الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەلىمىزدىڭ اسا ءىرى زياتكەرلىك ورتالىعى, وركەندى وزگەرىستەردىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى سالتاناتتى جيىن بولىپ ءوتتى. وعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سونداي-اق ايتۋلى عالىمدار, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم, ينتەللەكتۋالدىق ورتا وكىلدەرى قاتىستى.
سوناۋ سوعىس جىلدارىنىڭ قيىنشىلىعىنا قاراماستان, قازاق جەرىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا كوتەرىپ, تاباندى تۇردە قولعا الىپ, 1947 جىلى عىلىم ورداسىن اشقان جانە تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعان اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ابىرويلى مۇراتىن ءار جىلداردا د.قوناەۆ, ش.شوكين, ش.ەسەنوۆ, ا.قوناەۆ, م.ايتقوجين, ءو.سۇلتانعازين, ك.ساعاديەۆ, ۆ.شكولنيك, ن.ايتحوجينا, س.داۋكەەۆ سىندى كورنەكتى عالىمدار جالعاستىرىپ, زامانعا ساي عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتتى. قازاق عىلىمىنا جاناشىر بولعان تۇلعالار باسشىلىعى تۇسىندا وتاندىق عىلىم قاي سالاسىندا دا كەنجە قالماي, وداق كولەمىندە رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى اۆانگاردتىق الدىڭعى ورىندا العا جىلجىپ, عىلىم جەتىستىگىن ەل يگىلىگىنە اينالدىرىپ وتىردى. ەلدەگى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا بايلانىستى قازاقستان عىلىمى دا ءارتۇرلى رەفورمالاردى باستان كەشىرىپ, اكادەميا اينالاسىندا ايتىس-تارتىس كوپ بولعانىمەن, الەمدىك تاجىريبەنىڭ وزىق جاعىنا سۇيەنە وتىرىپ, تىعىرىقتان شىعار جول تاۋىپ, الىپتار قالىپتاستىرعان ايتوبەل اتىن جوعالتپاي ۇستاپ قالدى. سوعان سايكەس عىلىم الەۋەتى دە ساقتالدى. جەتپىس جىلدا زور تابىسقا جەتكەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ بۇگىندە 237 تۇراقتى مۇشەسى (135 – اكادەميك, 102 – كوررەسپوندەنت-مۇشە), 14 شەتەلدىك جانە 88 قۇرمەتتى مۇشەسى بار. بۇلاردىڭ ءبارى دە حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمي جەتىستىگى مويىندالعان عالىمدار.
اقىل-وي پاراساتى ەڭبەكقورلىعىمەن ۇشتاسقان عالىمداردى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەرەيلى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, ءسوز سويلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ كۇندەرىندە ءوزىنىڭ جانىنان تابىلىپ, ايتىلعان ۇسىنىستاردى قابىلداپ, جاڭاشىل باستامالارىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ كەزدە ورتاق وي قوسىپ, قولداعانى ءۇشىن عالىمدارعا العىسىن ءبىلدىردى. قازاقستان عىلىم اكادەمياسى كۇردەلى كەزەڭدە قۇرىلعانىنا قاراماستان, از عانا ۋاقىتتا ەلدىڭ عىلىمي جۇرەگىنە اينالىپ, عىلىم الەۋەتىن ۇيىستىرا ءبىلدى. عىلىمنىڭ نەگىزگى باعىتىن ايقىنداپ, ولاردىڭ دامۋىنا تىڭ قارقىن بەردى. ەڭ باستىسى, جاستاردى عىلىمعا تارتىپ, ينتەللەكتىسى جوعارى عالىمدار شوعىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.
