قاسيەتتى تۇركىستان قالاسى تۇركى الەمىنىڭ 2017 جىلعى مادەني استاناسى بولىپ وتىرعانى ءار قازاقتى مەرەيلەندىرىپ, جۇرەككە قۋانىش ۇيالاتاتىنى انىق. شىراقتى شاھارىمىز بۇل مارتەبەنى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا, تۇركسوي تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ازەربايجاننىڭ شەكي قالاسىندا وتكەن وتىرىسىندا قابىلدانعان شەشىمىمەن ەنشىلەگەن بولاتىن. استانا مارتەبەسى امانات, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. الداعى ناۋرىزدا سالتاناتتى اشىلۋ شاراسى بولماق. سوعان وراي تۇركىستان تاريحىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەي تۇسكەنىمىز ابزال. تۇركىستان دەگەن دە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, ونداعى تايقازان الدىمەن ويعا ورالادى. 54 جىل ەرميتاجدا مىرزاقاماقتا ۇستالعان قىمبات جادىگەرىمىز – تايقازاننىڭ حاقتىق جاردەمىمەن ناق يەسىنە قايتارىلۋى دا وزىنشە ءبىر عيبراتتى تاريح. وسىنىڭ جاي-جاپسارىن بىزگە وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن, سول كەزدەگى قوجا احمەت ياساۋي مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, قازىرگى ارداگەر, تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى نۇرماحان نازاروۆ ايتىپ بەردى.
– قۇرمەتتى نۇرەكە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءدال الدىنداعى جىلدارى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىندەگى ءامىر تەمىر قۇيدىرعان اتاقتى تايقازان اڭگىمەسى شىرقاۋ شىڭىنا جەتىپ تۇردى. ونىڭ لەنينگرادتاعى ەرميتاجدان قايتارىلۋ ءماسەلەسى قازاقتىڭ ار-نامىس, ابىرويىمەن ءبىر دەڭگەيگە قويىلا ءسوز ەتىلگەنىن ءبىلەمىز. قۇدايعا شۇكىر, 1989 جىلدىڭ جازىندا اق تۇيەنىڭ قارىنى جارىلدى. كەزىندە ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرىلىپ, جارتى عاسىر بويى جالىنىپ سۇراپ قايتىپ الا الماي جۇرگەن الىپ ءجادىگەر تايقازانىمىز ءوز ورداسىنا قايتا كەلىپ, تۇعىرىنا قايتا قونىپ, بەرەكەمىز تاسىعان كۇندەر ءالى ەستە. ال ەندى وسى ارادا تايقازاننىڭ قانداي جاعدايدا, قالاي, كىمدەردىڭ ىقپالىمەن قايتارىلعانىن بايان ەتپەستەن بۇرىن, اۋەلى ونىڭ سوناۋ لەنينگرادقا, الەم كوز تىگەتىن ەرميتاجعا قالاي بارعانىن ءاڭگىمەلەپ بەرىڭىزشى؟
– ايتايىن. ونىڭ جاي-جاپسارى بىلاي. 1935 جىلى يران ونەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا لەنينگراد پەن ماسكەۋدە بىردەي ءوتتى. مىنە, وسى القالى جيىننىڭ كورمەسىنە ۋاقىتشا قويۋ ءۇشىن دەگەن ارنايى مامىلەمەن تۇركىستانداعى تايقازان اتتاي قالاپ الدىرتىلعان ەكەن.
نەگىزىنەن سول جىلدىڭ 11-16 قىركۇيەك ارالىعىندا ەرميتاجدا, ال ەكى قورىتىندى ءماجىلىسى ماسكەۋدەگى قىزىل ارميا ۇيىندە وتكەن ءىىى حالىقارالىق كونگرەستىڭ كۇن ءتارتىبىندەگى باستى تاقىرىبى «يران ونەرى مەن ارحەولوگياسى» ەدى. الەمدىك عىلىمي قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان وسىناۋ كەلەلى ماسەلەنى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ زەردەلەۋگە اۆستريا, انگليا, اۋعانستان, گەرمانيا, گوللانديا, دانيا, يران, يسپانيا, پالەستينا, پولشا, سيريا, اقش, كسرو, تۇركيا, فينليانديا, فرانتسيا, چەحوسلوۆاكيا جانە شۆەتسيا سىندى بارلىعى 18 ەلدەن 188 عالىم دەلەگاتتار ءجانە كونگرەستىڭ 153 مۇشەسى قاتىسقان. ەرميتاجدىڭ شىعىس ءبولىمى بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان كورمە 84 زالدى تولايىم تولتىرىپ تۇردى دەيدى. مەيماندار نازارىنا ەرميتاجدىڭ ءوزىنىڭ قيساپسىز قازىنا جادىگەرلەرىمەن قاتار ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا, قازاقستان, تۇرىكمەنستان ءجانە ۋكراينا مۋزەيلەرىنەن اكەلىنگەن ەكسپوناتتار ۇسىنىلادى. الدىن الا بەلگىلەنگەن كۇن تارتىبىنە وراي 46 عىلىمي بايانداما جاسالادى. وسىنىڭ ىشىندە كسرو تاراپىنان 18 بايانداما ورتاعا سالىنىپ, وندا اكادەميك ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي ءوزىنىڭ «تەمىر داۋىرىندەگى ورتا ازيا شەبەرلەرى» اتتى بايانداماسىنىڭ تەڭ جارىمىن اقساق تەمىردىڭ تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ءۇشىن جاساتتىرعان قولا بۇيىمدارىنا ارنايدى. ايتا كەتسەك, مۇنداعى قولادان جاسالعان بۇيىمداردىڭ سانى 11 ەكەن. ياعني, ءبىر قازان, التى شىراعدان جانە ەسىكتەرگە ورناتىلعان ءتورت بالعا.
– دەمەك, قازاقتىڭ قاسيەتتى تايقازانى وسى جولى العاش رەت ءدۇيىم دۇنيەگە كوزايىم ەتىلىپ, الەمدىك قوعامداستىققا تانىستىرىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى ەمەس پە؟
– البەتتە, تايقازان تۋرالى عىلىمي تۇرعىداعى تۇڭعىش تولعامدى ءسوز وسى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ايتىلعان. تايقازاننىڭ كونگرەسس كورمەسىنە قاتىسۋى قازاقستان ءۇشىن, قازاق حالقى ءۇشىن سول نالالى وتىزىنشى جىلداردا ۇلكەن جۇبانىش ەدى. باعزىدان بەرگى يران ونەرىنىڭ قۇرامداس بولىگى سانالعان, كولەمى جاعىنان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قازاننىڭ قازاق مادەنيەتىنىڭ وشاعىنان تابىلۋى دا, بىلە بىلسەك, ارقاۋى ءۇزىلمەس ابىروي بولعان سىڭايلى. ال ەندى كەيبىرەۋلەردىڭ تىم اسىرە بايبالام سالىپ ايتىپ جۇرگەنىندەي, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قازاننىڭ 54 جىل بويى قايتارىلماي كەلۋىن كەڭەستىك وكىمەتتىڭ قازاق حالقىنا جاساعان وزبىرلىعى, قاساقانا قىساستىعى دەپ قاراۋ قيسىندى ەمەس. ءبىز ول كەزدە كەڭەس وداعى دەپ اتالاتىن ءبىرتۇتاس مەملەكەت, ءبىر ەل ەدىك. ءبارىمىزدىڭ ءبىر وتانىمىز بولدى. سول ۇلكەن وتانىمىزعا بۇرىنعى اعا بۋىن دا, ودان كەيىنگى بىزدەر دە وپاسىزدىق جاساعان جوقپىز, جاسامايمىز دا. ول – ءبىزدىڭ تاريحىمىز, تاعدىرىمىز. ال تاريحىمىز بەن تاعدىرىمىزدى جۇرەگىمىزدەن ءوشىرىپ تاستاي المايمىز. سول سياقتى, تايقازان دا ورتاق وتاننىڭ مۇددەسىنە, جالپىمىزعا قىزمەت ەتىپ, ەرميتاجدا قالا بەرسە, جارتى عاسىر سوندا كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالسا, دوستىق دانەكەرىنە اينالسا, ودان زيان شەككەن دە ەشكىم جوق. «سابىر ءتۇبى سارى التىن», ءتۇبى قايىرلى بولعانىن كوزىمىز كوردى.
