21 اقپان, 2017

بارلىق باسىمدىقتار وزەكتى

125 رەت
كورسەتىلدى
8 مين
وقۋ ءۇشىن
پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا كەزەكتى جولداۋى بويىنشا ءوز پىكىرىمدى ايتۋ مەنىڭ جانىما جاقىن دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. بىرىنشىدەن, ونى وقىپ شىققاندا «بارلىق باسىمدىقتار قانداي وزەكتى, ولاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا مىندەتتەر قالاي ءدال قويىلعان» دەگەن ويعا قالدىم. يندۋسترياعا تسيفر­لىق تەحنولوگيانى ەن­گىزۋ جونىندەگى ءبىرىنشى با­سىم­دىقتى قۋانا قابىلدادىم. نەگە ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. 2009 جىلى تەلەۆيزيانىڭ بالامالى نۇسقاسىنىڭ ورنىنا تسيفرلىق نۇسقانى ەنگىزۋدى ۇسىنىپ, ونىڭ باس­تاماشىلارىنىڭ ءبىرى بولعانىمدا, ءبىزدى بار­لىق دەڭگەيدە دۇرىس قابىل­دامادى, بيۋدجەت مۇلدە از ءبولىندى, قازاقستاننىڭ وسى يندۋسترياداعى ءوز ور­­نىن جوعالتىپ الماۋى ءۇشىن يدەيا­­­مىزدى تەك قانا ىنتا-جىگەر­مەن ىسكە اسىرۋ­عا تۋرا كەلگەن بولاتىن. بۇگىن­دە ول جاع­داي ۇمىتىلا باستادى, بىراق قازاق­ستان­دىقتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە تسيفر­لىق تەلەۆيزيا كەڭىنەن پايدالانىلۋدا. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ءىت-سا­لانى ءبىرىنشى باسىمدىق رەتىندە مەم­لە­كەت­تىك دەڭگەيدە قويعاندا, بۇل ءبىر جاعىنان قۋانتادى, ەكىنشى جاعىنان تاريحتىڭ كولەڭ­كەسىندە قالىپ قويماس ءۇشىن ءبىزدىڭ بار­لىعىمىزدى وسى زامانعى تسيفرلىق تەح­نو­لوگيالاردىڭ نەگىزىندە جاڭا يندۋستريا­نى دامىتۋعا, ەكونوميكانىڭ قازىرگى قۇرى­لىمىن جەتىلدىرۋگە جاڭا بەتبۇرىستار جاساۋعا يتەرمەلەيدى. البەتتە, بۇل باسىمدىقتى ىلگەرىلەتۋ, بەينەلەپ ايتار بولساق, ءىس جۇزىندە ءاربىر قازاقستاندىقتان جارىق جىلدامدىعىنا تەڭ جەدەلدىكتى تالاپ ەتەتىنى اقيقات – ويتپەگەن جاعدايدا جەتىستىكتى ۇزاق كۇتۋگە تۋرا كەلەدى, جايباراقاتتىققا جول بەرۋ جاقسىلىققا اكەلمەيدى, «ايتەۋىر ءبىر بولار» دەگەن قاعيدا بۇل جەردە قيسىنسىز. بۇل جاستاردىڭ ءىسى دەپ جاس ۇرپاققا يتەرە سالۋدىڭ دا پەرسپەكتيۆاسى بار دەپ ايتۋ قيىن: سوندىقتان جاس تا, كارى دە ءىت-ءبىلىمىن جەدەل مەڭگەرۋگە جانە كۇندەلىكتى ومىردە ونى بەلسەندى تۇردە پايدالانۋعا ءتيىس. ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جول­داۋ­دىڭ بيزنەس ماسەلەلەرى جونىندەگى ەرە­جە­لەرىن اينالىپ وتە المايمىن. ءبىزدىڭ نارى­ق­تىق قاتىناستاردى دامىتۋ جولىنا تۇسك­ەنىمىز راس بولسا, وندا سول تالاپ ەتەتىن جاع­دايلاردا شەبەرلىكتى, داعدىلاردى مەڭ­گەرۋگە, سوعان ساي ءومىر سۇرۋگە جانە ەڭبەك ەتۋگە ءتيىسپىز. جاقسىلىقتىڭ ءبارى اسپاننان ءوز­دى­گىنەن تۇسە قالادى دەپ كۇتپەي, الدە­بىرەۋ­لەرگە ۇمىتتەنبەي, مەملەكەت جاساپ وتىر­عان بارلىق جاعدايدى پايدالانىپ, كاسىپ­­كەر­لىكتى دامىتۋ, ودان ءوز ورنىڭدى تابۋ, ءتىپتى بولماعاندا وتباسىلىق بيزنەس اشۋ, قار­جىلىق ساۋاتتىلىقتى جەدەل مەڭ­گەرۋ قاجەت. بۇگىندە ەلباسى ءبىزدى وسى­عان باعىتتاپ وتىر. بۇل جەردە ءوز