بيىك بەلەس

ءاربىر ۇرپاق ءوز مەملەكەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەسىن قوسادى. وتانى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساعان ادامداردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن كەيىنگى بۋىن ءبىلۋى ءتيىس. مىنە, سونداي جانداردىڭ ءبىرى – مۇنايشى, ۇزاق جىل اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسىندا جاۋاپتى دا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان ەسەن تاسقىنباەۆ. ەسەن تاسقىنباي ۇلى 1932 جىلى جىلىوي اۋدانىنىڭ جارشىق اۋىلىن­دا ومىرگە كەلدى. 1954 جىلى ي.گۋب­كين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي-حي­ميا ءجا­نە گاز ونەركاسىبى ينستيتۋتىن ينجە­نەر-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا ءتا­مام­دادى. ون جىل مۇناي-گاز سالاسىندا قا­را­پايىم سلەساردان باستاپ, پروراب, بۇر­عىلاۋ كونتورىنىڭ باس مەحانيگى, سو­نىڭ التى جىلىندا «كازاحنەفت» ءبىر­لەستىگىندە باس مەحانيك قىزمەتتەرىن ات­قاردى. بۇل قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە مۇ­ناي-گاز كەنىشتەرىن جەدەل ىزدەستىرۋ, يگە­رۋ كەزەڭدەرى بولاتىن. مىنە, وسى كەز­دە جاڭا ۇڭعىمالاردىڭ ءساتتى بۇر­عى­لانۋىن جانە كەيىن ولاردان ءونىم الى­نۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ينجەنەر-مە­حا­نيكتەرگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەل­دى. مۇناي-گاز جانە باسقا دا سالالار­دا ولاردىڭ دامۋىن مەحانيكتەردىڭ قىز­مەتىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەسەن تاسقىنباي ۇلى مۇناي-گاز سالاسىن­دا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى تەرەڭوزەك, ءتا­جى­عالي, تولەس, پرورۆا, قارساق, مار­تا­شي, باتىس قامىستى, تاڭاتار ءتا­رىز­­دى كوپ­تەگەن كەن ورىندارى اشىلىپ, پاي­دا­لانۋعا بەرىلدى. 1958 جىلى ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە مۇ­ناي مەن گازدى تابۋ ءۇشىن تەرەڭ بۇر­عى­لاۋ باس­تالدى. 1960 جىلى وزەندە ءبى­رىن­شى تابيعي گاز, ءبىر جىلدان سوڭ وزەن مەن جەتىبايدا العاشقى مۇناي بۇر­قا­عى الىندى. وسى كەزدە ەسەن تاس­قىنباەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋى­مەن جوندەۋ بازالارى قۇرىلدى. دوس­سور­دا جەرگىلىكتى زاۋىت جانە باسقا دا كەن ورىندارىندا مەحانيكالىق تسەح­تار جاڭعىرتىلدى, ۇڭعىمالاردىڭ بۇر­عى­لاۋ مەن پايدالانۋدا وزىق ادىستەر قول­دانىلا باستادى. ەڭ باس­تىسى – شە­بەر مەحانيكتەردىڭ تۇتاس توبى ءتار­بيە­لە­نۋى. سو­لاردىڭ كوبى كەيىن ءوندىرىس جە­تەك­شىل­ە­رى بولدى. ەسەن تاسقىنباي ۇلى «كازاح­نەفت» ءبىر­لەستىگىندە قوعامدىق جۇ­مىس­تارعا بەل­سەندى ارالاستى. ۇيىم­داس­تى­رۋ­شى­لىق قابىلەتىمەن كوزگە ءتۇس­كەن ول 1964­ جىلى گۋرەۆ قالالىق پار­تيا كو­­ميتەتىنىڭ ەكىنشى, اراعا جىل سا­لىپ ءبى­­رىنشى حاتشىلىعىنا سايلانىپ, وب­لىس­­تىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو ءمۇ­شە­­سى بولدى. وسى لاۋازىمىن تابانى كۇ­­رەك­تەي 12 جىل اتقاردى. ە.