التى الاشتىڭ ارداعى ءىلياس جانسۇگىروۆ «كەۋدەسى اسقار, قوڭى قۇم, اياعى كول» جەر جانناتى – جەتىسۋدىڭ تۋماسى ەكەنى بەلگىلى. اقيىق اقىن وزەندەر ورنەكتەگەن ولكەنىڭ تامىلجىعان تابيعاتىن, تاريحي تۇلعالارىن, ءتىپتى جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇسىنا دەيىن اسقان سۇيىسپەنشىلىكپەن اسقاقتاتا جىرلاعان. ولاردى وقىساڭىز وتانعا ودا ارناۋدىڭ تاماشا ۇلگىلەرىن تاباسىز.
تالدىقورعان قالاسىنا ات باسىن بۇرعان اعايىن اراسىنان مۇنداعى قازاق ادەبيەتى كلاسسيگىنىڭ مۋزەيىنە سوقپاي كەتەتىندەر كەمدە-كەم. جاقىندا سول جاققا جولى تۇسكەن سىزدەردىڭ تىلشىلەرىڭىز دە بۇل ءداستۇردى بۇزعان جوق.
اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن مۇراجاي ورنالاسقان اعاش ۇيدەن باستايىق. ونى كەزىندە كەۋدەباسى كوپەس سانالعان راحمەتوللا بۇعىباەۆ دەيتىن تاتار سالدىرىپتى. قانتوگىستى قازان ءتوڭكەرىسىنەن كەيىن قالتالى باي قاناۋشى تاپ وكىلى رەتىندە وكىمەت تاراپىنان قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراپ, ايدالىپ كەتىپتى. قاپالدىڭ قاراعايىنان قيىپ سالعان عيماراتقا الدىمەن قىزىل اسكەر وتريادىنىڭ شتابى قونىس تەۋىپتى. كەيىنىرەك كەدەي-كەپشىكتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن «قوسشى» وداعىنىڭ, ودان سوڭ ۋەزدىك وقۋ ءبولىمىنىڭ كەڭسەسى بولعان. حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ اعا ينسپەكتورى لاۋازىمىن اتقارىپ جۇرگەنىندە ىلەكەڭ وسىندا ايماقتاعى مەكتەپ ديرەكتورلارىمەن بىرنەشە مارتە ءماجىلىس قۇرىپتى.
قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن 1984 جىلى اشىلعان ايتۋلى مادەنيەت وشاعى بۇگىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتايتىن, ەلىنە ەلەۋلى ارىستارىمىزدى ارداقتايتىن, سونداي-اق ءسوز ونەرىن قادىرلەيتىن كوكىرەگى وياۋ كوپشىلىك ءجيى جينالاتىن رۋحاني ورتالىققا اينالعان.
مەكەمە مەڭگەرۋشىسى نۇرگۇل جاۋىنباەۆانىڭ ايتۋىنشا, جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا «ءىلياستانۋ» ساباقتارى ۇدايى ۇيىمداستىرىلادى ەكەن. دارىستەر مازمۇندى, ماعىنالى ءوتۋى ءۇشىن تارتىمدى تاقىرىپتار تاڭدالىپ الىنادى. ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى دا جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ىرگەلى ىزدەنىستەر ارقاسىندا ءى.جانسۇگىروۆتىڭ 10 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىققا شىققان. ابىرويمەن جۇزەگە اسقان باسقا دا باياندى ىستەر بارشىلىق.
ەكسپوزيتسيالىق زالدارعا ەنگەن بويدا پوەزيا قۇلاگەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن, ات جالىن تارتىپ, ازامات اتانعان ورتاسى, ولەڭ قۇراپ, ونەر قۋعان ءوندىر شاعى, قالام قۋاتىمەن قالىڭ قازاققا تانىلعان تارلان كەزى تۋرالى شەجىرە شەرتەتىن قۇندى قۇجاتتار, سيرەك سۋرەتتەر, كورنەكتى جادىگەرلەر ءبىزدى بىردەن باۋراپ اكەتتى.