بيزنەستەرىن دامىتۋ جولىندا تالاي تار جول, تايعاق كەشۋدى باسىنان وتكەرگەن ءبىزدىڭ تاجىريبەلى كاسىپكەرلەرىمىز وزدەرىنىڭ سالماقتى سوزدەرىن ايتۋعا, وزدەرى­نىڭ مول تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن. «ءتيىس» دەگەن ءسوزدى ادەيى ايتىپ وتىرمىن, ويتكەنى, ولاردىڭ ءوز ءىسىن دامىتۋى ءۇشىن جاقسى جاعدايلار جاسا­لىپ كەلدى, قازىر دە جاسالۋدا. ەندى بۇقارالىق كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭ دامۋىنا جول اشۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءوز ەلىنە, ءوز حالقىنا, تابىستى جولدى ىزدەستىرۋگە ارتىق ۋاقىت جۇمساماي كاسىبىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەتىن, بيز­نەس نەگىزدەرى بويىن­شا ءتيىمدى ءبىلىم الۋ مۇمكىن­دىگىن بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. مەنى, مۇعالىم رەتىن­دە, الەۋمەتتىك سالادا ءجۇر­گىزى­لىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جاي-كۇيىن جاق­سار­تۋ قاجەتتىگى تۋرالى باسىمدىق تا بەيجاي قالدىرعان جوق. سوندىقتان ولار­دىڭ ارقايسىسىنىڭ دەنى ساۋ, ساۋاتتى, تالانتتى, بارلىق جاعىنان باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى قاجەت. ال ول ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەر وقۋعا جانە ەڭبەك ەتۋگە ارنالۋعا ءتيىس, سوندا عانا ءومىر ءسۇرۋ مازمۇندى بولادى جانە ساپالى ءارى جاڭا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى قامتاماسىز ەتىلەدى. ءبىزدىڭ بالالارىمىز مول ءبىلىم دەڭگەيىنە يە بولىپ قانا قويماي, ونى ومىردە پايدالانا بىلۋگە, كەز كەلگەن جاعدايدا, اسىرەسە, جاڭا تەحنولوگيالار داۋىرىندە ابىرجىپ قالماس ءۇشىن بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرۋگە ءتيىس. جانە بالالار عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە جاس ەرەك­شەلىگىمىزگە قاراماستان, ۋاقىتتىڭ قاتاڭ تالاپتارىنا سايكەس, انا تىلىمىزبەن قاتار اعىلشىن ءتىلىن دە وقىپ-ۇيرەنۋگە, ءىت-ءبىلىمنىڭ نەگىزدەرىن مەڭگەرۋگە ءتيىسپىز. ولاي بولماعان جاعدايدا, ايتالىق, ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ كەلە جاتقان, بۇگىندە ولارسىز اتتاپ باسا المايتىن موبيلدىك بان­كينگتى, ەلەكتروندىق قىزمەتتەردى قالاي پايدالانباقپىز. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە كەلە­تىن بولساق, بۇل جەردە ەشكىم دە نەم­قۇرايلىلىق تانىتپايدى دەپ ويلايمىن. دارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جاعىمدى ءسوز ايتاتىندار از: ءبىرىنشى كەزەكتە كوپشىلىكتى ءدارى-دارمەكتىڭ قىمباتتىعى تولعاندىرادى. سول سەبەپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءدارى­لىك زاتتاردىڭ باعاسىنا مەملەكەتتىك رەت­تەۋدى ەنگىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن قازاق­ستان­دىقتاردىڭ قۋانا قابىلداعانى انىق. دەگەنمەن, دەنساۋلىق تۋرالى ايتقاندا, ەڭ الدىمەن ءوز دەنساۋلىعىمىزدى ءوزىمىز قولعا الۋعا, ءوز دەنساۋلىعىمىزعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتۋگە, دارىگەرلەرگە