"ەگەمەن قازاقستان" ەلىمىزدەگى شەت اۋدانداردىڭ ماسەلەسىن دەر كەزىندە كوتەردى. ويتكەنى, تۇيتكىلدى تۇيىندەر بار. كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ كورشىلەس ەلدەرمەن شەكاراسى جالاڭاشتانىپ, كوشكەن ەلدىڭ جۇرتى قالماس ءۇشىن تەز ارادا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەت. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بەس وبلىسىمەن ىرگەلەس جاتقان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شەكارالاس اۋداندارىنا ساراپتاما جاساي وتىرىپ وسىعان كوزىمىز انىق جەتتى.
استراحان, ۆولگوگراد, ساراتوۆ, سامارا جانە ورىنبور – باتىس قازاقستان وبلىسىمەن شەكتەسىپ جاتقان رەسەي گۋبەرنيالارى وسىلار. بەسەۋى دە يندۋستريالى, حالىق سانى دا كوپ, ەكونوميكاسى دا دامىعان ءوڭىرلەر. ال ولارمەن ءىرگەلەس جاتقان قازاق اۋىلدارى شە؟
شەتىنەن باستايىق.
جول بولسا, كەلۋشى دە كوپ بولار ەدى
بوكەي ورداسى وبلىس ورتالىعىنان ەڭ الىس جاتقان اۋدان. ورتالىعى سايحىن سەلوسى ورالدان 550 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. اۋداننىڭ تەرريتورياسى – 1 921 445 گا, ونىڭ 944 979 گەكتارى كاپۋستين يار اسكەري پوليگونىنىڭ جەرى. ورتالىقتان الىس بولعان سوڭ با, بوكەيوردالىقتار ەجەلدەن ءوز ەڭبەگىنە, ءوز كۇشىنە عانا سەنىپ العان. سونىڭ ارقاسىندا اۋداندا ادام سانى دا, مال باسى دا جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى ەكەن. گازبەن تولىق قامتىلعان, اۋىز سۋ ءار اۋىلعا جەتكىزىلگەن وردالىقتار نەگىزىنەن اۋقاتتى تۇرادى. – 2016-2017 وقۋ جىلىندا اۋداندا 2 465 وقۋشى 18 مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتىر. ونىڭ توعىزى ورتا, توعىزى باستاۋىش مەكتەپ, – دەيدى بوكەي ورداسى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى لاريسا قايىرعاليەۆا. – بالالاردى مەكتەپالدى دايارلىقپەن قامتۋ ماسەلەسى دە 100 پايىز جولعا قويىلعان. اپات جاعدايىندا تۇرعان نەمەسە ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپ جوق. ءۇش جىل بۇرىن مامبەت اۋىلىندا باستاۋىش مەكتەپ جابىلعان ەدى. ەندى ول جەردە بالا سانى قايتا كوبەيىپ, مەكتەپتى قايتا اشۋ ماسەلەسى كوتەرىلۋدە. بيسەن وكرۋگىنداعى كوكتەرەك اۋىلىندا مەكتەپ جاسىنداعى جانە ودان تومەن 70-كە جۋىق بالا تىركەلدى, ول جەرگە جاڭا مەكتەپ سالامىز با دەگەن ويدامىز. دەگەنمەن, بوكەيدە ءبارى ويداعىداي دەۋگە كەلمەس. ەڭ باستى ءتۇيتكىل – جول ءماسەلەسى. ورالدان شىققان اسفالت جول جاڭاقالاعا جەتىپ توقتايدى. وندا اسفالت توسەلمەگەن. كۇز بەن كوكتەمدە, قىسقى بوراندا تۇرعىندار جول ازابىن تارتادى. 300 شاقىرىمعا جۋىق دالا جولى ساندىبادتىڭ سەگىزىنشى ساپارىنا مىسال بولارداي. بۇرىن بۇل ماسەلە قالاي شەشىلدى؟ اۋداننىڭ باتىس بەتىمەن 85 شاقىرىم رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پريۆولجسك تەمىر جولى وتەدى. بىراق, قازىرگى شەكارا بويىنشا قازاقستان اۋماعىنا ەكى مارتە كىرىپ-شىعىپ وتەتىن رەسەي پويىزدارى قازاقستاننىڭ جانىبەك ستانساسىنا دا, سايحىنعا دا توقتامايدى, جۇيتكىپ وتە شىعادى. سەبەبى, پويىزدار توقتار بولسا, ول جەرگە كەدەندىك باقىلاۋ, شەكارا بەكەتتەرى اشىلىپ, جولاۋشىلار قۇجات تەكسەرۋدەن ءوتۋى ءتيىس. ياعني, از ارالىقتا مەملەكەتتىك شەكارانى ءتورت مارتە كەسىپ وتەتىن جولاۋشىلار پويىزى كوپ ۋاقىتىن جوعالتادى. سوندىقتان رەسەي جاعى بىرنەشە جىلدان بەرى بۇل ۇسىنىستى قابىلداماي كەلەدى. اۋدان, ءتىپتى وبلىس باسشىلىعىنىڭ قۇزىرىنان تىس, مەملەكەتتىك دارەجەدە شەشىلۋى ءتيىس بۇل ماسەلەنى بوكەيوردالىقتار مەن جانىبەكتىكتەر تالاي مارتە كوتەرىپ ءجۇر. – بۇرىنعى جاڭگىر حاننىڭ ستاۆكاسى ورنىنا كوتەرىلگەن «بوكەي ورداسى» تاريحي مۋزەي كەشەنى – رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى تۋريزم ورتالىعى. 1828 جىلى سالىنعان حان سارايى, 1867 جىلى اشىلعان قازىناشىلىق, 1868 جىلى اشىلعان تارعىن ۋچاسكەلىك مەكتەبى, 1883 جىلى اشىلعان قىزدار مەكتەبى سىندى تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار جانە 1835 جىلى سالىنعان حان مەشىتىنىڭ نەگىزىندە قالپىنا كەلتىرىلگەن مەشىت عيماراتى تۇتاس ءبىر كومپوزيتسيانى قۇرايدى. مۋزەيگە كەلۋشىلەر سانى 2016 جىلى 17 مىڭ ادامعا جەتتى. ونىڭ 5-10 پايىزى – شەتەلدىكتەر. شەتەلدىكتەردىڭ كوبى رەسەيدىڭ سامارا, ەلتون, ۆولگوگراد, ۆولجسكي, ءماسكەۋ, باسقۇنشاق, پاللاسوۆكا, ورىنبور قالالارىنان كەلەدى. ارينە, قارىم-قاتىناس, جول ماسەلەسى شەشىلسە, ايگىلى حان ورداسىن كورۋشىلەر سانى ەسەلەپ ارتار ەدى, – دەيدى مۋزەي-كەشەنىنىڭ ديرەكتورى عايسا ماقىموۆ.گاز بەن سۋ بار, ادام كەرەك
جانiبەك اۋدانى دا وبلىس ورتالىعىنىڭ وڭتۇستiك-باتىس قيىرىندا 454 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. جانىبەك اۋدانى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۆولگوگراد جانە ساراتوۆ وبلىستارىمەن شەكارالاس. بۇل اۋداندا دا جول, وبلىس ورتالىعىمەن قاتىناسۋ ۇلكەن پروبلەما. تالوۆ, بورسى, تاۋ اۋىلدارى اۋدان ورتالىعى جانىبەك سەلوسىنان 100 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا جاتىر. ءدال شەكاراداعى بورسى اۋىلىنداعى ع.قاراش اتىنداعى ورتا مەكتەپتە قازىر 77 وقۋشى عانا قالعان. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بەرگەن كەستەگە قاراعاندا, 2016 جىلى تالوۆتا – 1, تاۋ مەن بورسى اۋىلدارىندا 2 ءسابيدەن عانا ءدۇنيەگە كەلگەن. كوگىلدىر وتىن اۋداننىڭ بارلىق وكرۋگىنە بىرنەشە جىل بۇرىن جەتكىزىلگەن بولاتىن. ەندى شاعىن ەلدى مەكەندەرگە دە گاز تارتىلا باستادى. جانىبەكتىكتەردىڭ ەندىگى ماسەلەسى – تازا سۋ. جاقىندا عانا تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرگەن اۋدان اكىمى ناۋرىزباي قاراعويشين اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ 8 ورتالىعى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ قۇبىرىنا قوسىلعانىن حابارلاعان. 