جىل-ون ەكى اي بويى جاراتقان يەمىزدەن «جيعان-تەرگەنىم تويعا بۇيىرسىن» دەپ تىلەيتىن قازاقپىز عوي, ەندەشە, ءدال قازىرگىدەي قىستىڭ كوزى قىراۋدا دا اسابالىق ونەر تۋرالى ءسوز قوزعاعاننىڭ ەش سوكەتتىگى بولا قويماس.
ازىلدەيمىن دەپ, ۇياتقا قالدىرادى
...القيسسا, اتام قازاق الىمساقتان ءسوز ونەرىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. تاريحتىڭ تەرەڭىنە زەر سالساق, وعان مىسال جەتكىلىكتى, ارينە. بابالارىمىزدىڭ بۇكىل ونەر اتاۋلىنىڭ الدىنا «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەپ ءسوز ونەرىن قويعانى دا جەتكىلىكتى شىعار. ايتپەسە, قانتوگىسكە ۇلاسقالى تۇرعان تالاي داۋ-دامايدى ورامدى وي, ۇتىمدى ءسوز ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشكەن بۇرىنعىلاردان «ەل باستاۋ قيىن ەمەس, قونام دەگەن جەردەن كول تابىلار, قول باستاۋ قيىن ەمەس, شابام دەگەن ەرگە جاۋ تابىلار, بارىنەن بۇرىن القا توپتىڭ, الامان جۇرتتىڭ الدىندا ءسوز باستاۋ قيىن, تاۋىپ ايتساڭ, بەرەكە, تاپپاي ايتساڭ, كەلەكە بولاسىڭ» دەگەن عيبرات قالار ما ەدى؟! قازىر كىم كوپ, قۇداي ساقتاسىن, اسابا كوپ. تاياق لاقتىرساڭ, اساباعا تيەدى, ءايتەۋىر. بىراق سان بار, ساپا جوق. بۇگىنگى اسابالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى توي باستالعاننان توي تارقار ءسات تايانعانشا اۋزى-اۋزىما جۇقپاي سويلەي بەرسەم بولدى, مەنەن وتكەن مىقتى جوق دەپ ويلايتىنى كامىل. ال ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ەجەلگى ءريمنىڭ اۋزىمەن قۇس تىستەگەن شەشەنى, مەملەكەت ءھام قوعام قايراتكەرى مارك تۋلي تسيتسەروننان جولى كىشى, جاسى كىشى ءبىر زامانداسى بىردە «ۋشىققان تالاي داۋدى ودان ءارى ورشىتپەي, ءسىز ءسوز ارقىلى بەيبىت جولمەن رەتتەدىڭىز. سىزدىڭشە, شەشەندىك دەگەنىمىز نە؟» دەپ سۇراسا كەرەك. ءسويتىپ, الگى بەيباق شەشەندىك تۋرالى سالا قۇلاش جاۋاپ كۇتىپ تۇرسا, تسيتسەرون «شەشەندىك دەگەنىمىز – كەرەك جەردە, قاجەت كەزدە ۇندەمەۋ», دەپ قىسقا-نۇسقا قايىرعان كورىنەدى... دەمەك, كوردىڭىز بە, شەشەندىك دەگەنىمىز استە ەشقانداي تاتىمى, ءدامى جوق سىلدىر ءسوزدى سۋشا ساپىرۋ ەمەس. ءار تويدىڭ وزىندىك ازدى-كوپتى ەرەكشەلىگى, ياكي ىشكى يىرىمدەرى بار. توي ءتىزگىنىن ۇستار تۇلعانىڭ ءاپ دەگەننەن ەڭ باستى نازار اۋدارۋى ءتيىس ماسەلەسى, ءمىنە, وسى فاكتور. بۇل – كەشەگى تويداعى ايتقانىڭدى اينا-قاتەسىز بۇگىنگى تويدا ايتىپ, بەرەكە تاپپايسىڭ دەگەن ءسوز. مۇنداي قارادۇرسىندىكتەن توي جاقسى ءوتىپ, اسابانىڭ ابىرويى ارتىپ, رەيتينگىسى كوتەرىلمەيدى. ءارى الگىندەي اتۇستىلىك اسابانى شىعارماشىلىق توقىراۋعا