– ءيا, ساباقتى ينە ساتىمەن كەلگەن سياقتى. بۇعان كەڭەس قوعامىنداعى ءوزگەرىستەر, دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر, سونىمەن بىرگە ۇلتتىق سانانىڭ ويانا ءتۇسۋى دە سەبەپ بولعان شىعار؟
– دۇرىس ايتاسىز. تاريح دوڭگەلەگىنىڭ ءبىر ءساتتى اينالىمىندا بىزگە كوپ يگىلىكتەر ءتاڭىر سىيىنداي تارتىلدى, ءتىپتى, ەگەمەندىك تە كەلدى. ونىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى كۇرەسىنىڭ وتەۋى, ەشكىمگە يىلمەگەن رۋحىنىڭ جەڭىسى دەپ بىلسەك كەرەك. ناق وسى ساباقتاستىقپەن عاجاپ جادىگەرىمىز – تايقازان دا تۋعان جەرىنە ورالدى. اعا بۋىننىڭ ەسىندە بولار, سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1985 جىلعى ءساۋىر ايىنداعى پلەنۋمى وداقتاس رەسپۋبليكالار حالىقتارىنىڭ ءتول تاريحىنا, ۇلتتىق مادەنيەتىنە, سالت-داستۇرلەرىنە جول اشتى. وسى كەزدە وداقتىق ۇكىمەت باسشىلارىنا ەرميتاجداعى قازاندى قايتارۋ جونىندە قوعام, ادەبيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ قولدارى قويىلعان حاتتار جونەلتىلە باستادى. سوكپ باسشىلىعىنا, كسرو جوعارعى كەڭەسىنە تۇركىستاننان سايلانعان دەلەگاتتار مەن دەپۋتاتتار ارقىلى دا ءوتىنىش-اماناتتار, تالاپ-تىلەكتەر تولاسسىز توعىتىلىپ تاپسىرىلىپ جاتتى. ادىلەتىن ايتساق, وسى جۇمىستاردىڭ باسىندا كەمەل اقىلدى, قازاقي قاندى, ۇلتجاندى مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ تۇردى.
– ءيا, وسى كىسىنىڭ تاپسىرۋىمەن ورتالىق كوميتەتتىڭ سول كەزدەگى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ لەنينگرادقا ەكى مارتە بارىپتى. ءبىزدىڭ ءبىلۋىمىزشە, تايقازاندى العاش كورىپتى. سودان ەرميتاجدىڭ ديرەكتورى ميحايل پيوتروۆسكيمەن جولىعىپ, سويلەسىپ, اسىل جادىگەردى ەلىنە قايتارۋ قاجەتتىگىنە كوزىن جەتكىزىپتى. ءار دەڭگەيدە وسىنداي دا ارەكەتتەر بولعان ەكەن.
– دۇرىس ايتاسىز. ءبىز دە وزاعاڭنىڭ قامشىلاۋىمەن 1989 جىلدىڭ 6 شىلدەسى كۇنى قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى ۇجىمىنىڭ اتىنان, تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق دەگەندەي, كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزىنە جەدەلحات جولدادىق. وندا بىلاي دەلىنگەن: «ماسكەۋ. كرەمل. حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى. كسرو جوعارعى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.ي.لۋكيانوۆ جولداسقا. ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەجەلگى تۇركىستان قالاسىنىڭ ەڭبەكشىلەرى لەنينگراد ەرميتاجىنداعى قازاندى ءوزىنىڭ ناعىز يەسىنە, احمەت ياساۋي مۋزەيىنە قايتارۋ تۋرالى جوعارعى كەڭەستەن بىرنەشە رەت ءوتىنىپ سۇراعان ەدى. ماسكەۋ ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدى قاناعاتتاندىرادى دەپ سەنەمىز. احمەت ياساۋي مۋزەي-ماۆزولەيىنىڭ ديرەكتورى ن.س.نازاروۆ».