2018 جىلعا دەيىن بارلىق وكرۋگكە «اق بۇلاق» جەتپەك. اۋدان اۋماعىنداعى اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 366,8 كم بولسا, سونىڭ 95,8 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول. 2015-2016 جىلدار ارالىعىندا وسى جولدىڭ 11,2 شاقىرىمىنا جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. بيىل «رسۋ-1» جشس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن «جانىبەك-قازتالوۆ» رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولىنىڭ 20 كم بولىگىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 2 ملرد 680 مىڭ تەڭگە. وسى ىرعاقپەن جۇرە بەرسە, جانىبەكتى ورالعا جالعاۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز جىل كەرەك بولادى. اۋدان اكىمىنىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, 2016 جىلى 222 ءسابي دۇنيەگە كەلىپ, 108 ادام ومىردەن وتكەن. تابيعي ءوسىم – 114 ادام. تىم ءتاۋىر-اق. بىراق, 2015 جىلى اۋدانعا 279 ادام كوشىپ كەلسە, 391 ادام باسقا جەرگە قونىس اۋدارعان. سالدو مينۋس 112 بولىپ تۇر. شىنى كەرەك, شەكارالىق ايماقتا ەلدى تۇراقتاندىرۋ كەشەندى شارالار جيىنتىعىن تالاپ ەتەدى. تۋعان جەردى تاستاپ كوشۋ وڭاي ەمەس, كوبىنە مۇنداي شەشىمدى ءوزىنە سەنگەن, بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندار قابىلدايدى. ال ونىڭ ورنىن باساتىن, كەتىكتى تولتىراتىن كەلەسى ادام كىم؟ ەل ىشىندە «مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى جانىبەك اۋداندىق اۋرۋحاناسى جابىلادى ەكەن», دەگەن سىبىس شىعىپ تۇر. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە الىس, تۇرمىسقا قولايسىز ءوڭىر تۇرعىندارىنا ءتۇرلى قوسىمشا جاردەماقىلار تولەنىپ تۇرعان. «وسىنداي جەڭىلدىك ورالدان ەڭ شالعاي جاتقان بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋداندارى تۇرعىندارىنا جاسالار بولسا, حالىقتى تۇراقتاندىرۋعا, جاستاردى تۋعان جەردە قالدىرۋعا ىقپال ەتەر مە ەدى», دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى لاريسا قايىرعاليەۆا.
رەسەيدە بولىمشەگە دەيىن جول بار
قازتالوۆ اۋدانى رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسى الەكساندروۆ-گاي اۋدانىمەن شەكتەسەدى. اۋدان ورتالىعىنان ورال قالاسىنا دەيىنگى قاشىقتىق – 330 شاقىرىم. 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنداعى وڭتايلاندىرۋ ناۋقانى تۇسىندا قازتالوۆ اۋدانى تاراپ كەتە جازداعان. بىراق سول كەزدەگى وبلىس باسشىلىعى قازتالوۆتى ساقتاپ, كەرىسىنشە, حالقى كوپ, الەۋەتى مىقتى جالپاقتال (بۇرىنعى فۋرمانوۆ) اۋدانىن تاراتىپ, قازتالوۆقا قوستى. ەل دۇرلىگىپ, ءدۇمپۋى الماتىعا دەيىن جەتكەنىمەن, «شەكارالىق اۋداندى تاراتۋعا, ەل شەتىن جالاڭاش قالدىرۋعا بولمايدى!» دەگەن ءۋاج باسىم ءتۇستى. بۇگىندە اۋدان قۇرامىنا 16 اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىس كىرەدى. حالقى بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. قازتالوۆتىڭ حال-جايىن ءبىلۋ ءۇشىن شەكاراداعى ەكى اۋىلدىڭ جاعدايىنا توقتالايىق. قاراوبا اۋىلى – اۋدان