تىرەپ تىنادى. ەندەشە, كوپ وقۋ, تالماي ىزدەنىس كەرەك! جالپى, توي وتكىزۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. مىسالى, ءبىر ءۇيدىڭ بويجەتكەن قىزى جاسى 20-عا تولىپ, ۇزاتىلىپ بارا ما, دەمەك, الگى اۋلەت قىزىنىڭ تەڭىنە قوسىلۋ تويىن باقانداي 20 جىل كۇتتى دەگەن ءسوز. ال ەندى اكە-شەشە بارىن سالىپ, نارىن سالىپ, قاجەت دەسەڭىز, ءتىپتى, جانىن سالىپ, 25-كە كەلگەن ۇلىنىڭ ۇيلەنۋ تويىن جاساۋدىڭ قامىندا ما, ەندەشە, بۇل دا اتا-انا مەن اعايىن-تۋىستىڭ جىلدار بويى اڭساپ كۇتكەن قۋانىشى. ەندى وسى تالاي جىل كۇتكەن تويدىڭ قالاي ءوتۋى توي تىزگىنىن ۇستاعان اساباعا تىكەلەي بايلانىستى. جاقسى اسابا توي يەلەرىنىڭ قولىنىڭ قىسقالىعىنان داستارقانى جۇتاڭداۋ جايىلعان نەمەسە باسقالاي ءمىنى بار تويدى ءوزىنىڭ توي جۇرگىزۋ شەبەرلىگىمەن بايقاتپاي, الگى تويدىڭ كەم-كەتىگىن ەلەتپەي ءجىبەرەدى. كەرىسىنشە, ولاق, قارادۇرسىن اسابالار (ەگەر ولاردى اسابا دەۋگە بولسا, ءارينە) داستارقانى مايىسقان, وزگە شارۋاسى دا كەلىسكەن تويدىڭ ءوزىنىڭ بەرەكەسىن قاشىرادى. قازىرگى اسابالاردىڭ دەنى توي باستالار-باستالماستان توي تارقاعانشا قول شاپالاق سۇراپ, ىعىرىڭدى شىعارادى. ەي, اينالايىن-اۋ, ەگەر سەنىڭ ءسوز ساپتاۋىڭ, توي جۇرگىزۋ مانەرىڭ تويشى قاۋىمعا ۇناپ, كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتسا, ولار سەنى قاقساتپاي-اق قول شاپالاقتايدى ەمەس پە؟! وسىعان دا كول-كوسىر اقىل كەرەك پە؟؟؟ تويدى جۇرگىزىپ تۇرىپ, ءوزىنىڭ رۋىن ايتىپ, «قانە, وسى رۋدىڭ قازاقتارى بولسا, قول كوتەرىڭىزدەر!» دەپ بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ, بۇيىرا سويلەيتىن اسابالار دا بارشىلىق. كەڭ-بايتاق دالاسىنىڭ ءار قيىرىنان قۇيىلىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنىڭ باسى جيىلىپ تويعا كەلگەن قازاققا ترايباليزمدى تىقپالاۋدىڭ نە قاجەتى بار؟؟؟ نەمەسە «مەن ءبىر ايدىڭ وزىندە 2-3 نەسيە ءتولەيمىن. وسىنى ەسكەرىپ, اساباعا دا دەمەۋشى بولىپ وتىرىڭىزدار, اعايىن» دەپ بۇلداناتىن, ورىسشا ايتقاندا, ءارى ناگلىي, ءارى قايىرشى اسابالاردى دا كورىپ ءجۇرمىز. الساڭ, نەسيە العان سەن ءوزىڭ, ال ونى جەلەۋ ەتىپ, حالىقتىڭ قالتاسىنا ءتۇسۋدىڭ نە ءجونى بار؟؟؟ بىلتىر ءبىر اعامىز ءوزىنىڭ 60 جاسقا تولۋ مەرەيتويىنا قوناق رەتىندە شاقىرعان سوڭ باردىق. قازاقتىڭ قاي تويى ۋاقىتىندا باستالىپ ەدى, بۇل مەرەيتوي دا مەجەلى ۋاقىتىنان ەكى ساعاتتاي كەش باستالدى. ءجاي باستالۋىنىڭ باستى سەبەبى, اسابا تۇستە تاعى ءبىر مەرەيتويدى باسقارىپ, سول ءبىتىپ بولماي, كەشىگىپ كەلگەن ەكەن. ءوزىنىڭ كەشىگىپ كەلگەنىمەن قويماي, الگى اسابا وزىنشە تويدى باستاپ جاتىپ, «...