اكادەميا قابىرعاسىندا ەلىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان الىپتار توبى ەڭبەك ەتتى. اسقارالى اسۋ بيىگىنە شىققان اكادەميانىڭ قۋانىشى تويلانىپ جاتقان ساتتە قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان ەسىمدەرىن پرەزيدەنت ايرىقشا اتاپ ءوتتى. 25 جىلدا عىلىمي ۇيىمداردىڭ قاتارى ەكى ەسەگە كوبەيىپ, سانى 300-دەن استى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. سوڭعى ءۇش جىلدا عانا قازاقستان عىلىمى ءۇشىن 10 ملرد تەڭگە بولىنگەن. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل ۇستانىمنان اينىماي, عىلىمنىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسايتىن بولامىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت العا قويعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن زىمىراپ بارا جاتقان زامانعا ساي بولۋدى كوزدەگەن ءۇشىنشى جاڭعىرۋعا بايلانىستى بيىلعى جولداۋدا بەس باسىمدىقتى ايقىنداپ بەرگەنىن جانە بۇل ماقساتتىڭ قاي-قايسىسى دا عىلىم مەن بىلىمگە بايلانىستى بولعاندىقتان, ونى ىسكە اسىرۋدا وتاندىق عالىمداردان قاجىرلى ەڭبەك, اقىل-وي يگىلىگى تالاپ ەتىلەتىنىن ايتتى. ويتكەنى, ءححى عاسىر – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ عاسىرى. اسىرەسە, قولدانبالى عىلىمنىڭ كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. نەبارى 15 جىلدا بولعان سەرپىندى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر الەمدى ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا اياق باستىردى. سوندىقتان عالىمداردان جاڭا كوكجيەكتەرگە كوز تىگىپ, زەرتتەلمەگەن كەڭىستىكتەردى يگەرۋى تالاپ ەتىلەدى. جاڭا عاسىرمەن بىرگە گەندىك ينجەنەريا, نانو, IT تەحنولوگيا, جاڭا ماتەريالدار شىعارۋ بولاشاق عىلىمنىڭ نەگىزگى ترەندتەرىنە اينالاتىنى انىق. بىرەن-ساران عالىمنىڭ نەكەن-ساياق شۇعىلدانعانى بولماسا, بۇل سالاعا عىلىم جاپپاي بەت بۇرا قويعان جوق, سوندىقتان تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ سالا قالپىندا تۇر.
«مەن ۇكىمەتكە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردىم. ءبىز الەمدەگى بارلىق وزىق تەحنولوگيالاردى وزىمىزگە بەيىمدەپ, جاپپاي ەنگىزۋىمىز كەرەك. اكادەميكتەرمەن كەزدەسكەندە ايتىپ جۇرەتىن ەدىم, دۇنيەدە بولماعان, اشىلماعان جاڭالىقتى اشساق جاقسى عوي, ارينە, ول ناعىز رەۆوليۋتسيانىڭ ءوزى بولار ەدى. بىراق, بار نارسەنىڭ ءوزىن قازاقستانعا اكەلىپ, وزىمىزگە بەيىمدەي الساق, ول دا عىلىم. مۇنىڭ ءبارى وتە كوپ عىلىمي ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان عالىمدارىمىز ءداۋىر سۇرانىستارىنا ساي ءوز دۇنيەتانىمىن, عىلىمي كوزقاراستارىن قايتا قاراۋى كەرەك.
