«كۇرەسىمىز «بەلبەۋ كۇرەسىنە» كىرمە بولماۋى كەرەك»

قۇدايعا شۇكىر, بۇگىنگى كۇندە قازاق كۇرەسىنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. ءتول ونەرىمىزدىڭ تورگە وزىپ, تەكتى جۇرتتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتا باستاعانى جاندى سەمىرتەدى. دەگەنمەن, "ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى" دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, قازاق كۇرەسىنىڭ اينالاسىندا دا ۇلتتىق ونەرىمىزدى قايتسەك ۇشپاققا شىعارامىز دەپ جۇرگەن ازاماتتار اراسىندا پىكىر الۋاندىعى بار ەكەنى بەلگىلى. باسەكەنىڭ زامانىنا بۇل كەرەك تە شىعار. تەك, ورتاق مۇددە وسىعان زارداپ شەكپەسە ەكەن دەيسىڭ... قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, "قازاقستان بارىسى" قازاق كۇرەسىن دامىتۋ قورىنىڭ" توراعاسى ارمان شوراەۆپەن وسى تاقىرىپتىڭ توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاعان ەدىك. – ارمان تولەگەن ۇلى, جاقىندا عانا قازاق كۇرەسى بيىل اشعابادتا وتەتىن جا­بىق عيماراتتاعى ازيا ويىن­دارىنىڭ باعدار­لاما­سىنا ەندى دەگەن ءسۇيىنشى حاباردى ەستىدىك. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟ – جالپى, قازاق كۇرەسىن ازيا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ – ءار قازاقتىڭ كوكەيىندەگى اسىل ارمان. ءبىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى وسى باعىتتا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز. ال دۇنيە­جۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسيا­سى ۇيىمىنىڭ سۇيىنشىلەگەن حابارىندا كۇمان مەن كۇدىك تۋدىراتىن ءبىراز دۇنيەلەر بار. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ازيا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا قازاق كۇرەسىنىڭ جەكە سپورت ءتۇرى رەتىندە ەنگەنى تۋرالى ءبىر­دە-ءبىر رەسمي اقپارات جوق. شىن مانىسىندە, ءبىزدىڭ كۇرەس ازيادا باعدارلاماسىنداعى 21 سپورت ءتۇرىنىڭ ءبىرى – «بەلبەۋ كۇرەسى» سپورتىنىڭ تەك ءبىر عانا تارماعى رەتىندە قوسىلىپ وتىر. ال ەندى, «بەلبەۋ كۇرە­سىنىڭ» ءوزى بۇكىلالەمدىك كۇرەس وداعىنداعى (United World Wrestling) ءداستۇرلى كۇرەس ءتۇر­لە­رى كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن جايت, قازىرگى ۋاقىتتا تاتار, ءوز­بەك, قىرعىز جانە باسقا دا حا­لىقتاردىڭ ۇلتتىق كۇرەسى بۇل سپورتتىڭ قۇرامىنا كىرۋدەن باس تارتقان. ەندەشە, ءبىز نەگە وسى ۇلتتىق ءمان-مازمۇننان ادا, ينتەر­ناتسيونالدىق سيپاتتاعى سپورت ءتۇرىنىڭ قولتىعىنا كىرۋگە قۇشتار بولىپ وتىرمىز؟ جالپى, ءبىز جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسقانىنا, اسىل ونەرىمىزدىڭ «بەلبەۋ كۇرەسىنىڭ» ارانىنا جۇتىلىپ كەتۋىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىز. ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز مىناداي: قازاق كۇرەسى ولمەسىن دەسەك, ول ەشقانداي سپورت تۇرىنە كىرمە بولماي, جەكە, دارا تۇرىپ دامىپ, ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. «ورتاق وگىزدەن – وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەپ اتام قازاق بەكەر ايتپاعان. – بۇگىنگى كۇندەگى دۇنيە­جۇزىلىك قازاق كۇرەسى قاۋىم­داستىعى مەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسى قازاق كۇرەسى فە­دە­را­تسياسى اراسىنداعى قا­­رىم-قا­تىناسقا توقتالا كەتسەڭىز. – ءبىز وسىعان دەيىن دۇنيە­جۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسيا­سى ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا, ىشكى شارۋاسىنا ارالاسقان ەمەسپىز. بىراق, بۇل ۇيىمعا قاتىستى وزىندىك ۇستانىمىمىز دا بار. بىرىنشىدەن, بۇل فەدەراتسيانىڭ قۇقىقتىق-ۇيىمداستىرۋ ءتۇرى – جەرگىلىكتى قوعامدىق بىرلەس­تىك, استانا قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتىندە تىركەلگەن. جارعى بويىنشا, بۇل ۇيىمعا قازاقستاننىڭ جانە شەت ەلدىڭ جاسى 18-گە تولعان جە­كە تۇلعالارى عانا مۇشە بولا الادى. ءارى بۇل ۇيىم­نىڭ قۇرىل­تايشىلارى – جەكە تۇلعالار, قازاقستاننىڭ 10 ازاماتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى ءدۇ­نيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى جەرگىلىكتى قوعامدىق بىرلەستىگىنە مۇشە بولىپ كورگەن ەمەس جانە مۇشە بولىپ كىرە دە المايدى. ەگەر دە, فەدەراتسيا اتىنا زاتى ساي حالىقارالىق سيپاتقا يە, زاڭدى تۇلعالار مۇشە بولىپ ەنە الاتىن ۇيىم بولسا, وندا اڭگىمە باسقا. سوعان قاراماستان, يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى بولعاندىقتان, بۇل ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرگەن ەمەسپىز جانە كەيبىر باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋگە تالپىندىق تا. وكىنىشكە قاراي, بۇل ىسىمىزدەن قايىر بولمادى. ەلىمىزدە قازاق كۇرەسىنىڭ دامۋىنا جاۋاپتى بىردەن-ءبىر ۇيىم – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى. كەز كەلگەن حالىقارالىق تۋرنيرلەرگە, چەمپيوناتتارعا ۇلتتىق قۇرامانى بەكىتەتىن جانە اپاراتىن ءبىر عانا وكىلەتتى مەكەمە ول – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى. بىراق, مەن 2013 جىلى فەدەراتسياعا باسشى بولىپ كەلگەننەن بەرى ءبىزدىڭ قۇقىعىمىز ۇدايى بۇزىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2013 جىلى مينسك قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىنا قا­زاق­ستاننان ەكى قۇراما كوماندا باردى. ءبىرى – ءبىزدىڭ فەدەراتسيا ارقىلى رەسمي تۇردە بەكىتىلگەن ۇلتتىق قۇراما بولسا, ەكىنشىسى – دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى جىبەرگەن كوماندا. مۇنداي جاعداي بۇدان كەيىن دە بىرنەشە مارتە ورىن الدى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى ءتول كۇرەسىمىزدىڭ شەتەلدىكتەر الدىنداعى ابىروي-بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ءىس-ارەكەت ەدى. بىراق, وسىعان قاراماستان, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان اراداعى كەلىسپەۋشىلىكتى جويىپ, ورتاق مۇددە جولىندا ءتۇزۋ قارىم-قاتىناس ورناتۋعا باعىتتالعان ءىس-ارەكەتتەر بولدى. وكىنىشتىسى سول, اتالعان ۇيىم تاراپىنان ءبىز­دىڭ ىزگى نيەت تۇسىنىستىك تاپپادى. – قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە قازاق كۇرەسىمەن تۇراقتى تۇردە قانشا ادام اينالى­سادى؟ بۇل تۋراسىندا ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلە مە؟ – جالپى, مۇنداي زەرتتەۋلەر ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان جۇرگىزىلگەن ەمەس. ونداي شارۋانى جۇزەگە اسىراتىن وكىلەتتى ورگان – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگىنىڭ سپورت جانە دەنە شى­نىق­تىرۋ ىستەرى كوميتەتى. اتالعان كوميتەت ۇسىنعان ءمالى­مەتكە سايكەس, 2010 جىلعى ساناق بويىنشا قازاق كۇرەسىمەن اينا­لىسقانداردىڭ سانى 30 مىڭ بولعان. ال 2016 جىلعى ستاتيس­تي­كالىق مالىمەتتەر بويىن­شا, قازاق كۇرەسىمەن تۇراق­تى تۇردە شۇ­عىلداناتىن ەل تۇر­عىن­­­­دارىنىڭ سانى 104 مىڭدى قۇرادى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ وسى باعىتتاعى اتقارعان جۇمىس­تارىنا كەلسەك, ءبىز رەسپۋب­ليكالىق فەدەراتسيانى قاۋىم­داستىق نىسانىنداعى زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى رەتىندە قايتا قۇردىق. بۇل قاۋىمداستىققا وبلىستىق فەدەراتسيالاردى عانا مۇشە رەتىندە قابىلدادىق. بۇعان دەيىن, ياعني مەن باسشىلىققا كەلگەنگە دەيىن فەدەراتسيانىڭ قۇرىلتايشىلارى جەكە تۇل­عالار بولىپ كەلسە, ەندىگى جەر­دە قۇرىلتايشىلار تەك قا­نا قازاق كۇرەسىنىڭ وب­لىستىق فەدەراتسيالار بولىپ ناقتىلاندى. ءوز كەزەگىندە وبلىستىق فەدەراتسيالار دا 2014 جىلدان باستاپ وزدەرىنىڭ قۇقىقتىق-ۇيىمداستىرۋ ءتۇ­رىن وزگەرتىپ, قاۋىمداستىق نى­سانىنداعى زاڭدى تۇلعالار بىرلەس­تىگى رەتىندە قايتا قۇرىلىپ جاتىر. – بيىلعى «قازاقستان بارىسى» تۋرنيرىندە جانكۇيەر قاۋىم­عا ۇسىنار قانداي وزگە­رىس­تەر مەن جاڭالىقتار بولادى؟ – «قازاقستان بارىسى» جوباسى العاش دۇنيەگە كەلگەنىندە-اق جۇرتقا تىڭ جاڭالىق, قۇبىلىس رەتىندە تانىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. ءساتىن سالسا, بۇل ءدۇبىرلى دودا بيىل جەتىنشى رەت وتكەلى وتىر. بۇل جولعى «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرى الاش قوز- ع­الىسىنىڭ 100 جىلدىعى مەن استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالادى. ەستە­رىڭىزدە بولار, «قازاقستان بارىسى» بەسىنشى رەت وتكەندە, ەلبا­سىنىڭ ءوزى كەلىپ, اق جول تىلەپ, باتاسىن بەرگەن ەدى. ءوز باسىم مۇنى ۇلتتىق سپورتىمىزدى ۇلىقتاعان زور قۇرمەت دەپ باعالايمىن. – قازاقستان بارىسى» برەند بەلگىسىمەن شىعارىلىپ جات­قان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, كيىم-كەشەك تۇرلەرى جانە باسقا دا تاۋارلاردىڭ نارىقتاعى جاي-كۇيى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇگىنگى كۇندە ءبىز «قازاق­ستان بارىسى» برەند بەلگىسىمەن ءسۇت ونىمدەرىن, جەڭىل-جەلپى سپورتتىق كيىمدەر, قالپاق ءتۇر­لەرىن, ۇلتتىق ناقىشتاعى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن بەلدىكتەر شىعارىپ كەلەمىز. دەگەنمەن, ساۋدا-ساتتىق ماركە­تينگى تۇرعىسىنان العاندا ءبىزدىڭ شارۋامىز ىلگەرى جىلجىماي تۇر. نەگىزى, الداعى ۋاقىتتا بىزبەن كەلىسە وتىرىپ, وسى ىسپەن ناقتى تۇردە اينالىسامىن دەگەن كاسىپكەر ازاماتتار تابىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون بولار, بىلتىر يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كومي­تەتىنىڭ شەشىمىمەن قازاق كۇرەسى وسى مارتەبەلى ۇيىمنىڭ دۇنيە­جۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەندى. قازاق كۇرەسىنىڭ سوڭعى ءۇش جىل ىشىندەگى جەتىستىكتەرىن بەينەفيلم ارقىلى بايانداپ, فوتو­البومعا قاتتاپ, جەتى جۇرتتىڭ كوزىن جەتكىزە وتىرىپ, وسىنداي اۋقىمدى شارۋانى جۇزەگە اسىرعان «قازاقستان بارىسى» جوباسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سارسەن قۇرانبەكتىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتۋگە ابدەن بولادى. – «قازاق كۇرەسى» اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى يدەيا قان­­شا­لىقتى ومىرشەڭ؟ سول سياق­تى كۇرەس كيىمىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر وسىمەن ءتامام با, الدە ول جالعاسىن تابا ما؟ – جالپى, «قازاق كۇرەسى» دەگەن اتاۋ حح عاسىردا ءدۇ­نيەگە كەلگەن ەكەن. ءتول سپور­تى­مىزدىڭ بۇلايشا اتالۋىنا كەڭەس زامانىنداعى ينتەر­ناتسيونالدىقتى كورىنگەن جەرگە تىقپالاعان قاساڭ يدەولو­گيانىڭ ىقپالى زور بولدى. ۇمىتپاسام, بۇكىلوداقتىق دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت كوميتەتىنىڭ 1938 جىلعى 16 قاراشاداعى № 633 بۇيرىعىندا ەركىن ستيلدەگى كۇرەس (سامبو) پەن ۇلتتىق كۇرەس تۇرلەرىن دامىتۋ جونىندە ايتىلعان. سول قۇجاتتا «قازاقشا كۇرەس», «وزبەكشە كۋراش» دەگەن سياقتى كۇرەس تۇرلەرى جاڭا اتاۋعا يە بولدى. ال شىن مانىندە, ىقىلىم زاماننان سپورتىمىزدىڭ اتاۋى «كۇرەس» بولىپ كەلدى عوي. ماسەلەن, كوك­پاردى ءبىز «قازاق كوكپارى» نەمەسە توعىزقۇمالاقتى «قازاق توعىزقۇمالاعى» دەپ اتامايمىز عوي. كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ قيتۇرقى ساياساتىمەن دۇنيەگە كەلگەن بۇل اتاۋ قازىردىڭ وزىندە كۇرەسىمىزدىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر. سە­بەبى, قازىرگى تاڭدا قازاق كۇ­رەسى فەدەراتسياسى رەسەي سپورت مي­نيسترلىگى تاراپىنان تانىلماي وتىر. باستى سەبەبى, وسى اتاۋ عوي دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, «ورىس لاپتاسى» دەپ اتالاتىن سپورت ءتۇرىن وزىمىزدە دامىتۋعا اسا ق ۇلىقتى بولمايتىنىمىز انىق قوي. سول سياقتى دۇنيە... قىتاي دا قابىلدامايدى دەگەن كۇمانىم بار. مۇمكىن, حالىقتىڭ تالقىسىنا سالا وتىرىپ, كۇرەسىمىزگە امبەباپ اتاۋ تابۋ كەرەك شىعار؟ ول, ەندى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا. ۇلتتىق كۇرەستى زەرتتەۋشى, قازاق كۇرەسى كيىمىنىڭ اۆتورى ەلەمەس ءالىمحان ۇلىنىڭ ايتۋىمەن جانە باسقا دا ماماندارمەن اقىلداسا وتىرىپ, بىلتىرعى جىلى قازاق كۇرەسىنىڭ كيىمىن باستاپقى قالپىنا قايتا كەلتىردىك. ياعني, كۇرتەشەنىڭ جەڭى ۇزارىپ, شىنتاقتان استى, شالباردىڭ دا بالاعى تىزەنى جاپتى. اۋرەت جەردى جاباتىن مۇسىلمانشىلىق ءوز الدىنا, بۇرىن جەڭ شىنتاققا دەيىن بولعاندا بالۋاندارىمىز, اسىرەسە, بالالار كۇرەس كەزىندە قولدارى بۋىننان قايىرىلىپ كەتىپ, كوپ جاعدايدا جاراقات الىپ جاتاتىن. ال قازىر جاعداي وڭالدى. جالپى, وزگەرىستەر ەنگىزە بەرۋگە ءوز باسىم قارسىمىن. «ەل – بۇگىنشىل, مەنىكى – ەرتەڭ ءۇشىن» دەپ احاڭ ايتپاقشى, بىزدىكى – كۇرەسىمىز كوركەيە تۇسسە ەكەن دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋعان ءىس-ارەكەت. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» استانا