ورتالىعىنىڭ ار جاعىندا 72 كم جەردە ورنالاسقان قيىرداعى ەلدى مەكەن. ءدال شەكارادا تۇر. قازتالوۆ-جانىبەك كۇرە جولىنان دا 60 شاقىرىمنىڭ ۇستىندە قاشىق. سوندىقتان, بۇل اۋىل دا اسىرەسە بيىلعىداي قارلى قىستا جول ازابىن كورىپ-اق جاتىر. – دەگەنمەن, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جاعدايى جاقسى, – دەيدى وكرۋگ اكىمى نۇرلىعالي دۇيسەكوۆ. – قازتالوۆ اۋدانى بويىنشا بولاشاعى بار, «تىرەك اۋىل» دەگەن مارتەبەگە يە 3 ەلدى مەكەننىڭ ءبىرىمىز. قاراوبادا 1564 ادام تۇرادى. ءار ۇيگە كوگىلدىر وتىن مەن تازا سۋ كىرىپ تۇر. شىنىندا دا, حالىقارالىق گاز ماگيسترالىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قاراوبا اۋىلىنا كوگىلدىر وتىن 1992-1993 جىلدارى بەرىلگەن. اۋىز سۋ 2012 جىلى تارتىلعان. شاكىرتتەرىنىڭ وقۋ ءۇلگەرىمىمەن ۇنەمى الدا جۇرەتىن ع.قاراش اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيادا 311 وقۋشى وقيدى. ەڭبەك دەگەن ەلدى مەكەندە 25 وقۋشى ءبىلىم الاتىن باستاۋىش مەكتەپ, كلۋب, مەدپۋنكت, كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. – ءبىزدىڭ اۋىلدا كوشۋ جوق, كەرىسىنشە, جىل سايىن 5-6 ءۇي سالىنادى. بوساپ قالعان ءۇي جوق. اۋىلىمىزدا «قازترانسگاز» مەكەمەسىنىڭ فيليالى, «سەمسەر» كۇزەت فيرماسىنىڭ فيليالى بار. وندا 50 شاقتى ادام جۇمىس ىستەيدى, جالاقى جوعارى, – دەيدى نۇرلىعالي ساعىنعالي ۇلى. شەكارالىق ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنا ارنالعان «جەڭىلدەتىلگەن پۋنكت» ارقىلى قاراوبالىقتار رەسەيدىڭ ىرگەلەس ەلدى مەكەندەرىنە بارىپ تۇرادى ەكەن. – جاقىندا جانىبەكتەن ءوتىپ, پاللاسوۆكاعا بارىپ قايتتىم. بايقاعانىم – رەسەيدە قىمباتشىلىق. قازىر ورىستار بەنزيندى بىزدەن الادى. ءبىزدىڭ اۋىلدارمەن سالىستىرعاندا ورىس اۋىلدارىنىڭ جاي-كۇيى جۇدەۋلەۋ كورىندى, – دەيدى ن.دۇيسەكوۆ. قازتالوۆتىڭ رەسەيمەن ىرگەلەس جاتقان تاعى ءبىر ەلدى مەكەنى – قايىڭدى اۋىلى. قارا وزەننىڭ جاعاسىندا, ناعىز شەكارادا ورنالاسقان اۋىل. وزەننىڭ ارعى بەتى – رەسەي, بەرگى بەتى – قازاقستان. وكرۋگتە 1300-دەي حالىق تۇرادى, قايىڭدى ورتا مەكتەبىندە 139 وقۋشى بار. – 1-6-سىنىپتاردا وقۋشى سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ال 7-دەن كەيىن قالاعا, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنە, باسقا دا ليتسەيلەرگە اۋىساتىندار كوپ. قايىڭدى – بەلگىلى بوكسشى داۋرەن مەن دانيار ەلەۋسىنوۆتىڭ تۋعان اۋىلى عوي. بىزدە بوكس وتە جاقسى دامىعان. ايگىلى جەرلەستەرىنە ەلىكتەپ, سپورت جولىن قۋعان جاستار دا كوپ. مارات ەلەۋسىنوۆتىڭ ءوزى بىرنەشە بالانى استاناعا, وليمپيادالىق مەكتەپكە الىپ كەتتى. وسىلايشا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى ازايىپ قالادى, بىراق وعان رەنجي المايمىز, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى سەرىكجان سۇلەيمەنوۆ. بۇل اۋىل دا كوگىلدىر وتىننىڭ قىزىعىن تىم ەرتە, 1987 جىلدان-اق كورە باستاعان. «تازا سۋ» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىز سۋدى تازارتقىش قوندىرعىدان الىپ كەلگەن ەكەن. ەندى 2017 جىلى اۋىلداعى مەكتەپ پەن بالاباقشاعا «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا قۇبىرمەن سۋ تارتىلماق. 