تاسقىنباەۆتىڭ قالالىق پارتيا كو­­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەزىندە قا­لا جان-جاقتى دامىدى. مۇناي وڭدەۋ, حيميا جانە ماشينا جاساۋ زاۋىتتارى جاڭعىرتىلىپ, كوپتەگەن كاسىپورىن قا­تار­عا قوسىلدى. اۋداندىق جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىقتارى, پوليەتيلەن زاۋىتى, گاز جيناقتاۋ ستانساسى, 100 كولىكتىك اۆ­تو­بۋس پاركى قىز­مەت ىستەدى. مۇناي قۇ­بىرلارىن تەح­ني­كالىق قامتيتىن, ەل­دى مەكەندەردى قا­لا­ارالىق بايلانىس­پەن جانە تەلە­باع­دارلامالارمەن قامتاماسىز ەتەتىن پاي­دا­لانۋ-تەحنيكالىق بايلانىس كەڭسەسى قۇ­رىلدى. قۋاتى 16,5 مىڭ توننالىق اس­فالت زاۋىتى, يل-18 ۇشاعىن قا­بىل­داۋ­عا قابىلەتتى اۋەجايدىڭ ۇشۋ-قونۋ الا­ڭى, گۋرەۆ-2 تەمىر جول ستانساسى مەن 500 ورىندىق بەكەت ىسكە قوسىلدى. تاۋلىگىنە 60 توننا ءونىم دايىندايتىن نان زاۋىتى, ەت كومبيناتىندا 600 توننا­لىق توڭازىتقىش, 40 مىڭ قۇسقا ەسەپ­تەلگەن فابريكا, ساۋدا ورتالىعى, قۋاتى 24 مىڭ توننالىق ۇن ەلەۆاتورى تۇر­عىزىلدى. قۇرىلىس سالاسىن جاقسارتۋ ماق­سا­تىندا كۇردەلى شارالار جاسالدى. گۋرەۆ تاريحىندا تۇڭعىش رەت تە­مىر-بەتون قادالارى پايدالانىلدى. جىلى­نا 35 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ­عا ەسەپتەلگەن ءىرى پانەلدى قۇرىلىس كوم­بيناتى دا وسى كەزدە ىرگە كوتەردى. جاي­ىق جاعاسىن بەكىتۋ قولعا الىندى. وزەن ۇستىنەن ۇزىندىعى 259, ال بيىك­تىگى ون مەترلىك كوپىر تۇرعىزىلدى. ءتورت ءجۇز ورىندىق وبلىستىق, 240 كە­رۋ­ەتتىك ينفەكتسيا جانە بالالار ءتىس اۋرۋحانالارى, مەديتسينالىق ۋچيلي­ششە, پەرزەنتحانا, ارقايسىسى 960 وقۋ­شى­لىق تەمىر جول, پوليتەحنيكالىق ءجا­­نە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمدا­رىن­­دا ەسەن تاسقىنباي ۇلىنىڭ قول­­تاڭ­باسى بار. سونىمەن قاتار, تەمىر­جو­ل­شىلاردىڭ اۋرۋحانا كەشەنى, 1500­ ستۋ­دەنتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتى مەن جاتاقحاناسىنىڭ عيماراتى, 810­ ورىن­دىق دراما تەاترى, مۋزىكا ۋچي­لي­ششەسى مەن بالالار كىتاپحاناسى دا سول كەزدە سالىندى. «كازنيپي-نەفت», عىلىمي-زەر­ت­­­تەۋ جوبالاۋ, گەولوگيالىق بار­­لاۋ مۇناي ينستيتۋتتارى قۇرى­لىپ,­ «گيپ­روكازنەفت» ءجا­نە «كاز­زا­پ­­­گي­دروۆودحوز» ينس­تي­تۋت­تا­رى­نىڭ ­عيماراتى سالىندى. رەس­پۋب­لي­­كا­لىق وك­پە دەرتى, ونكو­لوگيالىق جانە راديو­لو­­گيالىق زەرتتەۋ ينس­تي­تۋ­تتارىنىڭ في­­ليالدارى اشىلدى. ءار جى­لى 20-30 مىڭ شارشى مەتر­­لىك تۇر­عىن ءۇي, مەك­تەپ­تەر مەن با­ل­ا­باق­شالار, سپورت كە­شەن­دەرى پاي­دا­لانۋعا بەرىلدى. ال, 1967 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇڭ­عىش رەت جەرگىلىكتى تەلەحابار تارا­تىلدى. ول كەلەسى جىلى «وربيتا» ستان­ساسىنا قوسىلدى. ن.ءجانتورين اتىن­دا­عى وبلىستىق فيلارمونيا قۇرىلىپ, ونىڭ جانىنان «اتىراۋ-جايىق», «شال­قيدى ءان», «ريتم ۆرەمەني» ءجا­نە «نارىن» انسامبلدەرى اشىلدى. «جايىق قىزى» بي ءانسامبلى 1971 جىلى يۋگوسلاۆيادا ونەر كورسەتتى. ەسەن تاسقىنباي ۇلى كادرلاردى تالداۋ, ورنالاستىرۋ جانە دە تاربيەلەۋ ءما­سە­لەسىنە ۇلكەن ءمان بەردى. ول كوپتەگەن ما­مانداردى پارتياعا قابىلداپ, جاۋ­اپ­ت­ى باسشىلىق ورىندارعا جوعارىلاتۋ ءجا­نە قوعام جۇمىستارىنا جۇمساۋ ار­قىلى بولاشاققا جول اشتى. ول قالا تىزگىنىن ۇستاعان 12 جىلدا­ گۋرەۆ بىرنەشە مارتە كسرو جانە قازاق كسر تاراپىنان اۋىسپالى قىزىل تۋ­مەن ماراپاتتالدى, جۇلدەلى ورىنداردان كورىندى. 1977 جىلعى ە.