وسىنداي ەلگە سىيلى, باسى ميلى اعامىز الپىسقا تولدى دەپ قادىرلى قوناقتار سىزدەر دە كەلدىڭىزدەر, كەشىگىپ بولسا دا, قارنىم قامپايىپ, بۇتىم تالتايىپ, مەن دە كەلىپ قالدىم», دەپ سالدى. دەنى دۇرىس, ءسوزى دۇرىس, ياكي ءجون بىلەتىن كىسى اۋەلى اسابا باسىمەن كەشىگىپ كەلگەنى ءۇشىن كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراماس پا ەدى؟.. سونان سوڭ دەنە ءبىتىمىنىڭ كەم-كەتىگى ونسىز دا كوزگە ۇرىپ, كورىنىپ تۇر عوي, «قارنىم قامپايىپ, بۇتىم تالتايىپ» دەۋدىڭ نە قاجەتى بار-دى؟..ۇتىمدى ءسوزدىڭ ءجونى بولەك...
مەنىڭشە, اسابا تويعا دەيىن توي يەلەرىمەن جۇزدەسىپ-پىكىرلەسۋ بارىسىندا توي قوناقتارىنىڭ نەگىزىن كىمدەر قۇرايدى سونى ءبىلىپ الىپ, توي ستسەناريىن توي قوناقتارىنىڭ نەگىزگى بولىگى ءسۇيسىنىپ قابىلدايتىنداي دەڭگەيدە قۇرۋى شارت. ءماسەلەنكي, توي قوناقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى حالىقتىڭ قانداي بولىگىنەن قۇرالاتىندىعىن كۇنىلگەرى ءبىلۋ ارقىلى اسابا اتالمىش تويدىڭ اۋديتورياسىنا فولكلورلىق سيپاتتاعى ما, جوق الدە قازىرگى زامانعى ءازىل-قالجىڭ كوبىرەك وتە مە, مىنە, وسىنداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى الدىن الا بولجاي الادى. ارينە, تويعا جيىلعان جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن تولىقتاي شىعۋ وتە قيىن, بىراق توي تىزگىنىن ۇستاعان كىسىنىڭ سوعان ۇمتىلۋى پارىز. ەڭ باستىسى, اسابا توپتىڭ ىشىنە ءسىڭىپ, بار-جوعى بەلگىسىز بولىپ كەتەتىندەي ەمەس, كەرىسىنشە, ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان كوپتى جەتەلەپ وتىراتىنداي تۇلعا بولۋى ءتيىس. وسى ورايدا, قازىرگى اسابالارعا ءتان تاعى ءبىر ورتاق كەمشىلىك – ولاردىڭ ورتاعا تىلەك ايتۋعا شىققان قوناقتاردى كەكەتىپ-مىسقىلداۋى. ماسەلەن, كەيبىر اسابالار قوناق تىلەگىن ايتىپ بولىسىمەن ىلە-شالا, «ەندى ءسىز ءسۇي دەيسىز عوي, ەندى ءسىز ءبۇي دەيسىز عوي» دەگەن سارىنداعى كەكەسىن مىسقىلعا كوشەدى. مۇنداي ارزان مانەۆر وعان ابىروي اپەرمەيدى. كەرىسىنشە, اسابا سوزدەن جاڭىلعاندى جەتەلەپ, سۇرىنگەندى دەمەپ جىبەرۋگە ءار كەز پەيىلدى بولۋى شارت. فۋتبولدان 1966 جىلى انگليادا وتكەن ءVىىى (سەگىزىنشى) الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكىنشى جارتىلاي فينالىندا انگليا مەن پورتۋگاليا قۇرامالارى كەزدەسىپ, وسى ويىننىڭ تەك 22-مينۋتىندا عانا فرانتسيالىق تورەشى شۆينتەنىڭ ىسقىرىعى قايىرا ەستىلگەن ەكەن. مەنىڭ بۇل مىسالدى العا تارتىپ وتىرعان سەبەبىم, كەيبىر تويلار اسابا باستاپ بەرىسىمەن ءوزى ءبىر جۇيەلى ارناعا ءتۇسىپ, جاراسىمدى جالعاسىپ جۇرە بەرەدى. ءوز باسىم ينتەللەكتۋال اسابالارعا قۇرمەتپەن قارايمىن. مۇنداي دەڭگەيدەگى اسابالار قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلاتىن ساياساتتىڭ ءوزىن ادەمى ءازىل, ورىندى قالجىڭعا اينالدىرىپ جىبەرەدى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اقتوبەدەگى ءبىر جولداس جىگىتتىڭ قىزىنىڭ ۇزاتىلۋ تويىنا قاتىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وتاعاسى شارۋاسى شارىقتاپ تۇرعان كاسىپكەر, ال ونىڭ شاڭىراعىنىڭ شامشىراعى اۋەلى, ارينە, اللا تاعالانىڭ, سونان سوڭ وتاعاسىنىڭ ارقاسىندا اتتوبەلىندەي از عانا قازاقتى باقانداي بەس ادامعا كوبەيتكەن (قۇداي كوپسىنبەسىن!) ارداقتى انا ەكەندىگىن بىلەتىنبىز. ءارى ءار پەرزەنتىنىڭ اراسىنا كوپ ۋاقىت سالماي, بەس رەت بوسانسا دا, دوسىمىزدىڭ كەلىنشەگى تال بويىندا ءبىر ءمىنى جوق تالدىرماش, گۇلنازىك كەلىنشەك-ءتى. ءمانى مەن ءسانى كەلىسىپ, قاي-قاي جاعىنان دا جاراسىمدى وتكەن تويدىڭ سوڭىن الا ادەتتەگىدەي قوناقتارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن توي يەلەرىنە, اتا-اناعا ءسوز ۇسىنىلدى. وتاعاسى تويعا كەلگەن ءدۇيىم جۇرتقا كەلىستىرىپ راحمەتىن ايتتى. ال زايىبى «مەن وتاعاسىنىڭ ايتقانىنا قوسىلامىن», دەي كەلە, قىز-كۇيەۋ بالاسىنا باياندى باقىت پەن ۇزاق تا جايماشۋاق ءومىر تىلەپ, ءسوزىنىڭ سوڭىنا تامان تۋعان ۇياسىنان ۇشىپ بارا جاتقان بالاپانىنا دەگەن انالىق قيماستىق سەزىمگە بوي الدىرىپ, جانارىنا جاس ءۇيىرىلدى. وسىنى بايقاپ تۇرعان اسابا: – «گۇلدەرايىم جەڭەشە, ەرىك اعام ەكەۋىڭىز بەس پەرزەنت ءسۇيىپ, ۇل-قىزىڭىزدى ءتۇگەلدەي تەڭ قۇربىسىنىڭ الدى قىلىپ جەتكىزدىڭىزدەر. بۇل تويعا دەيىن سىزدەر اينۇر قارىنداسىمىزدىڭ ەكى اعاسىن ءۇيلەندىرىپ, ۇياعا, ەكى اپكەسىن ۇزاتىپ, قياعا قوندىردىڭىزدار. مىنە, بۇگىن كەنجە قىزىڭىزدى ەل-جۇرتتىڭ اق باتا, اق تىلەگىمەن الاقاندارىڭىزدان ۇشىرىپ, تەڭىنە قوسۋداسىزدار. انا رەتىندە ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىز ءبىرجولا جايلاندى. ەندى ءسىزدىڭ ءسامبى تالداي سىمباتتى ءون بويىڭىزعا سالماق جاماپ, قوڭ جيناپ, الەمدەگى ەڭ ءىرگەلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – گەرمانيانىڭ ءتىزگىنىن ۇستاعان قازىرگى ات ۇستىندەگى كانتسلەرى انگەلا مەركەل سەكىلدى ءنان كەلىنشەك بولۋعا تولىق حاقىڭىز بار», دەگەندە اسابانىڭ تاپقىرلىعىنا ريزا بولىپ, دۋىلداتا قول سوقپاعان قوناق قالمادى. ساياسي تاقىرىپقا تاعى ءبىر ءساتتى مىسال. وتكەن جازدا كەلىن تۇسىرگەن اۋلەت جاقىندا جاڭا قۇدالارىن شاقىرىپ, ءبىز سول داستارقاندا