وسىعان قوسا تاعى ءبىر جەدەلحات جولدادىق. ونىڭ دا ءماتىنىن كەلتىرە كەتەيىك.
«ماسكەۋ. كرەمل. حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى. قازاق كسر دەپۋتاتتارى ن.نازارباەۆ, و.سۇلەيمەنوۆ, م.شاحانوۆ جولداستارعا. تۇركىستان قالاسىنىڭ ەڭبەكشىلەرى توقىراۋ جانە قايتا قۇرۋ جىلدارىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنە لەنينگراد ەرميتاجىنداعى قازاندى ءوزىنىڭ ناعىز يەسى – احمەت ياساۋي مۋزەي-ماۆزولەيىنە قايتارۋ تۋرالى سان رەت ءوتىنىش جاساعان ەدى. وسىعان ىقپال ەتۋلەرىڭىزدى سۇرايمىز. وسىنداي جەدەلحات ا.ي.لۋكيانوۆقا جولداندى. احمەت ياساۋي مۋزەي-ماۆزولەيىنىڭ ديرەكتورى ن.س.نازاروۆ».
سول كۇنى-اق جوعارعى كەڭەس حاتشىلىعىنداعى ۆوروپاەۆ دەگەن كىسىنىڭ اتىنان جەدەلحاتتاردى الدىق دەگەن مازمۇندا جاۋاپ كەلدى.
– نەگىزگى ءسۇيىنشى حابار دا كوپ كەشىكپەگەن بولار؟
– ءيا. قۇداي ءساتىن سالدى. وسىدان ءدال جيىرما سەگىز كۇن وتكەندە كسرو ءمادەنيەت ءمينيسترى ۆ.گ.زاحاروۆتىڭ تايقازاندى تۇركىستانعا قايتارۋ تۋرالى بۇيرىعى شىقتى. ودان ءوزىم ۇشاقپەن, ءبىر ميليتسيونەر قوسىپ, ەكى جۇرگىزۋشى وتىرعىزىپ, «كاماز» ماشيناسىنا تيەپ, ءتۇرلى وتكەلەكتەردەن ءوتىپ, نەشە مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ, سوناۋ لەنينگرادتان تايقازاندى ەلگە الىپ كەلۋىمىز دە ۇزاق-سونار قىزىق اڭگىمە. ءسويتىپ, قازاقستاننىڭ ەڭ قاستەرلى ەسكەرتكىشى, ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنىڭ باس جادىگەرى وسىلايشا, 54 جىلدان كەيىن ءوز ەلىنە, ءوز وشاعىنا ورالدى. سوندا تايقازان كوپ كەشىكپەي كەلەتىن ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قارلىعاش حابارشىسىنداي بولعان ەكەن-اۋ. مىنە, سول كەزدەردە كوپ جىلداردان بەرى ورىندالماي قاپالى ەتكەن حالقىمىزدىڭ امانات-ارمانىن ىسكە اسىرۋعا بولاشاق ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اسا زور جاردەم-شاراپاتى تيگەنىن ايرىقشا اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىن.