ءبىز ونەركاسىپتىك عىلىمنىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, گۋمانيتارلىق سالالارعا دا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. بارىنە دە ءتيىستى كادر, ءتيىستى قۇزىرلىلىق كەرەك. مۇنىڭ ءبارى مەكتەپتەن باستالىپ, ۋنيۆەرسيتەتپەن, عىلىممەن اياقتالادى. ءسىزدەرگە كەلىپ, وسى ماسەلەنى ايتىپ كەتكىم كەلدى. مەملەكەت تە, مەن دە وسى شارۋاعا كىرىسىپ جاتىرمىز», دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسى عىلىمدا ساياسي شەكارا بولمايتىنىن, مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قانداي بولعانىنا قاراماستان, عىلىم دوستىق بايلانىستاردى جوعالتپاۋى كەرەكتىگىن ايتقاندا, بۇل ءسوزى تۇتاس عالىمداردىڭ, اسىرەسە, شەتەلدىك مەيمانداردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. الەمدىك تاجىريبە عىلىم سالاسىن ورتالىقتاندىرۋدىڭ, مونوپوليالاندىرۋدىڭ ءتيىمسىز ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە عىلىمدى عىلىمي ينستيتۋتتار عانا ەمەس, جوعارى وقۋ ورىندارى, كورپوراتسيالار, قاۋىمداستىقتار, جەكە فيرمالار مەن جەكەلەگەن عالىمدار دامىتاتىنى دا كەزدەيسوق ەمەس. شەت جۇرتتاردىڭ ءتاجىريبەسىندە مەملەكەت قولدانبالى عىلىمدى قارجىلاندىرمايدى, كەرىسىنشە, وعان كومەكتەسەتىن جەكە سەكتورعا قولداۋ كورسەتەدى.
«ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتۋى ءۇشىن وعان عىلىم ارالاسپاسا, ول ءارى قاراي دامىمايدى. بۇل جەردە عىلىمدى كاسىپورىندارعا ارالاستىرۋ ماسەلەسى بار. بۇل تەتىك جەكە بيزنەستىڭ مىندەتتى قارجىلاندىرۋى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. مىسالى, سينگاپۋردە عالىم بيزنەسكە قانشا قارجى الىپ كەلسە, وعان سونشا قارجى بەرەتىن ەرەجە بار. وسىنداي جولمەن عانا پاتەنتتەۋدىڭ ۇلەسىن ارتتىرىپ, عىلىمعا قۇيىلاتىن جەكە ينۆەستيتسيانى كوبەيتۋگە بولادى. قولدانبالى عىلىمنىڭ نەگىزگى تابىس كوزى جەكە سەكتور بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ الدىمىزدا يمپورتتى الماستىرىپ, ەكسپورتتى ءوندىرىستى دامىتۋ مىندەتى تۇر», دەدى پرەزيدەنت.
ن.نازارباەۆ بۇل تۇرعىدا عالىمدارعا الماتى ىرگەسىندەگى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ جەتەكشىلىك جاسايتىن, كىلەڭ اكادەميكتەر جۇمىس ىستەيتىن شاعىن عانا «بايسەركە» قوجالىعىنىڭ ىرىلەنە كەلىپ, گەكتارىنان 50 تسەنتنەر بيداي ءونىمىن الىپ, تاڭعالارلىق ءىس تىندىرىپ وتىرعان مىسالىن العا تارتتى.
سەسسيادا ەلباسى عىلىمي قىزمەتتى جاڭاشا ۇيلەستىرۋگە بايلانىستى بىرنەشە وزەكتى ماسەلەگە توقتالدى. وتاندىق عىلىم ورتالىقسىزداندىرىلدى, قىزمەتىنىڭ ەداۋىر بولىگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەرىلدى, الايدا, ول يننوۆاتسيالىق ورتالىققا اينالا المادى. عالىمدار عىلىمي ەڭبەگىن پاتەنتتەگەنىمەن, ولارعا سۇرانىس بولماي تۇر. مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىرعان قازاقستان عىلىمىنا جەكە سەكتوردان سۇرانىس تۇسپەيدى. ال عىلىمي جۇمىستاردا پلاگياتتىقتىڭ كوپ ەكەنى پرەزيدەنتكە دە بەلگىلى جايت بولىپ شىقتى. وسىعان وراي ن.نازارباەۆ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى ۇستانىمداردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى تاپسىرىپ, ءتيىستى ورىندار ءۇشىن بىرقاتار مىندەتتەر بەلگىلەدى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە اكادەميامەن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وتاندىق عىلىمي باسىلىمداردى حالىقارالىق رەيتينگى جوعارى بازالاردا ىلگەرىلەتۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. بۇعان قوسا, الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتالىقتاردا تاجىريبەدەن ءوتۋ ءۇشىن جاس عالىمدارعا قوسىمشا گرانتتار ءبولۋدى مىندەتتەدى. سونداي-اق, پرەزيدەنت عىلىمدى باسقارۋدىڭ, ونى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ءپىشىمى ەنگىزىلەتىنىن جانە ونى ىسكە اسىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى بولاتىنىن ايتتى. ەڭ باستىسى, عىلىم اكادەمياسى جانىنان ادەپ جونىندەگى القالى ورگان قۇرۋدى ۇسىندى.
«ول عالىمدار كودەكسى مەن جاريالانىمدار جونىندەگى كودەكستى دايىنداپ شىعا الار ەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ.
عىلىم جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە باعىتتالۋى كەرەك. زاماناۋي ەكونوميكا بۇرىنعىعا قاراعاندا تەحنولوگيالانىپ, يننوۆاتسيالانۋ ۇستىندە. ال مۇندا عىلىمنىڭ الاتىن ۇلەسى زور. سوندىقتان, جوعارى بىلىكتى, كاسىبي جاعىنان جەتىلگەن ماماننىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا. قازاقستاندا 1700 مەكتەپ سالىندى, تەك دارىندى بالالار عانا شوعىرلانعان 20-دان اسا مەكتەپ تاعى بار, مۇندا وقيتىن ءار بالا الەمنىڭ كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتىنە قابىلدانا الادى. كەي عالىمداردىڭ قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ, تالاس-تارتىسقا بەيىم تۇراتىنىن مەڭزەگەن بولۋى كەرەك, پرەزيدەنت: «ءبىز وتكەن شاققا قارايلاي بەرۋدى ەمەس, باياندى بولاشاققا ۇمتىلعان ەلدىڭ ۇمىتىلماس ۇستانىمىن الۋىمىز كەرەك. كەيدە «توميريس قازاق ەكەن», «شىڭعىس حان قازاق ەكەن» دەگەندە مەنىڭ ءىشىم پىسىپ قالادى. باسىمىزدى ارتقا بۇرىپ, العا قاراي قالاي جۇرەمىز؟ العا قارايتىن كەز كەلدى. ۇلىبريتانيانىڭ ەكس-پرەمەرى توني بلەردىڭ پارلامەنتتە تۇرىپ: ۇلىبريتانيانىڭ باي تاريحى بار. بىراق ءبىز مۋزەيدە ءومىر سۇرمەيمىز عوي», دەپ ايتقانى بار ەدى. سىزدەردەن, زيالى قاۋىم, ءبىلىمدى, دۋالى اۋىزدى ادامداردان شىعاتىن ءسوز دۇرىس بولۋى كەرەك. بولاشاقتى ويلاۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوزى عالىمداردى ويلاندىرىپ تاستاعانداي بولدى.
ۇعا پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆتىڭ «قازاقستاننىڭ عىلىمى, مادەنيەتى جانە ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءرولى» اتتى بايانداماسىندا دا بۇگىنگى قازاقستان عىلىمىنىڭ قول جەتكەن تابىسى مەن جەتىستىگى سارالانىپ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, جاھان تالابىنا سايكەس عىلىمدى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ ماسەلەسى قامتىلدى. سونداي-اق, الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن كەلگەن قوناقتار اتىنان رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ۆ.فورتوۆ پەن مولدوۆا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك گەورگي دۋكا قۇتتىقتاپ, قازاقستان عىلىمىنا لايىقتى باعا بەرىپ, ءوز ەلدەرىندەگى عىلىمنىڭ دامۋ ءۇردىسى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
م.جۇرىنوۆ مەرەكەلىك سالتاناتتى ۇيىمداستىرۋدا كورسەتكەن كومەگى ءۇشىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە, الماتى قالاسى اكىمدىگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى
