بەيجىڭ جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋعا مۇددەلى

قحر توراعاسى لاۋازىمىنا تا­عا­يىندالعانىنا تۋرا ءبىر جىل ءوت­كەننەن كەيىن سي تسزينپين ور­تا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىن ارا­لاعانى بەلگىلى. ايماقتاعى بار­لىق ەلدەرمەن ارادا قۇنى مي­ل­لي­ونداعان دوللارلىق كەلىسىمدەر جا­­ساسقان قىتاي باسشىسى ولار­دىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ الدى دەۋ­­گە بولادى. 2013 جى­ل­دىڭ قىر­كۇيە­گ­ىندە سي جولداس ەجە­ل­گى ءجى­بەك جولىنىڭ بويىمەن ەكو­نو­مي­كا­لىق بەلدەۋ قۇرۋ تۋرالى ءوزىنىڭ سترا­تە­گيالىق باستاماسىن جاريالاۋ ءۇشىن استانانى تاڭداعان بولاتىن. سودان بەرگى ارالىقتا عالامنىڭ ءار تۇكپىرىندە قىتاي باستاماسىنا قا­تىس­­­تى ءتۇرلى پىكىرتالاستار ءوربىدى. سي تسزين­پي­ننىڭ باعدارلامالىق جوباسى رە­تىن­دە ويلاستىرىلعان جىبەك جولى ەكو­نو­مي­كالىق بەلدەۋى بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە اۋ­قىمى جاعىنان ايتارلىقتاي وزگەرىپ ءۇل­گەردى. بۇل يدەيا ەۋرازياداعى بارلىق سۋبەكتىلەردىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلگەنىن تۇسىنگەن قىتايلىق ساياسي تەحنولوگتار يدەيانى ودان ءارى دامىتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ەكى بىردەي باعىتتىڭ كەشەندى ستراتەگياسى پايدا بولدى. ونىڭ ءبىرى قۇرلىق جولى – جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى بولسا, ەكىنشىسى – ءححى عاسىرداعى تەڭىز جىبەك جولى. ىلە-شالا بەيجىڭ بۇل وعان «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» دەگەن اتاۋ بەردى. ءسويتىپ, ءبىر­قاتار قىتاي ساراپشىلارىنىڭ, ونىڭ ءىشىن­دە بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆان ءتسزيسيدىڭ اتسالىسۋىمەن جاسالعان, ەجەلگى جىبەك جولىنىڭ جەلىسىن قامتيتىن كۇرە جول قايتا جاڭعىرىپ, جاڭاشا تۇرگە ەندى. وعان ەكونوميكالىق سەرپىن بەرۋ ءۇشىن قحر بيۋدجەتىنەن ميللياردتاعان قار­جى ءبولىندى. 2013 جىلدان بەرى قىتاي بيلىگى ءوز باس­تا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كۇش-قۋاتىن اياعان ەمەس. ۇزدىكسىز ناسيحات, بولاشاقتاعى ەكونوميكالىق كۇرت ءوسىم ۇدەرىسى تۋرالى ۋادەلەردىڭ ارقاسىندا بەيجىڭ جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى جوباسىنا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى, رەسەي, يران, تۇركيا, ەۋرووداق ەلدەرى سىندى شەشۋشى قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن اۋدارا ءبىلدى. وسىلايشا, 2015 جىلدىڭ كوكتەمىندە جىبەك جولى جوباسىن ەۋرازيالىق ەكو­نو­مي­كالىق وداق سىندى ىقپالداستىق ۇدە­رىس­ى­مەن ۇيلەستىرۋگە قول جەتكىزدى. قىتاي تاراپىنىڭ باستاماسى ءبىر­قا­تار وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىس­تى تەز تانىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل باستامانىڭ كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ءتيىم­­دى ءارى بولاشاعى زور ەكەنى قازىردىڭ ءوزىن­­دە انىق بايقالادى. سي تسزينپين استانا­دا­­عى سوزىندە (2013 جىلعى قىر­كۇي­ەك) اتاپ وتكەندەي, جوبانىڭ باس­تى مىندەتى – وعان قاتىسۋشى ەلدەر ارا­سىندا ساۋدا ءجا­نە ينۆەستيتسيالىق كە­دەر­گىلەردى