عانا ءۇمىت ارتۋدى ازايتۋعا ءتيىسپىز, ويتكەنى, دەنساۋلىق جاعدايىمىزدىڭ 85 پايىزى ءوز قولىمىزدا. ول تۋرالى ۇمىتۋعا بولمايدى. كوپشىلىك ەل پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋ­داعى مىنا سوزدەرىنە نازار اۋداردى دەپ ويلايمىن: «مينيسترلىكتەر مەن ۆەدوم­ستۆو­لاردىڭ قاراجاتتى يگەرۋىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن تەكسەرۋ قاجەت. رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ 40%-دان استامىن قۇرايتىن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ,  ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنەن باستاۋ كەرەك». شىن مانىندە, قازاقستاندىقتاردى الەۋ­مەتتىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە مول اقشا بولىنە­دى. سوندىقتان اتالعان مينيستر­لىك­تەر­دىڭ جانىندا جۇمىس ىستەيتىن قوعام­دىق كەڭەستەردىڭ مۇشەلەرى ولاردىڭ پايدالانىلۋىن ءتيىستى تۇردە باقىلاۋعا, بارىنشا تيىمدىلىك پەن پايداعا قول جەتكىزۋگە ءتيىس. سوڭعى كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاقستانعا قاتىستى كوپتەگەن جايلار تۋرالى ۇنامسىز پىكىرلەر جيىلەپ كەتتى, ءارى ول پىكىرلەر ءوز ازاماتتارىمىز تاراپىنان بولىپ جاتادى. وسىنداي ءار جاع­داي بويىنشا نارازىلىقتىڭ تۋىندايتىنى تۇسىنىكتى. الايدا, كەشىرىڭىز, قۇ­قىق بۇزۋشىلىقتى, جول-كولىك وقيعا­سىن كىم جاسايدى, دارىگەر­لىك قاتەلىكتەر­گە, دۇكەندەردە ساپاسىز قىز­مەتتەر كور­سەتۋ­گە كىم جول بەرەدى, كىم دورەكىلىك كورسەتە­دى جانە ت.ب؟ ارينە, ءوز ازاماتتارىمىز. ول نەلىكتەن؟ ويتكەنى, ءبىز: وتباسىندا, مەكتەپتە, ۇجىمداردا تاربيە ماسەلەلەرىن نازاردان تىس قالدىرا­مىز. ءبىز جاقسىلىقتى كورۋگە, ءوزىمىزدىڭ عانا ەمەس, اينالامىزداعى ادامدار­دىڭ دا تابىستارىنا قۋانۋدى ۇيرەتپەي­مىز. وتانسۇيگىشتىك تە, ەڭبەكقورلىق تا تۋا بىتپەيدى. وتباسىنان باستاپ رۋحا­ني-ادامگەرشىلىك ماسەلەلەرىنە جۇيە­لى تۇردە كەلۋ قاجەت. سوندا جاستار ەلدەن تىس جۇرگەن كەزدە عانا ەمەس, ءار­دايىم قازاقستاننىڭ ءاربىر كىشى جانە ۇلكەن جەتىستىگىن باعالايتىن, ءوز ەلىمەن ماق­تاناتىن بولادى, وتانىمىزعا قاتىستى بارلىق جايلار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن بولادى. بۇكىل الەمدە تەرروريزم, ءدىني ەكسترەميزم ءورشىپ وتىرعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ەڭ باعالى يگىلىگى حالىق دوستىعى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, بىرلىك پەن توپتاسقاندىق ەكەنىن ءبىز تۇسىنەمىز, ونى ءبارىمىز بىرگە ساقتاپ, نىعايتا تۇسۋگە ءتيىسپىز. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتكەن جەتىس­تىكتەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارى پرەزيدەنتىمىز سوزىمەن عانا ەمەس, ىسىمەن دە كەپىلگەر بولىپ جۇرگەن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەتنوسارالىق تاتۋلىققا تىكەلەي بايلانىستى. مايرا ايسينا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى
سوڭعى جاڭالىقتار