2018 جىلى بۇكىل اۋىلعا تارتىلادى. بۇل اۋىل دا تەك جول جوقتىعىنان جاپا شەگىپ وتىر. تاسقالا باعىتىنداعى اسفالت جولعا دەيىن 85 كم, جالپاقتالعا دەيىن 60 كم دالانىڭ قارا جولىمەن جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. – 2006-2007 جىلدارى ۇرلىق كوپ بولدى. شەكارادان ءارى وتكەن مالدى ولار جوق قىلاتىن, بەرى وتكەن مالدى بىزدىكىلەر بەرمەي كەتەتىن. قازىر ول تىيىلدى. ونىڭ ءۇستىنە, شەكاراشىلار دا دالاداعى شەكارا بويىنا سىم تارتىپ, مەملەكەتتىك شەكارا بەلگىلەرىن قويىپ جاتىر, – دەيدى س.سۇلەيمەنوۆ. قايىڭدىدان الەكساندروۆ-گاي قالاسى (قازاقتار العاي دەيدى) 14 شاقىرىم عانا. اۋەلدەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس, اعايىن بولىپ كەتكەن ەل عوي. ءبىراق العايعا بارۋ ءۇشىن قايىڭدىلىقتار قازتالوۆپەن اينالىپ, «فومين» بەكەتىنە بارادى. «ءتارتىپ بويىنشا شەكارادان جۇما كۇنى كىرسەك, جەكسەنبى كۇنى ەكىنتىدەن قالماي كەيىن شىعىپ كەتۋىمىز كەرەك. ءبىر كەرەمەتى, رەسەيدە جول جاقسى. بولىمشەلەرىنە دەيىن قاتتى جول سالىپ تاستاعان», دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى.ءليميتتىڭ شەگىندە تۇرعان مەكتەپتەر
تاسقالا اۋدانى وبلىستىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە, قازاقستان مەن ورتالىق ازيانى رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىمەن قوساتىن تەمىر جول مەن ورال-ساراتوۆ اۆتوكولىك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ساراتوۆ وبلىسىمەن شەكتەسەدى. اۋداننىڭ جالپى اۋماعى 806,1 مىڭ گەكتار, حالىق سانى 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا 17,6 مىڭ ادام بولدى. اۋدان ورتالىعى – 7,9 مىڭ حالقى تۇراتىن تاسقالا اۋىلى, ورال قالاسىنان 80 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ورالدى رەسەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىمەن جالعايتىن بۇل جول ەكى جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتۋدە. اۋدان اكىمى سانجار اليەۆتىڭ جاقىندا عانا حالىق الدىندا بەرگەن ەسەبىنە قاراعاندا, تۇرعىنداردىڭ 96,7 پايىزى كوگىلدىر وتىنمەن, 92%-ى ورتالىق سۋ جۇيەسىمەن قامتىلعان. اۋداندا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرەتىن 329 شارۋا قوجالىعى بار ەكەن. سونىڭ 181-ءى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا, 102-ءسى ەگىن مەن مال ازىعى داقىلدارىن وندىرۋمەن شۇعىلدانادى. ەندى شەكارالىق اۋىلدار بولاشاعىنىڭ ينديكاتورى – ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنداعى جاعدايعا كەلەيىك. وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسى دايىنداعان كەستەگە قاراعاندا, تاسقالانىڭ مەرەكە, دوستىق, ىنتىماق, باستاۋ, 2-شەجىن, امانگەلدى اۋىلدارى شەكارا بويلاي ورنالاسقان. بۇل اۋىلداعى مەكتەپتەردە جالپى سانى 569 وقۋشى ءبىلىم الىپ ءجۇر ەكەن. ماسەلەن, دوستىق اۋىلىنداعى سەميگلاۆىي مار ورتا مەكتەبىندە – 91, ىنتىماقتاعى كرۋتوي نەگىزگى مەكتەبىندە – 42, باستاۋداعى ۆاۆيلين باستاۋىش مەكتەبىندە 5 وقۋشى عانا تىركەلگەن. بۇل – ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ءليميتتىڭ ەڭ تومەنگى شەگىنە ءتىرەلىپ تۇرعان كورسەتكىش. جوعارىدا اتالعان اۋىلداردا سوڭعى ءۇش جىلدا دۇنيەگە كەلگەن ءسابي سانى دا ساۋساقپەن سانارلىق ەكەن. بولاشاقتا نە بولادى؟جىل بويى ءبىر شىلدەحانا بولماعان اۋىل
زەلەنوۆ اۋدانى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان. اۋدان اۋماعى 7,4 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. ورتالىعى پەرەمەتنىي اۋىلى وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنا ەڭ جاقىن, 38 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. تاراتىلىپ, زەلەنوۆقا قوسىلعان پريۋرال اۋدانىنىڭ اۋىلدارىن قوسقاندا مۇندا 22 اۋىلدىق وكرۋگ, 68 ەلدى مەكەن كىرەدى. 2017 جىلدىڭ باسىندا زەلەنوۆ تۇرعىندارى 54,4 مىڭ ادام بولىپتى. اۋدان رەسەيدىڭ 3 وبلىسىمەن شەكتەسەدى. زەلەنوۆ اۋدانى اۋماعىنان 3 حالىقارالىق دارەجەدەگى سامارا – شىمكەنت, ورال – ساراتوۆ, اتىراۋ – سامارا اۆتوموبيل جولدارى جانە كيەۆ – ماسكەۋ, تاشكەنت – ساراتوۆ تەمىر جولدارى وتەدى. ءبىر قاراعاندا باي, قۋاتتى بولىپ كورىنەتىن زەلەنوۆ اۋدانىندا دا شەكارالىق اۋىلدار بوس قالىپ, ەل ىرگەسى جالاڭاشتانىپ جاتىر. اسىرەسە چيروۆ, سۇلۋكول اۋىلدارىنداعى ماسەلە كۇردەلى. تابيعاتى كەرەمەت, جەرى قۇنارلى, گاز بەن سۋ جەتكىزىلگەن اۋىلدان تۇرعىندار نەگە كەتەدى؟! وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى دايىنداعان كەستەگە كوز سالساق, زەلەنوۆ اۋدانىنداعى ەگىندىبۇلاق اۋىلىنىڭ ورتا مەكتەبىندە 76 وقۋشى قالعان. «ورتا مەكتەپ» ءدارەجەسى ءۇشىن كەمىندە 81 وقۋشى بولۋى كەرەكتىگىن ەسكەرسەك, بۇل ءبىلىم وشاعى قايتا قۇرىلىپ, «نەگىزگى مەكتەپكە» اينالۋى بەك مۇمكىن. چۋۆاشكا اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى 88-گە ءتۇسىپ, شاعىندالىپ كەلەدى. چيروۆ, سۇلۋكول, كيرسانوۆ اۋىلدارىنداعى نەگىزگى مەكتەپتەردە بالا سانى تيىسىنشە 43, 44, 43 بولىپ, تاقىل-تۇقىل تۇر. ۇكىمەت قاۋلىسى بويىنشا وقۋشى سانى 41-دەن ازايسا, نەگىزگى مەكتەپ جابىلىپ, باستاۋىشقا اينالۋى ءتيىس. جوعارىداعى اۋىلداردا 2016 جىلعى بالا تۋ كورسەتكىشىن قارادىق: جەلەزنوۆ اۋىلىندا – 5 بالا, شالعاي اۋىلىندا – 4 ءسابي, پوگوداەۆتا – 3 ءسابي, ەگىندىبۇلاق, رازدولنىي اۋىلدارىندا 2 سابيدەن, چۋۆاشكا, سۇلۋكول, كيرسانوۆ اۋىلدارىندا 1 عانا سابيدەن دۇنيەگە كەلگەن. ال چيروۆ اۋىلىندا جىل ون ەكى ايدا ءبىر دە ءبىر شىلدەحانا بولماپتى. ستاتيستيكاعا قاراعاندا, 504 ادام تۇراتىن, رەسەي فەدەراتسياسى شەكاراسىنان 1,5 كم ورنالاسقان ەلدى مەكەننىڭ باسىنان نەگە باق تايىپ بارادى؟ وكرۋگ ورتالىعى اتى بار ەلدى مەكەندە ورتا مەكتەپ تۇگىلى, نەگىزگى مەكتەپتىڭ جابىلىپ قالۋ قاۋپى بار. نەگە؟! – اۋىل حالقىنىڭ, جاستاردىڭ تۋعان جەردە تۇراقتاماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ەلدى مەكەن ماڭىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا, مال وسىرۋگە بوس جەر قالماعاندىعىنان, – دەيدى «نۇر وتان» پارتياسى زەلەنوۆ اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرجان ءدۇزباتىروۆ. – سوندىقتان, اۋىل ماڭىندا جالعا بەرىلىپ كەتكەن جەرلەر كەيىن قايتارىلىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ورتاق پايدالانۋىنا بەرىلگەن كەزدە بۇل اۋىلداردىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلادى دەپ سەنىپ وتىرمىز. چيروۆ اۋىلىنىڭ اكىمى نيكولاي پەتروۆيچ شتىكتىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرەيىك: – اۋىلىمىزدا سۋ جۇيەسى, ەلەكتر قۋاتى, گاز – ءبارى بار. بارلىق الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىساندار جۇمىس ىستەپ تۇر. الايدا سوڭعى جىلدارى حالىق سانى ازايىپ جاتىر. نەگە؟! ماسەلەنىڭ ءبارى مەكتەپتەردىڭ جابىلۋىنان, ورتا مەكتەپتەردىڭ نەگىزگى مەكتەپكە, ودان باستاۋىشقا اينالۋىنان. مەكتەپ دارەجەسى كىشىرەيگەن سايىن مۇعالىمدەر دە قىسقارۋعا ۇشىرايدى. ساعات سانى ازايادى. ءسويتىپ, كوشۋ – قىسقارۋعا, قىسقارۋ – كوشۋگە سەبەپ بولادى. نيكولاي پەتروۆيچتىڭ ايتۋىنشا, چيروۆ اۋىلىمەن كورشىلەس ورنالاسقان رەسەي اۋىلىندا 27 وقۋشى قالعانىنا قاراماستان, ورتا مەكتەپ مارتەبەسى ساقتالعان كورىنەدى. ويتكەنى ورىستار شەكارالىق ەلدى مەكەندى ساقتاۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارعان. بىزگە نەگە سولاي جاساماسقا؟ [caption id="attachment_103354" align="aligncenter" width="800"]
شىنگىرلاۋ اۋدانى ەلەك وزەنى. وزەننىن ارگى بەتى - رەسەي[/caption]
قازىنالى اۋداننىڭ قارقىنى ءتاۋىر
قازىنالى قاراشىعاناق ورنالاسقان ءبورىلى اۋدانى وبلىستىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان. سولتۇستىگىندە جايىق وزەنى بويىمەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور وبلىسىمەن شەكتەسەدى. اۋدان اۋماعى 5556 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. 2016 جىلدىڭ سوڭىنداعى ءمالىمەت بويىنشا, اۋدانداعى حالىق سانى – 55393 ادام. اۋدان ورتالىعىنان ورال قالاسىنا دەيىنگى قاشىقتىق – 140 كم. – ءبورىلى اۋدانىنىڭ رەسەيمەن شەكارالاس اۋىلدارىندا 10 مەكتەپ بار. ءبىر ءتاۋىرى, بۇل مەكتەپتەردە جىلدان-جىلعا بالا سانى كوبەيىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. مىسالى, بۋماكول اۋىلىنداعى باستاۋىش مەكتەپتە 2015-2016 جىلى 70 وقۋشى ءبىلىم السا, بيىل وقۋشى سانى 89-عا جەتتى. ءبورىلى اۋىلىنداعى قازاق مەكتەبىندە دە بالا سانى ارتىپ, نەگىزگى مەكتەپتەن ورتا مەكتەپكە اينالدى. مۇندا 20 بالاعا ارنالعان ينتەرنات جۇمىس ىستەيدى, – دەيدى بقو ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى زاۋرە عۇماروۆا.شەكارالىق اۋدانعا ەرەكشە كوزقاراس كەرەك
شىڭعىرلاۋ اۋدانى وبلىستىڭ شىعىس ءبولىگىندە ورنالاسقان. اۋماعى – 7,2 مىڭ شارشى شاقىرىم. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ سانى 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا 14797 ادام بولعان. اۋداندا ەكى شەكارا وتكىزۋ بەكەتى ورنالاسقان. اۋداننىڭ ءبىر اۋماعى رەسەيمەن شەكارالاس. ورىنبورمەن قوڭسىلاس جاتقان شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا حالىق سانى جىلدان-جىلعا تومەندەپ كەلەدى. وتكەن جىلى اۋداندا 173 ءسابي دۇنيەگە كەلىپ, 122 ادام ءدۇنيەدەن وتكەن. 402 ادام كوشىپ كەلىپ, 572 ادام كوشىپ كەتكەن. تەرىس سالدو 170 ادام بولىپ وتىر. بىزدەگى مالىمەتتەر بويىنشا, مەكتەپتە وقۋشى سانىنىڭ ازدىعى, جىلدان-جىلعا مەكتەپتەردىڭ قىسقارۋى سالدارىنان 2014-2015 وقۋ جىلىندا 1 ورتا مەكتەپ نەگىزگى بولىپ, 4 نەگىزگى مەكتەپ باستاۋىش بولىپ قىسقارعان. ءبىر باستاۋىش مەكتەپ جابىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا اۋداندا 16 مەكتەپ, 2000-عا جەتپەيتىن وقۋشى قالعان. – تابيعاتى اسەم, تىرشىلىككە قولايلى بولعانىمەن, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەنى اۋدان ورتالىعىمەن بايلانىسا المايدى. اششىساي مەن امانگەلدىدەن باسقا اۋىلدا جول جوق, كوكتەم, قىس, كۇز ايلارىندا قاتىناس قيىندايدى. تاسمولا, بەلوگور, پولتاۆكا, قاراعاش, اقسۋات اۋىلدارىندا ۇيالى بايلانىس جەلىسى, ينتەرنەت جوق. اششىساي, امانگەلدى اۋىلدارىنا اۋىز سۋ اۋدان ورتالىعىنان تاسىپ جەتكىزىلەدى, سۋدى تۇرعىندار ساتىپ الادى, سۋ تاسىمالدايتىن كولىك جەتىسپەيدى, – دەيدى 2016 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن وسى اۋداندا تۇرىپ, مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان, بۇگىندە ورال قالاسىنا كوشىپ كەلگەن اقىلبەك ەسەنالين. – شەكارالىق اۋىلداردىڭ جويىلىپ بارا جاتقانى ءبىزدىڭ جانىمىزعا دا قاتتى باتادى, – دەيدى شىڭعىرلاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاليار ايتمۇحامبەتوۆ. – ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ليميت بىزگە قولبايلاۋ بولىپ تۇر. ول بويىنشا نەگىزگى مەكتەپتە بالا سانى 41-دەن ازايسا, مەكتەپ جابىلىپ, باستاۋىشقا اينالۋى ءتيىس. مىسالى, ەلەكتىڭ بويىندا, ناعىز شەكارادا شوقتىباي دەگەن اۋىل بار. 60 شاقتى ءۇيى بار, حالقى ەڭبەكقور. الايدا مەكتەپتە بالا سانى بيىل 38-39-عا ءتۇسىپ كەتتى. زاڭ بويىنشا ەندى مەكتەپ جابىلۋى ءتيىس. قاليار شاديار ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ۇكىمەت قاۋلىسىندا شەكارالىق اۋىلداردىڭ جاعدايى ەسكەرىلۋى كەرەك.ءتۇيىن
مىنە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىمەن ىرگەلەس جاتقان جەتى اۋدانىنداعى جاعدايعا شولۋ جاساعاندا بايقاعانىمىز, اۋىل بولاشاعىنىڭ كەپىلى مەكتەپ ەكەندىگى انىق كورىندى. اۋىلدى مەكتەپ ساقتايدى, ال مەكتەپتى كىم ساقتايدى؟ قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى
