اقىل-ويدىڭ تۇڭعيىعىن تاقىرلاپ, وركەنيەت اسقارىنا اياق باسقان ادامزاتتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن «تامىرىنا بالتا شابا الماي» كەلە جاتقان ءبىر كەسەلى – «سىبايلاس جەمقورلىق» اتتى ىندەت. 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, الەمدىك جەمقورلار رەيتينگىندە زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 176 مەملەكەتتىڭ ىشىندە قازاقستان مۇمكىن بولعان 100 بالل كورسەتكىشتەن 29 بالل جيناپ, 131-ءشى ورىندى يەلەنىپتى. 2015 جىلعى ناق وسىنداي الەمدىك رەيتينگتە ەلىمىز زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 168 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 123-ءشى ورىندى يەلەنگەن ەدى. ءبىر جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى «سىبايلاس جەمقورلىق» ىندەتى ودان ءارى اسقىنىپ, حالىقارالىق رەيتينگىدە بىردەن سەگىز ساتىعا ء«وسىپپىز». Transparency International اتتى حالىقارالىق قور وتكىزگەن بۇل الەمدىك مەملەكەتتەر رەيتينگىندە 90 بالل جيناعان دانيا مەن جاڭا زەلانديا كوش باستاسا, 10 بالل العان سومالي جەمقورلار ءتىزىمىنىڭ نۇكتەسىن قويىپتى. جىل ىشىندە كورسەتكىشىن سەگىز ساتى تومەندەتكەن قازاقستان الەمدىك رەيتينگىدە سىبايلاس جەمقورلىق بويىنشا اتى شىققان ۋكراينا, نەپال جانە يران سياقتى مەملەكەتتەر توبىنا جاقىنداپتى. تاۋەلسىزدىگىمىز سالتانات قۇرعان شيرەك عاسىر ىشىندە سىبايلاس جەمقورلىقپەن اياۋسىز كۇرەسىپ كەلەمىز. بۇل ىندەتكە قارسى زاڭ قابىلداۋدان دا, فورۋم وتكىزۋدەن دە كەندە ەمەسپىز. بىراق سىبايلاس جەمقورلىق قاسىرەتىنىڭ بەتى قايتپاق تۇگىلى, جىلدان-جىلعا قازاقي كەڭىستىگىمىزدى جەگى قۇرتتاي جايلاپ بارادى. ءتىپتى, بۇل قاتەرلى ىندەتكە شالدىقپاعان بيلىك تارماعى قالماعانداي. «تۇيەنى جۇگىمەن, بيەنى تۇگىمەن جۇتاتىن» اكىمقارالاردى بىلاي قويعاندا, جىل باستالماي جاتىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قاماۋعا الىندى. وسى ورايدا ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا ء«بىز ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ باعىتىندا ەلەۋلى قادامدار جاسادىق. الايدا, باستى نازار كوبىنە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە اۋدارىلىپ وتىر. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن العىشارتتارىن انىقتاپ, ولاردى جويۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, بۇل ىندەتتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ونىڭ شىعۋ سەبەپتەرىنە توسقاۋىل قويىلۋى كەرەك. باتىس ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستانداعى جەمقورلىق نەپوتيزمگە, ياعني قىزمەت بابىندا تۋىستىق, رۋشىلدىق, جەرشىلدىك بايلانىستارمەن وسۋگە, سونىمەن بىرگە فاۆوريتيزمگە, ياعني باسشىعا سۇيىكتى بولۋ, بىرەۋدىڭ ىعىندا جۇرۋگە جانە بىرەۋگە ارقا سۇيەۋگە نەگىزدەلگەن. ارينە, اكىمنىڭ نەمەسە ءمينيستردىڭ بالاسى جوعارى قىزمەت اتقارماسىن دەگەن تالاپ جوق. وكىنىشكە قاراي, بىزدە قىزمەت بابىندا «كوكەسىنىڭ» بەدەلىمەن عانا جوعارىلاۋ قالىپتى قاعيداعا اينالىپ بارا جاتىر. بۇل كەلەڭسىزدىك اكىمدىكتەردە, مينيسترلىكتەردە, ۇلتتىق كومپانيالاردا كىمدەردىڭ بالالارى جانە تۋىستارى وتىرعانىنان-اق بەتكە ۇرىپ تۇر. «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەگەن قاعيدانى كلاندىق, رۋلىق جانە كوماندالىق توپتاردىڭ ۇرانىنا اينالدىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ قازاقي پيراميداسىن جاسادىق. بۇل وتە قاۋىپتى. ۇيىمداسقان «قازاقي جەمقورلار پيراميداسى» ازعانتاي قازاقتى الا تايداي ءبۇلدىرىپ, ۇلكەن قاسىرەتكە ۇرىندىرۋى ابدەن مۇمكىن. بۇۇ-نىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە ادامزات الدىندا تۇرعان جاھاندىق ەڭ ءىرى ءۇش قاتەر بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى – بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق, ياعني الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ەڭ قاۋىپتى شەككە جەتكەن. بۇل كورسەتكىش بويىنشا دا جاعدايىمىز ونشا ءماز ەمەس. ەلىمىزدەگى اكتسيونەرلىك قوعامدار مەن بانكتەردەگى جالاقى ايىرماشىلىعى جۇزدەگەن ەسە ءوسىپ كەتكەن. الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العان ورتادا جەمقورلىقتىڭ قاۋلاي تۇسەتىنى دە ايدان انىق جايت. ەلباسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن ىمىراسىز كۇرەسۋدىڭ ستراتەگياسىنا بايلانىستى قازاقستاندا ماڭىزدى ءۇش ەلەمەنتتەن تۇراتىن جۇيەنى قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ول – بىرىنشىدەن, ازاماتتارعا قىزمەت ەتەتىن ءتيىمدى مەملەكەت, ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندەگى مىقتى بيزنەس, ۇشىنشىدەن, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ازاماتتىق قوعام. بۇگىنگى تاڭداعى بۇكىل قازاقستاندىق قوعامنىڭ جۇمىلا اتقارار مىندەتتەرى وسى. ايتپەسە, شەكتەن شىققان بۇل ىندەت قازاقستاندىق قوعامنىڭ بولاشاعىنا اسا زور قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