ال­دى­­مەن بىرتىندەپ, كەيىنىرەك تو­لىق­تاي جويۋ. قىتاي تاراپى جىبەك جولى ەكو­نو­مي­كا­لىق بەلدەۋىنە اتسالىساتىن ەل­دەر­دىڭ ساۋ­دا جانە ينۆەستيتسيالىق الەۋ­ە­تىن تو­لىق­قاندى اشۋ ءۇشىن بۇل وتە قاجەت دەپ سا­نايدى. سونىمەن قاتار, جوبا اياسىندا قارجى سا­لاسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ, قاتىسۋشى ەلدەردىڭ اراسىندا ۇزدىكسىز اقشا اينالىمىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ۆاليۋتالىق جۇيەنى ۇيلەستىرۋ قا­­راس­تىرىلعان. وسى مىندەت تابىستى ءجۇ­زە­گە اسىرىلعان جاعدايدا ايماقتىق دا­مۋ قارجى ۇيىمدارىنىڭ جەلىلەرىن قۇ­رىپ, قا­ر­جى اعىنىنىڭ قوزعالىسىن وڭتاي­لان­دى­رۋ جوسپارلانىپ وتىر. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە سويلەگەن سوزىندە سي تسزينپين ءبىرىنشى كەزەكتە, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن قىتاي اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى تەرەڭ قارىم-قاتىناستار ورناتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, قحر ليدەرى قىتايلىق فيلوسوفتارعا ءتان بيازى مانەر­مەن قازاقستان مەن قىتاي اراسىن ەجەلدەن باي­لانىستىراتىن وزىندىك ساباقتاستىق بار ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتكەن-ءدى. ارينە, كەز كەلگەن سىرتقى جوبالار سياقتى, بۇل باستامانىڭ دا وزىندىك «سۋ اس­تى تاستارى» بار ەكەنىن ايتپاي كەتۋگە بول­­مايدى. جىبەك جولى ەكو­نو­مي­كالىق بەل­­­دەۋى ءبىرىنشى كەزەكتە قىتاي ەكو­نو­مي­كا­سىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ارتتى­رۋ­عا, سول ەل­دىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا با­عىت­تالعانىن ءتۇ­سىنگەن ءجون. سونداي-اق, «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ستراتەگياسىنداعى ءتۇرلى تالاپتار, قيىندىقتار بولعانىمەن, جوباعا قا­تى­سۋ­شى ەلدەر ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر ت­ۋ­عى­­زاتىنىن دا نازارعا الۋ كەرەك. ياعني, بۇل جوبانى كوزگە ىلمەۋ نەمەسە ودان باس تار­تۋ ۇلكەن قاتەلىك بولار ەدى. اتاپ ايتار بولساق, قىتايلىق ساراپشىلاردىڭ ءوزا­را پىكىرتالاستارىن اڭداي وتىرىپ, قازا­ق­س­تان­نىڭ جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەل­دەۋى جوباسىنا قاتىسۋىنا جول اشاتىن با­رىنشا ءتيىمدى ءارى قيىندىقتارى از با­عى­ت­تاردى بايقاۋعا بولادى. بۇل ۇدەرىستىڭ قىر-سىرىن تولىق تۇسىنە وتىرىپ, قازاقستان اۋەل باستان-اق وعان قاتىسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى بەل­گىلى. جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەل­دەۋىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ۇلتتىق دا­مۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا پايد­الانۋ ماقساتىندا استانا ونى «نۇر­­ل­ى جول» ۇلتتىق باعدارلاماسىمەن ءتۇيىس­تى­رۋ­دى ءجون سانادى. بۇل ورايدا, تاراپتار بىرقاتار ماڭىزدى ناتيجەگە قول جەت­كىز­گەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, ەكى جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە «نۇرلى جول» مەن ججەب جوباسىن تۇيىستىرە ءجۇر­گىزۋ ارقىلى قازاقستان مەن قىتاي ىنتى­ماق­تاس­تىقتىڭ بىرقاتار باعىتتارى بويىنشا كەلىسىمدەر جاساستى. قازىرگى تاڭدا ءون­دىرىس قۋاتتارىن قىتايدان قازاقستان اۋ­ماعىنا كوشىرۋ جوباسىنىڭ جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقانى وسىنىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇل باعىت بويىنشا ءتورت جوبا ىسكە اسسا, تا­عى 46 جوبا جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ دەڭگەيىندە. ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى يدەيا­نىڭ ايتىلعانىنا ءتورت جىلعا تارتا ۋاقىت وتكەنىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن ەش­قان­داي رەسمي قۇجات, تۇجىرىمداما نەمەسە باع­دارلاما جاسالعان ەمەس. بۇل ورايدا, ءتىل ۇشىنا 2015 جىلعى بواو فورۋمىندا تا­نىستىرىلعان «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جول كارتاسىنىڭ ستراتەگياسى عانا ورا­لادى. الايدا, اتاۋىنا قاراماستان, اتال­عان قۇجاتتا ەشقانداي ناقتىلىق جوق. «قىتايدىڭ باستاماسى قالاي جانە قانداي تە­تىكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى؟» دەگەن باستى ساۋالعا جاۋاپ بەرىلمەگەن. بيىلعى مامىردا قىتاي بيلىگى «ءبىر بەل­دەۋ – ءبىر جول» فورۋمىن وتكىزۋگە بە­كى­نىپ وتىر. جالپى, الداعى مامىر ايىندا بۇل ەلدە الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ قا­تىسۋىمەن ەكى بىردەي اۋقىمدى شارا وتە­دى دەپ جوسپارلانعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جىبەك جولى ءسامميتى ء(بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ءسامميتى دەپ تە اتالادى). سا­م­ميت­كە الەمدىك كوشباسشىلار, ازۋلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلا­رى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, حا­لىق­ارا­لىق باق-تاردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, قىتاي­دىڭ «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باس­تاماسىن تالقىلاۋعا ءتيىس. ەكىنشى شارا – BRICS قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ جىل سايىن­عى ءسامميتى, ول سيامەن قالاسىندا وتپەك. جۋىردا گونكونگتە شىعاتىن South China Morning Post (SCMP) باسىلىمى رە­سەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين مارتەبەلى مەي­مانداردىڭ ءبىرى بولاتىنى, ەكى سامميت­كە دە قاتىساتىنى تۋرالى حابارلادى. با­سى­لىمدا ايتىلعانداي, رەسەي مەن قىتاي سي­ريا داعدارىسى, يراننىڭ يادرولىق باع­دار­لاماسى, سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق قا­تەرى سىندى حالىقارالىق ارەناداعى ما­ڭىزدى ماسەلەلەردە ورتاق ۇستانىم ءبىل­دىردى. سونداي-اق, سي تسزينپين قحر توراعاسى لاۋازىمىنا كەلگەننەن بەرگى ارالىقتا باسقا مەملەكەت باسشىلارىمەن سالىستىرعاندا, ۆ.پۋتينمەن ەڭ كوپ كەزدەسۋ وتكىزگەن ەكەن. بۇل قحر مەن رەسەي اراسىندا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ نىعايىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك. قالاي بولعاندا دا, قىتاي مەن رەسەي اراسىندا ءبىرشاما جاقىندىق ورناعانى راس, الداعى مامىر ايىندا وتەتىن شارالار كەزىندە تاراپتار ينۆەستيتسيا سالاسىنا قاتىستى ءىرى كەلىسىمدەرگە قول قويۋى ابدەن مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى قىتاي بيلىگى ءوزىنىڭ جاھان­دىق ىقپالىن قارقىندى تۇردە كۇ­شەيتىپ جاتقانى بايقالادى. جۋىردا ءوت­كەن داۆوس فورۋمىنداعى سي تسزينپين ءسو­زىنە زەر سالساق, قىتاي جاھاندىق ليدەر­گە ءتان جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوبىرەك ارقا­لاۋ­عا ءازىر ەكەندىگى انىق بايقالادى. قحر كوش­باسشىسى فورۋمدا ەلىنىڭ جاھاندىق ەكو­ن­وميكادا قانداي ءرول اتقاراتىنىنا توق­تالعان بولاتىن. 