اۋدارمانى وسى ىسپەن كاسىبي تۇردە اينالىسقان, بىلىكتى اعامىز ءىسلام جارىلعاپوۆ «تۋىنداما ونەرى» دەپ اتاعان ەدى. شىنىندا, اۋدارما – قايتا تۋدىراتىن ونەر. كەيبىر اۋدارمالاردىڭ ماعىناسى مەن مازمۇنى تۇپنۇسقادان الدەقايدا اسىپ كەتەتىنى بەلگىلى. ابايدىڭ لەرمونتوۆ ارقىلى گەتەدەن اۋدارعان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىبىن...» ايتپاعاننىڭ وزىندە, وعان جۇزدەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. تۋىنداما ونەرىن كوركەم ادەبيەتتە عانا ەمەس, كەز كەلگەن اۋدارمادا دا تيىمدىلىكپەن قولدانۋعا بولادى, سوندا اۋدارىلعان ءماتىننىڭ ءجۇزى جايناپ, بەتىنە قان جۇگىرىپ تۇرادى. شەبەر اۋدارماشىنىڭ قولىنان شىققان رەسمي قۇجاتتار مەن جات ماتىندەردىڭ وگەيسىمەي, جۇرەككە جاتا كەتەتىنى سودان. اۋدارمانىڭ ءباسى بىزدە قازىر اسىپ تۇر. بارلىق قۇجات ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ, مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارمالار ارقىلى كەلەدى. بىراق بۇگىنگى اۋدارمانىڭ كوبى تۋىنداما ونەرىنە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن, تۇپنۇسقانىڭ مازمۇنىن تولىق اشپايتىن, سوزبە-ءسوز قوتارىلعان قارابايىر دۇنيە. وندايدىڭ ءبارىن مەملەكەتتىك ورگانداردا اۋدارماشى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن ماماندار جاسايدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ جۇمىسىن قاراپ, تەزگە سالاتىن جان تابىلا بەرمەيدى. سوندىقتان ولار ءوز قادەري-حالىنشە ءماتىندى سوزبە-ءسوز قيۋلاستىرىپ, كىلت سوزدەردى كورسەتە الماي, ماعىناسىنا تەرەڭ بويلاي الماي, ايتەۋىر اۋدارىپ شىققان بولادى. مۇندايلاردىڭ مازمۇنىن تانۋ ءۇشىن كوپ جاعدايدا تۇپنۇسقانى كوتەرۋگە تۋرا كەلىپ جاتادى. قازاقشا سويلەي المايتىن, ورىسشا وقىعان ۇلكەندى-كىشىلى شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ «انا ءتىلىن شىعارىپ جاتقان» وسىنداي اۋدارمالار. وسىنداي جولمەن جاسالعان ماتىندەر مەن قۇجاتتاردى پارلامەنتتە, يا باسقا جەردە وقىپ بەرگەن شەنەۋنىك قاتتى قينالىپ, ونسىز دا شالا بىلەتىن ءتىلى تۇتقىرلانىپ, ابدەن ساسادى. كەيبىر اۋدارمالار ورىس تىلىندەگى ماعىناسىن جويماۋ ءۇشىن ءسوز قايتالاۋلارىنا ۇرىنىپ, سويلەمى شۇبار الا بولىپ تا جاتادى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. جۋىردا پارلامەنتتە مىناداي ماتىندەگى زاڭ قابىلداندى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەردىڭ وقۋ-جاتتىعۋلارىن وتكىزۋ كەزىندە قابىلداۋشى تاراپتىڭ قولداۋ كورسەتۋى تۋرالى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى». بۇل سويلەمدە 30 ءسوز بار, سونىڭ ىشىندە «تۋرالى» مەن «رەسپۋبليكا» سوزدەرى ءۇش رەتتەن قايتالانعان. زاڭ جوباسىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ جوباسى» دەگەن تىركەس تە ارتىق, ويتكەنى, قازاقستاندا تۋعان زاڭ جوبالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىكى ەكەنى ونسىز دا بەلگىلى ەمەس پە؟ ونى ءاربىر زاڭ ءۇشىن قايتالاي بەرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ وسى ماتىندەگى كىلت ءسوز: «مەموراندۋم و ۆزايموپونيماني», ياعني ء«وزارا تۇسىنىستىك مەموراندۋمى». باسقا ءسوزدىڭ ءبارى سونىڭ ارەكەتىن اشىپ تۇرعاندار. سوندىقتان زاڭدى: «ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەردىڭ وقۋ-جاتتىعۋلارىن وتكىزگەندە قابىلداۋشى تاراپتىڭ قولداۋ كورسەتۋى جونىندە قازاقستان مەن تۇركيا ۇكىمەتتەرى اراسىندا جاسالعان ءوزارا تۇسىنىستىك مەموراندۋمىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى» دەپ اۋدارىلعان بولسا الدەقايدا جەڭىل ءارى تۇسىنىكتىرەك بولماس پا ەدى؟ مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ارينە, زاڭ جوباسىنىڭ اۋدارماسىن قاراعان جەتىك ماماندار مۇنى كورگەن بولۋى مۇمكىن, بىراق قايسىبىرىن تۇزەتە بەرسىن... سالدارىنان, وسىنداي قيىن دا كۇردەلى اتاۋلار قالا بەرەدى. جوعارىدا شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ «قازاقشا ءتىلىن شىعارىپ جاتقان» وسىنداي اۋدارمالار ەكەنىن ايتتىق. بۇل ءسوزدىڭ ەش ارتىقشىلىعى جوق. بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارداعى قازاق تىلىنە جاۋاپتىلار – تەك اۋدارماشىلار. شەنەۋنىكتەر مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ قاجەت بولعاندا سولاردىڭ جاساعان ماتىندەرىنە جابىسىپ, سولاردىڭ تىلىمەن سويلەپ جاتادى. كوپتەگەن باياندامالار اۋدارماشىنىڭ قارىمىن اينا-قاتەسىز تانىتىپ تۇرادى... ارينە, ەشكىم دە اۋدارماشى بولىپ تۋمايدى. بۇل مەكتەپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, ءالى دە تولىق قالىپتاسىپ بولعان جوق. بۇرىن تەك ءباسپاسوز عانا اۋدارمامەن اينالىسىپ, بۇل باعىتتا ابدەن ماشىقتانىپ, شەبەرلىكتىڭ جوعارى شىڭىنا جەتكەن ماماندار قالىپتاسقان ەدى. ولار بارلىق سالانىڭ ماتىندەرىن ەركىن اۋداراتىن. الايدا, ولاردىڭ تاجىريبەسىن باسقالارعا كورسەتىپ, شەبەرلىگىن ۇيرەتەتىن ەشبىر مەكتەپ قالىپتاسپادى. بۇگىنگى تاڭدا اۋدارماعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋداراتىن ءسات كەلدى. اۋدارماشىلارعا وسى ىسپەن اينالىسقان بىلىكتى اعالارىمىزدىڭ اقىل-كەڭەسى مەن ادىستەرىن ۇيرەتەتىن ارناۋلى ورتالىق اشىلۋى كەرەك. سوندا تۋىنداما ونەرى جانداناتىن بولادى, ال ءتىلىمىز جۇتاڭدانۋىن قويادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
