادامدارعا كومەك قولىن سوزادى. كەز كەلگەن دارىگەردىڭ مىندەتى – ءاربىر سىرقاتتىڭ ءومىرى ءۇشىن كۇرەسكە ءوزىنىڭ جانىن سالۋ. ەگەر سەن ءوز ءىسىڭنىڭ ناعىز مايتالمان مامانى بولساڭ, وندا سەنىڭ يگىلىكتى ەڭبەگىڭ قالايدا حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتادى. اباي قاباتاي ۇلى – جىگەرى ادامداردىڭ شىنايى العىستارىنان قۋات الاتىن, مىنە, ءدال سونداي بەدەلدىڭ يەسى. ونىڭ كوپ قىرلى ءارى تىنىمسىز قىزمەتىنىڭ توركىنىندە ناعىز پاتريوتيزم, ءوز ەلىنىڭ لايىقتى بۇگىنى مەن جارقىن ەرتەڭىنە دەگەن قامقورلىعى, ءوزىنىڭ ازاماتتىق جانە كاسىبي بورىشىن سەزىنۋ قاسيەتى جاتىر. گيپپوكراتتىڭ انتىنا بۇل­جىماستاي ادالدىق تانىتىپ, حالىق­تىڭ دەنساۋلىعىن ىرگەلى ۇلتتىق يدەيالاردىڭ قاتارىنا كوتەرە بىلگەن وتاندىق مەديتسينا ەليتاسىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى اباي قاباتاي ۇلى دەسەك, مۇنىمىز ءسىرا دا ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. قازىرگى كۇنگە دەيىن استاناداعى ابەكەڭ باسقاراتىن ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىقتا مىڭداعان كۇردەلى ءارى ەرەكشە وپەراتسيالار جاسالدى. مۇنىڭ ءوزى ومىرگە قايتا ورالعان مىڭداعان عۇمىر, قايتا سوققان جۇرەك دەگەن ءسوز. قازىر ۇلكەندەر مەن سابيلەرگە ارنالعان بۇل ورتالىقتا ءارتۇرلى كۇردەلى وپەراتسيالار: اورتو-كورو­نارلىق بەكەمدەۋ, جۇرەك تامىرلارىنا قورعانىش ستەندتەر قويۋ, باللوندىق انگيو­پلاستيكالىق وتا, مي قاتپارلارىنا جانە ومىرت­قالارعا كۇردەلى وتا جاساۋ جۇزە­گە اساتىن بولدى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى – قازىرگى قازاق­ستان مە­ديتسيناسىنىڭ ناقتى جەتىستىكتەرى. سوڭعى وتىز جىلدىڭ كو­لەمىندە ا.بايگەنجيننىڭ اۆ­تورلىعىمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىس جۇمىستارى تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, شەت ەلدەرگە دە كەڭىنەن تانىمال بولدى. اتاپ ايتقاندا, رەسەي, فرانتسيا, شۆەيتساريا, اقش, گەر­مانيا ءتارىزدى ەلدەردەن عا­لىمدار مەن ماماندار ول جەتەك­شىلىك ەتەتىن ورتالىققا كۇن قۇر­عاتپاي ات ءىزىن سالىپ جاتادى. تاجىريبە الماسۋ ماقسا­تىندا ارىپتەستەرى مەن سەرىكتەس­تەرىنىڭ شاقىرۋىمەن ءوزى دە شەتەلدەردە بولىپ تۇرادى. ەردىڭ اتىن ەڭبەك شىعارادى. ال ونىڭ ەڭبەگى ەلدىڭ جەتىستىگىنە اينالىپ وتىر. ءوزى قول ۇشىن سوزعان جانە سولاردىڭ جاقىن ادامدارىنىڭ بىرىنە اينالعان اباي قاباتاي ۇلىنىڭ اتىنا ايتىلعان العىستار جەكە اڭگىمە ەتۋگە لايىقتى ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. سونىمەن قاتار, ونىڭ ەلىمىزدىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتتارىنا سان مارتە يە بولۋى دا ماڭىزى ودان كەم ەمەس تاقىرىپ. مەرەكە كۇندەرى ونىڭ كەۋدەسىندە «بارىس», «پاراسات» وردەندەرى مەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاقتىڭ بەلگىسى جارقىرايدى. ا.ق.بايگەنجين – شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ كوپتەگەن اتاقتارى مەن ناگرادالارىنىڭ يەسى. 2007 جىلى ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كوميتەت تورالقاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانۋىنىڭ ءوزى دە كوپ نارسەنى اڭعارتادى. رەسەي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­ترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «دەنساۋلىق اسسامبلەياسى» قورى ونى «ار-نامىس, قايراتكەرلىك, جاسامپازدىق, مەيىرباندىق» وردەنىمەن ماراپاتتادى. 2009-2010 جىلدارى وعان «گيپپوكرات» جانە «سوكرات» حالىقارالىق وردەندەرى تابىس ەتىلدى. ول – «ەۋروپانىڭ قۇرمەتتى عالىمى» اتاعىنا دا يە. ءدال سول 2010 جىلى ول ۇلىبريتانيانىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى – «كورولەۆا ۆيكتوريا» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. 2011 جىلى اباي قاباتاي ۇلى حالىقارالىق سوكرات كوميتەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا «The Name in Science» جوعارى تيتۋلىن الدى, ال ونىڭ ەسىمى ءححى عاسىرداعى ەڭ ۇزدىك عالىمدار كىتابىنىڭ تىزبەسىنە جازىلدى. ونى تاپسىرۋ سالتاناتتى شاراسى لوندون قالاسىندا ءوتتى. اباي قاباتاي ۇلىنىڭ كوش­باس­شىلىق قاسيەتى, ۇيىمداس­تىرۋ­شىلىق تالانتى جانە ازاماتتىق بەلسەندى ۇستانىمى استانا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى جانە مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرىن بىرىكتىرىپ وتىرعان «نۇر وتان» پارتياسى فيليالىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە دە ونىڭ قوعامدىق جانە ساياسي قىزمەتىنەن كورىنىس تاپتى. ول تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان زيالى وتباسىنىڭ باسشىسى, قامقور اكە جانە ارداقتى اتا. زايىبى فانيا ايدارحانقىزى ەكەۋى جاسىل شالعىننىڭ ورتاسىندا تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن بايتەرەكتەي ءوز شاڭىراعىن قۇرعان. اباي قاباتاي ۇلىن بىلەتىن كوپتەگەن ادامدار ءۇشىن تاعدىر ولارعا تاماشا زامانداستى, اقىلمان اڭگىمەشىنى جانە سەرگەك تە سەنىمدى دوستى تارتۋ ەتكەنى ناعىز باقىت دەپ ويلايمىن. سەرعالى قاسابەكوۆ