1950-1916 جىلدار ارا­لىعىندا قىتاي جالپى كولەمى 400 ميل­ليارد يۋان جۇمسالعان 5 مىڭنان اس­تام حالىقارالىق كومەك جوبالارىن قار­جى­ل­اندىرىپتى. الداعى ۋاقىتتا وسىمەن شەك­تەلىپ قالماق ەمەس. ال قۇرلىق جولى مەن تەڭىز جولدارىن قامتيىن «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جو­با­سى ارقىلى قىتاي ءوزىنىڭ گەوساياسي ءمۇد­دە­­لەرىن شەشىپ الۋدى كوزدەپ وتىر. وسى ايتىلعانداردى قورىتا كەلگەندە, جىبەك جولى ءسامميتىن وتكىزۋ قىتاي بيلىگىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە بەلسەندى ءرول ات­قارۋعا ۇمتىلىپ, الەمدىك كوشباسشى دەر­جاۆا بولۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن كور­سەتەدى. G20 ءسامميتى, داۆوس فورۋمى ءجا­نە باسقالارى سياقتى, بەيجىڭ ءسامميتى دە جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر تال­قىلاناتىن جانە شەشىمىن تاباتىن اۋ­قىمدى شارا بولۋى ابدەن ىقتيمال. ءبۇ­گىن­گى تاڭدا قحر الەمدىك ەكونوميكانىڭ اسا ءىرى قوزعالتقىشى ەكەنىن ەسكەرسەك, ون­­داي بول­جام جاساۋعا تولىق نەگىز بار. قا­زىردىڭ ءوزىن­دە بەيجىڭ دۇنيەجۇزىلىك جانە اي­ماق­تىق دەڭگەيدەگى بىرقاتار تەتىكتەرگە يە. جالپى, كاپيتال كولەمى 100 ميلليارد دوللاردان استام ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەس­تيتسيالار بانكىنىڭ جۇمىسىن قادا­عا­لاپ وتىرعانى كوپ جايتتى اڭعارتسا كە­رەك. بۇل بانك وتكەن جىلى 1,7 ميلليارد دوللاردان استام قارجىعا ءتۇرلى ءىرى جوبا­لار­دى قارجىلاندىرىپ, جوسپاردى 200 ميلليون دوللارعا اسىرا ورىنداعانى ءما­لىم. ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرىمەن ارا­دا ەركىن ساۋدا اينالىمى يدەياسىن دا كو­تەرگەن. ال جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەل­دەۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى جىبەك جو­لى قورىن قۇردى (كاپيتالى 40 ميلليارد دوللار). قىتايدىڭ مەملەكەتتىك باق-تارىنىڭ حابارلاۋىنشا, مامىردا وتەتىن جىبەك جولى فورۋمىنا قىرىقتان استام ەل­دىڭ كوشباسشىلارى قاتىسۋعا ءتيىس. شاقى­رىل­عان مەيمانداردىڭ اراسىندا ازيا, ەۋروپا, افريكا جانە لاتىن امەريكاسى ەل­دەرىنىڭ باسشىلارى بار. ازىرگە ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە شىعا­رى­لاتىن ماسەلەلەر تۋرالى ناقتى ەشتەڭە اي­تىلعان جوق. دەگەنمەن, قازىردىڭ وزىندە بۇل شارا اياسىندا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ودان ءارى دامۋ جولىنداعى ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ بول­جاۋ­عا بولادى. الەمدىك كوشباسشىلار قا­تىساتىن اسا ماڭىزدى فورۋمدا باسىم ءبو­لىگى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن ەجەل­گى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ جولدارى تا­ل­قىلاناتىنى كوڭىل قۋانتادى. رۋسلان ءىزىموۆ, ساياساتتانۋشى