– ماسكەۋگە, حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزىنە, ناقتى لۋكيانوۆتىڭ اتىنا جەدەلحات جولداۋ ويىڭىزعا قايدان كەلىپ ءجۇر؟
– بۇل ەندى ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس, ابدەن تولعاعى پىسكەن, شەر-نالاسى ەتتەن ءوتىپ سۇيەككە جەتكەن ماسەلە ەدى عوي. تايقازاننىڭ 1935 جىلى ەرميتاجعا ۋاقىتشا كورمەگە قويۋعا الىنعانىن وزبەكالى جانىبەكوۆتەن بىلگەن بولاتىنبىز. اۋپارتكومدا نۇسقاۋشى بولىپ ءجۇرگەنىمدە وزاعاڭنىڭ تاپسىرماسىمەن ءماسكەۋگە بارا جاتقان دەپۋتاتتارعا, دەلەگاتتارعا تايقازاندى قايتارۋ جونىندە ءبىرنەشە رەت حاتتار دا دايىنداعانمىن. بىراق, ول كەزدە ناتيجە بولمادى.
سوناۋ 1962 جىلى قازاقستان كومسومولىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءو.جانىبەكوۆ ءبۇكىلوداقتىق كومسومولدىڭ ەكىنشى حاتشىسى ە.تياجەلنيكوۆتى تۇركىستانعا ارنايى ەرتىپ اكەلىپ, سوندا تەك دىندارلارعا قىزمەت ەتىپ تۇرعان ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىن ارالاتقانى, تايقازاننىڭ بۇرىن قاي جەردە تۇرعانىن كورسەتىپ اڭگىمە ايتقانى ەسىمدە. سول اڭگىمەگە جاس كومسومول قىزمەتكەرى رەتىندە مەن دە قاتىسقام. تايقازاندى قايتارۋ وزبەكالى اعانىڭ ومىرلىك ماقساتى ەدى. وسى ماقسات ورىندالعانشا ارەكەت-كۇرەسىن دە توقتاتپادى. اعانىڭ ماقساتكەرلىگى مەنىڭ دە ويىما شۋاق, بويىما قۋات بەرىپ باتىل قادامعا ءجىگەرلەندىرگەنى انىق. وسى ەڭبەگى ءۇشىن اسىل ازاماتقا تۇركىستاندا ەسكەرتكىش قويىلسا ەكەن دەگەن تىلەگىمدى ارقاشان ايتىپ ءجۇرەمىن.
تايقازان ورالعاندا تۇركىستان حالقىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. تالاي ميتينگ, جيىندار بولدى. سونىڭ بىرىندە اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ, تۇركىستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى راسۋل ەسەتوۆ تولعانا سويلەگەنى كوز الدىمدا. وزاعام ەكى جارىم اي شاماسىندا كەلىپ قۇشاعىنا الدى تايقازاندى. «تاريح – بايان, سىر قىلىپ, ايتىپ كەلەم, تايقازان! ەلۋ ءتورت جىل قىدىرىپ. قايتىپ كەلگەن, تايقازان!.. ءامىر تەمىر كەزىندە سىيعا تارتقان تايقازان. تاۋسىلمايتىن نەسىبە, عيماراتقا, تايقازان!» دەپ, قۋانعاننان مەنىڭ دە جۇرەگىم جىرلاپ قويا بەرگەن.
بىراق, وسى ورايداعى ەڭ ءبىر اتالى ءسوزدى اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ ايتتى. «قازاق ىرىمشىل حالىق. تايقازاننىڭ ورالۋى ارقىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ىرىسى, داۋلەتى قايتا كەلدى. سونىمەن بىرگە, قازاقتىڭ بۇكىل قاسيەتى قايتىپ كەلگەن سياقتى. مەن وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەڭ ۇلى ىستەرىنىڭ ءبىرى وسى دەپ ەسەپتەيمىن» دەدى ول. سول ايتقانداي, كەنەن تاريحتى تۇركىستان تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بولعان بيىلعى جىلى قاسيەتتى تايقازانىمىزدىڭ دا مارتەبەسى بيىكتەپ, ونى وشاعىنا قوندىرعان ازامات رۋحى دا ۇلىقتالىپ, ۇمىتىلماس بەينەسى شاھارىمىزدىڭ ءبىر شامشىراعى بولار دەپ ويلايمىن.
– لايىم سولاي بولسىن! اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