جاڭا قۇدالارمەن ءبىرگە بولدىق. كەلىن تۇسىرگەن وتباسى جاس كەلىنگە ءدان ريزا. شىنىندا دا, «ءجۇزى جىلىدان تۇڭىلمە» دەگەندەي, جاس كەلىننىڭ كوركىنە اقىلى ساي, ءارى ادەمى, ءارى ادەپتى بالا ەكەندىگى ءبىر كورگەننەن-اق سىپايى سالەمدەسۋى مەن تاربيەلى ءجۇرىس-تۇرىسىنان-اق اڭعارىلىپ تۇردى. جاس كەلىننىڭ ءاپ دەگەننەن ءۇيدىڭ شارۋاسىن ءۇيىرىپ اكەتكەندىگىن, ءۇي-جايدى مۇنتازداي تازا ۇستاۋى مەن تاماقتى ءدامدى پىسىرەتىندىگىنە قوسا, ينە-ءجىپ ۇستاۋعا كەرىم يكەمدى ەكەندىگىن ۇيدەگى ۇلكەن كىسى – ءزۇبايدا اجەي داستارقان باسىندا سۇيسىنە اڭگىمەلەدى. ءتىپتى, ابىسىندارىنىڭ ءبىرى ءسوز اراسىندا جاس كەلىننىڭ جاساۋىندا تىگىن ماشينەسى بار ەكەندىگىن دە ايتىپ ءوتتى. قايىر-حوش, سول قۇدالىقتى كەلىن تۇسىرگەن ءۇيدىڭ ءالى ءۇيلەنبەگەن كىشى ۇلى جۇرگىزدى. ءوزى ءبىر اجەپتاۋىر اسابالىق ونەرى بار بالا ەكەن. بۇل جىگىت تە جاس جەڭگەسىنە بەك رازى. «ەگەر استاناداعى كوكەلەر مەنىڭ ءلايلا جەڭەشەم دايىنداعان جەنتتىڭ ءدامىن تاتسا, بىردەن «مىنا جەنتتى ەكسپو –2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قويايىق» دەپ ۇسىنىس ايتار ەدى», – دەدى ءبىر سوزىندە. قاينىسى ماقتاعان جەنتتىڭ ءدامىن كوردىك, شىنىندا دا, ءتىل ۇيىرەدى ەكەن! دەمەك, جاڭاعى ساياسي سيپاتى بار تەڭەۋ ابدەن ورىندى! مەن بىلەتىن ءبىر اسابا «قازاقتىڭ تويىن اسابا بولىپ باستاپ, اسابا بولىپ اياقتاۋ ءۇشىن اساباعا ەڭ سەزىمتال ينتۋيتسيا, اياقاستى يمپروۆيزاتسيا, قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنداي كەڭ كوزقاراس, جان-جاقتى ەرۋديتسيا, شىمىر لوگيكا جانە ۇلكەن ديپلوماتيالىق شەبەرلىككە قوسا, قازاقشا ايتقاندا, تەمىردەي جۇيكە كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى. «بولماساڭ دا, ۇقساپ باق...» دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, مەنىڭشە, اسابا بىتكەننىڭ جاڭاعىنداي ينتەللەكتۋالدىق ورەگە ۇمتىلعانى ءلازىم. ءايتەۋىر, «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى, قيىننان قيىستىرار ەر داناسى» دەگەندەي, اسابانىڭ ءار ءسوزى, ءار ءسوز ساپتاۋى «الامانعا دەم بەرىپ, القا توپتى مەڭگەرىپ», تويدىڭ جاقسى وتۋىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋى شارت. ءيا, تويدىڭ ءسانى – اسابا, الايدا, ءبارى ءبىردەي ەمەس. ايتقان ەمەس, ايتار ءسوزىنىڭ اسەر-ىقپالىن الدىن الا ءدال بولجاي بىلەتىن سۇڭعىلا اسابا عانا تويدىڭ ءسانى. ءبىزدىڭ بۇل ايتقانىمىزعا ءسىزدىڭ نە الىپ-قوسارىڭىز بار بولار, الەۋمەت؟.. باۋىرجان عۇبايدۋللين, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ورال