اسقار الاتاۋدىڭ ءاپايتوس قۇز-شىڭدارىنان ارقىراي قۇلاعان اعىندى اقسۋ بويىندا اتاق-داڭقتارى الىسقا تاراعان نەبىر جاقسى-جايساڭدار وتكەن عوي. اقىنجاندى بەرسۇگىر اتاسىنىڭ الدىندا وتىرىپ اڭىز-ەرتەگىلەرگە, قيسسا-داستاندارعا قارشادايىنان قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان ءىلياس سول دۇلدۇلدەر مەن بۇلبۇلداردىڭ ءبىرازىن جاستايىنان ءبىلىپ وسكەن. كەيىن شايىرلىق شابىتىنىڭ شالقىعان تۇسىندا كۇيشىلىك دارىنىن
«قوبىزشى مولىقباي شال
ماتايداعى,
ماتايدا, كەنجە,
تۇڭعات, ساقايداعى.
قازاقتا قوبىزشىنىڭ
قالعانى سول,
جورعا ەدى, مايماڭداعان
باقايشاعى»,
– دەپ دارىپتەگەن داۋلەسكەر ونەرپاز ەسىمىن قويىپتى. اۋىلدارى ارالاس-قۇرالاس بولعاندىقتان قالىڭ قازاققا قادىرلى سارا تاستانبەكقىزىنىڭ سال ءبىرجانمەن ايتىسىن جاتقا سوققان. سونداي-اق, جەتىسۋدا ءومىر سۇرگەن قابليسا, ءسۇيىنباي, باقتىباي سەكىلدى ءسوز سۇلەيلەرىنىڭ جىرلارىمەن سۋسىنداپ, رۋحاني ءنار العان. قۇيسا تولمايتىن, توكسە ورتايمايتىن بايلىعىن مەتسەناتتىق ماقساتتارعا باعىتتاعان مامان-تۇرىسبەك تۇقىمدارى ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ ۇلگىسىمەن اشقان مەكتەپتە ءبىلىم الىپ قانا قويماي, سوندا ساباق بەرگەن, قاسيەتتى شاڭىراققا ارنايى شاقىرۋمەن قالاۋلى قوناق بولعان اسەت, مايرا سىندى ايگىلى تۇلعالاردىڭ ماليكە جۇزدەرىن كورىپ, ءماندى اڭگىمەسىن تىڭداعان. ولارعا وڭ ساپار تىلەپ, بىرەر شۋماق ولەڭمەن ىنىلىك ءىلتيپاتىن بىلدىرگەن. سانكت-پەتەربۋرگتە ۋنيۆەرسيتەت تاۋىسقان سارسۇيەك زيالى بارلىبەك سىرتتانوۆتىڭ الدەبىر سەبەپتەرمەن قاينار مەشىتىندە ساقتالىپ قالعان كىتاپتارىن وقىپ, وي-ءورىسىن كەڭەيتكەن. ءاۋ باستا اركىمگە ەلىكتەپ-سولىقتاعان جاس تالاپكەر بىرتە-بىرتە وڭ-سولىن ايىرىپ, اداستىرماس ايقىن جولىن تابادى. وعان 1916 جىلى قاعازعا تۇسىرگەن مىنا ءبىر جازباسى كۋا. «كورگەن, وقىعان ادەبيەتىمنىڭ ءبارىن اباي كىتابى جوققا شىعارعانداي بولدى. ويىم ويانا باستادى. قانباي قايتا-قايتا وقي بەرەتىن بولدىم. جازۋعا تالابىم وياندى». ىلەكەڭ ءسويتىپ ۇلى ويشىلدىڭ ىزىنە ەرگەن.
مۇراجايدا مۇقيات حاتتالعان دەرەكتەر مەن دايەكتەر ەرىكسىز وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى. كوز توقتاتىپ, كوڭىل تولقىتارلىق تاعى قانداي دۇنيەلەر بار بۇل جەردە؟
اقىننىڭ اكەسى جانسۇگىر قولىنا قىران قوندىرعان ساياتشى ادام بولعان كورىنەدى. سونىمەن قاتار, قولونەرمەن اينالىسىپ, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن, قايىستان قامشى ورگەن, ەتىك تىگىپ, تون پىشكەن. جارىقتىقتىڭ كوزىندەي بولىپ ارتىندا قالعان قارا بالعاسى, ات اياعىنا ارنالعان ورمە شىدەر, ايەلدەردىڭ اسىل تاستارمەن اپتالعان اشەكەي-ۇشەكەيلەرى جانە باسقا باعالى بۇيىمدار كورەرمەن كوزايىمىنا اينالىپتى.
ال ەندى اياڭداپ جانسۇگىروۆ وتباسى كۇندەلىكتى تۇرمىستا تۇتىنعان زاتتارعا كەلەيىك. الدىمەن نازار اۋدارتقانى – ءىلياس وتاۋ قۇرعاندا اكە-شەشەسى سىيعا تارتقان جەز لەگەن مەن قۇمعان. جازۋشىنىڭ جانىنا جارى فاتيمانى ەرتىپ ماسكەۋگە بارعاندارىندا ساتىپ العان سارى ساماۋرىن, قىزىل كىلەم دە كەلمەسكە كەتكەن كەشەگى كۇندەردى قايتا ەسكە سالىپ تۇرعانداي. قىمبات قازىناداي قىزىعا قارار ەسكى ەكسپوناتتار قاتارىنا سونداي-اق قالامگەردىڭ تەرى سىڭگەن بىلعارى پلاششىن, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن اساتاياعىن, جۇمىس كابينەتىندەگى «مەرسەدەس» جازۋ ماشەڭكەسىن, قابىرعا ساعاتىن, پايدالانعان ادەبيەتتەرىن, قولجازبالارىن جاتقىزۋعا بولادى.
ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ءىزباسارلارىنا ارنالعان ءبولىمدەگى جەتىسۋدان تۇلەپ ۇشقان اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى ارىدان جەتكەن التىن ارقاۋدىڭ ءۇزىلمەيتىنىن اڭعارتقانداي. الايدا, قابىرعاعا سۋرەتتەرى ىلىنگەن قالامگەرلەر ىشىنەن قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى, اقسۋدا تۋىپ-وسكەن اقتاڭگەر, ەڭ باستىسى ءىلياس اعاسى جايلى «قازاقتىڭ ماڭدايىنا ولەڭ بىتسە, ولەڭنىڭ ماڭدايىنا ءبىتىپ ەڭ سەن» دەپ وشپەس ولەڭ جازعان تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەستىرە الماعانىمىز وكىنىشتى-اق.
...مۋزەيدەگى «قۇلاگەردىڭ ءولىمى» اتتى دياراما الدىندا ۇزاعىراق ايالداپ قالىپپىز. سانامىز سان ساققا جۇگىردى. كوسىلە شاپقان قۇلاگەردىڭ كومبەگە جەتپەي قۇلاۋىن بەينەلەگەن كورىنىس كوڭىلدى كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىنداي قۇلازىتادى. ال اقان سەرىدەي الاش ارداعىنىڭ جەل جەتپەس جۇيرىگىنە جاۋھار جىردان ماڭگىلىك ەسكەرتكىش قويعان اقىن پوەماسىن وقىعاندا سەلدەي شالقىپ-تاسىعان سەزىم ءشىركىننىڭ سەنى سەڭگىر بيىكتەرگە الىپ ۇشارى انىق.
تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان»
تالدىقورعان
سۋرەتتەر ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ادەبي مۋزەيىنەن الىندى