تاسقىنباەۆ وبلىستىق ات­قارۋ كوميتەتى توراعالىعىنا سايلاندى. ول وسى قىزمەتىندە ون جىل ەڭبەك ەت­تى. سول جىلدارى وبلىستىڭ ىشكى ءونى­مى ونەركاسىپتىڭ بارلىق سالاسى بويىن­شا ەلۋ پايىزعا ارتىپ, 1986 جىلى 532 ملن رۋبلگە جەتتى. اسىرەسە وتىن ونەركاسىبىندە 50, حيميا سالاسىندا 90, ماشينا جاساۋدا 60 پايىز ءوسىم بولدى. ماسەلەن, 1986 جىلى 2,7 ملن توننا مۇناي, 1,2 ملرد كۆت-ساعات ەلەكتر جانە ءۇش ميلليون گيگاكالوريا جىلۋ ەنەرگياسى الىندى. كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ىزدەستىرۋ ماقساتىندا گەولوگيا بارلاۋ جۇمىستارى ورىستەپ, ونداعان جاڭا كەن ورىندارى قاتارعا قوسىلدى. سونىڭ ىشىندە 1979 جىلى اشىلعان ءىرى تەڭىز كەنىشى دە بار. قۇرىلىسقا جۇمسالعان قارجى 3,4 ەسە ءوسىپ, 1986 جىلى 932 ملن ءرۋبلدى قۇرادى. قاتارعا قوسىلعان تۇرعىن ۇيلەر سانى 2,3 ەسە ارتىپ, 245 مىڭ شارشى مەترگە جەتتى. وبلىستىڭ ءوز كۇشىمەن اتقارىلعان جۇمىس كولەمى 1,8 ەسە ءوسىپ, 201,6 ملن رۋبل بولدى. اگرارلىق سالا جاقسى دامىدى. ماسەلەن, 1986 جىلى 132 مىڭ ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 64 مىڭ جىلقى, 27 مىڭ تۇيە مەن 1 ملن 250 مىڭ قوي-ەشكى تىزىمگە الىن­عان. وسى جىلى 46 مىڭ توننا ەت, 35 مىڭ توننا ءسۇت, 33 ملن دانا جۇ­مىر­ت­قا, ءۇش مىڭ توننا ءجۇن, 9,8 مىڭ توننا كار­توپ, 24 مىڭ توننا كوكونىس پەن 17,5 مىڭ توننا باۋ-باقشا ءونىمى الىندى. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق, سپورت پەن مادەنيەت جاقسى وركەندەدى. ون جىل ىشىندە وبلىس حالقى 60 مىڭعا ءوستى, ءسويتىپ, 400 مىڭ ادامعا جەتتى. 1985 جىلى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق جانە مادەني جەتىستىكتەرى ءۇشىن وبلىسقا كوكپ وك, كسرو مينيستر­لە­ر كەڭەسىنىڭ, بوككو جانە بلكجو وك-ءتىڭ كوشپەلى قىزىل تۋى بەرىلدى. ەسەن تاسقىنباي ۇلى كوكپ ححV (1976ج.), ءححVى (1981ج.), ءححVىى (1986ج.) سەزدەرىنىڭ, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءحىى-ءحVى سەزدەرىنىڭ دە­لەگاتى بولدى. 1972-1987 جىلدار ارا­لىعىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ VIII-XI شا­قىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ساي­لاندى. ەل الدىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», «حالىقتار دوستىعى», ەڭبەك قىزىل تۋ, «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىمەن جانە 15 مەدالمەن ماراپاتتالدى. اتىراۋ وبلىسى مەن قالاسىنىڭ جانە جىلىوي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. مەن ەسەن تاسقىنباي ۇلىن 1970 جىلدان بەرى بىلەمىن. ول قوعامنان ءوزىنىڭ ورنىقتى ورنىن الىپ, بيىك بەدەل­گە يە بولدى. ونى كاسىبي مۇنايشى, حال­قىنىڭ پاتريوتى, ادال, جۇمىسكەر, ەل­گە­زەك, جان-جاقتى دامىعان جانە تاماشا وتباسى يەسى رەتىندە باعالايمىن. ەسەن اعانىڭ ومىرلىك جارى ەرمەك الديارقىزى – پەداگوگ-فيلولوگ. ۇزاق جىل اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆە­ر­سي­تە­تىن­دە ءدارىس بەردى. «قازاقستان­نىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىن يەلەندى. ەكە­ۋى تاماشا بالالار تاربيەلەپ, نەمەرە ءسۇيدى. جالپى, بۇل وتباسىنىڭ وتكەن جو­لى – كەيىنگى ۇرپاققا ءتالىمدى تاربيە. راۆيل شىرداباەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى