تۇرىكمەنستان ساياسي تۇراقتىلىققا ارقا سۇيەيدى

تۇرىكمەنستاندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ جاڭا دامۋ ساتىسىنا اياق باسقان ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى بىرقاتار ساياسي ماڭىزى بار وقيعالارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سايلاۋ ناتيجەسىندە تۇرىكمەنستاننىڭ قازىرگى باسشىسى گۋربانگۋلى بەردى­مۇ­حامەدوۆ 97,7 پايىز داۋىس جيناپ, ءۇشىن­شى مەرزىمگە ەل پرەزيدەنتى بولىپ قاي­تا سايلاندى. تمد, شىۇ, يىۇ سيا­ق­تى حالىقارالىق ۇيىمدار سايلاۋدىڭ وي­­دا­عىداي, اشىق, ۇيىمداسقان تۇردە ءوت­كەنىن مالىمدەدى. سايلاۋدان كەيىن تۇرىكمەنستاننىڭ جاڭادان سايلانعان پرە­­­زيدەنتىن قازاقستان, وزبەكستان, رە­سەي, قىتاي, تۇركيا, اۋعانستاننىڭ مەم­لە­كەت باس­شىلارى قۇتتىقتادى. بەيتاراپ ساياسات ۇستاناتىن تۇرىك­مەن­س­تانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كور­شىلەس ەلدەر­دەگى تۇبەگەيلى وزگە­رىس­تەرمەن ءبىر ۋا­قىتتا وتكەندىكتەن, سوڭعى سايلاۋدىڭ ءمانى مەن سيپاتىن وزگەشەلەپ تۇردى. ويتكەنى, ءبىر ايماقتا ورنالاسقان تۋىس ءارى كورشى ەلدەردىڭ تاعدىرى مەن دامۋ جولدارى ۇقساس كەلەدى. تۇرىكمەنستاننىڭ ساياسي-ەكو­نو­مي­كالىق جاعدايى الەمدىك ەكو­نو­ميكالىق داعدارىس, حالىقارالىق تۇراقسىزدىق, كومىرسۋتەگى باعاسىنىڭ تومەندەۋى سياقتى وبەكتيۆتىك سەبەپتەردىڭ ىقپالىمەن دامىدى. سوندىقتان, وسى جولعى سايلاۋ 2007 جانە 2012 جىلداردا ەلدەگى تىم-تىرىس جاعدايدا وتكەن سايلاۋلاردان ەرەكشەلىگىمەن ەستە قالدى. بىرىنشىدەن, ەل تاريحىندا العاش رەت پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بيلىكتەگى پارتيا, كاسىپكەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارى اتىنان ءۇش ساياسي پارتيا قاتىستى. جاپونيانىڭ «The Diplomat» باسىلىمى بۇل قادامنىڭ تاكتيكالىق سيپاتىنا نازار اۋدارىپ, بەردىمۇحامەدوۆتىڭ رەسەيدەگىدەي جاڭاشىل كاسىپكەرلەر جانە ەسكىشىل اگرارلىق بۋىننىڭ ورتاسىندا پراگماتيكالىق ورىن العانىن جازدى. ساي­لاۋعا ساياساتكەرلەر مەن ونەركاسىپ سالاسىنداعى ىقپالدى تۇلعالاردىڭ قا­تىسۋى بيلىكتىڭ ولارعا ارقا سۇيەيتىنىن ءبىل­دىرۋى دە ابدەن مۇمكىن. مامانداردىڭ كوبىسى سايلاۋدا بەردى­مۇ­حامەدوۆتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىن بول­جا­دى. بىلتىرعى كۇزدە ەل كونستيتۋتسياسىنا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ مەرزىمىن بەس جىلدان جەتى جىلعا دەيىن ۇزارتۋ, ال پرەزيدەنت بولۋ ءۇشىن ادامنىڭ جاسى بويىنشا شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ تۋرالى ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ادەتتە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە پرە­زيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ قاۋىپسىزدىك سالا­سىمەن بايلانىستى. «Al-Masry اl-Youm» گازەتى اۋعانستان سياقتى كۇر­دەلى ەلدەرمەن كورشىلەس جاتقان تۇرىك­مەن­­ستاندا ىشكى ىنتىماق ساقتالىپ, اشعاباتتىڭ بەيتاراپ سىرتقى ساياساتى ارقاسىندا جاعدايدىڭ سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى ەكەنىن جازدى. فرانتسيانىڭ «Le Monde» گازەتى اتالعان ەل­دە نەگىزگى قورلاردىڭ مەملەكەتتىك-ەلي­تا­لىق جۇيەنى نىعايتۋ ءجا­نە قاۋىپ­سىز­­دىكتى ساق­تاۋ ماقساتىندا جۇم­سالىپ وتىر­عانىن جا­ريا ەتتى. سوڭعى كەزەڭدەردە اشعابات ءوز ساياساتىندا ەلدىڭ ەكونوميكالىق احۋالىن ەسەپكە الا باستادى. تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسى 2000-2015 جىلدار ارالىعىندا جوعارى ءوسىم (8-10%) كورسەتكەن ەلدەر قاتارىندا بولدى. شيكىزات باعاسى تومەندەگەنىمەن, ەلدىڭ رەزەرۆتىك قورى مەن تۇراقتاندىرۋ قورىندا جيناقتالعان قاراجات داعدارىستى ەڭسەرۋگە, ءىجو كو­لە­مىن ساقتاۋعا كومەكتەسىپ وتىر. ەل­دىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 2016 جىلدىڭ العاش­قى جارتىسىندا 6,1% دەڭگەيىندە بولسا, 2016-2017 جىلداردا, تۇتاستاي العاندا, 5,5% كولەمىندە ساقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. ۇكىمەت ەكونوميكانى ءار­تا­راپ­تاندىرۋ ءۇشىن جەكە سەكتور, يمپورت ال­ماستىرۋ سياقتى شارالار­دى اتقارۋعا تى­رىسۋدا. دەسەك تە, تۇرىك­مەن­ستان ۇكى­مەتى تاراتقان رەسمي ستا­تيس­تي­كا­لىق اق­پا­رات­تار مەن تاۋەلسىز دە­رەك­ كوز­دە­­رى اراسىندا كەيبىر ايىر­ما­شى­لىقتار بو­­لۋى مۇمكىن. «Novastan» پورتالى الەمدىك نارىق­تاعى وقيعالار تۇرىكمەنستانداعى حالىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتكەنىن جازدى. كەيبىر شەتەلدىك باسىلىمدار اتالعان ەلدە شيكىزات باعاسى مەن ەكسپورت كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىس­تى 2015-2016 جىلداردا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاپ, ۇنەمدەۋ ساياساتى ءجۇر­گىزىلىپ, سۋبسيديالار قىسقارتىلىپ, تە­م­ە­كى تاپشىلىعى, بەنزين, پاتەر اقى­سى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاعانى تۋرا­لى اق­­پارات تاراتتى. ۇلتتىق مانات 20%-عا قۇن­سىزدانىپ, جالاقىلار كەشىك­تى­رىل­­گەن كورىنەدى. ءبىر ەسكەرەتىن جايت, تۇرىك­مەنستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 2015-2016 جىلدارعا دەيىن حالىقتىڭ بەل­گىلى ءبىر بولىگىنە قا­جە­ت­تى تاۋارلاردى اقى­سىز تاراتىپ, قو­لايلى جەڭىلدىكتەر جاساپ كەلدى. ەل ۇكى­مەتى اراب ءسوتسياليزمىن ەسكە تۇسىرەتىن سول سۋبسيديالاردىڭ ءبىرازىنان باس تار­ت­پاقشى. بۇعان قاراماستان, سايلاۋ ناۋ­قانى كەزىندە گ.بەردىمۇحامەدوۆ پرەزيدەنت بولىپ قايتا سايلانعان جاعدايدا حا­لىققا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ساياساتىن جاقسارتاتىنىن مالىمدەگەن. «The Economist» جۋرنالى 2017 جىلى تۇرىكمەن ماناتىنىڭ دەۆالۆاتسياسى جاسالىپ, رەسەي مەن يرانعا گاز ەكسپورتىنىڭ توقتاتىلۋىنىڭ اسەرىنەن 2017-2018 جىلداردا شىنايى ءىجو كو­لە­مى 2% دەڭگەيىندە بولاتىنىن بولجاي­دى. تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسىنىڭ نە­گىزىن ەنەرگەتيكا سالاسى قۇرايدى. اتال­عان ەل تابيعي گاز قورى جونىنەن الەم­دە ءتورتىنشى نەمەسە التىنشى ورىندى يە­لەنەدى. بۇل ەل كاسپي مەن ورتالىق ازيا گاز نارىعىنداعى ىقپالدى ويىن­شى بولۋعا تالپىنادى. ايماقتىڭ ەنەر­گەتيكالىق ورتالىعىنا, كاسپي اي­ماعى­ن­داعى كولىك-ترانزيتتىك ءدالىز­گە اينالۋ ماق­ساتىن كوزدەپ وتىرعان تۇرىك­مەن­ستان ەكونوميكاسىنىڭ 70-80%-ىن, ياعني مەملەكەتتىك كىرىستەردىڭ باسىم ءبو­لى­گ­ىن تابيعي گازدى ساتۋدان تۇسكەن كىرىس­ت­ەر قۇرايدى. ەنەرگەتيكا باعاسىنىڭ ءتو­مەندەپ, جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىنىڭ از­دىعىنان بۇگىندە تۇرىكمەنستان بيۋد­جە­تىنە تۇسەتىن كىرىستەر ازايىپ, الەۋ­مەتتىك جاع­دايعا سالقىنىن تيگىزە باستاعانى بايقالادى. اشعابات سوڭعى جىلداردا بەيتاراپ ۇستانىمىنىڭ شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكا, كولىك-كوممۋنيكاتسيا, ترانزيت جانە تاسىمال سالالارىندا ءبىرشاما بەلسەندى ساياسات جۇرگىزىپ كەلگەنى ءمالىم. مىسالى, حالىقارالىق جولدار جەلىسىنە ەنۋ جانە سىرتقى نارىقتارعا شىعۋ ءۇشىن تۇرىكمەنستان «جىبەك جولى», «باتىس – شىعىس», «ەۋروپا – كاۆكاز – ازيا» جوبالارى, «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران», «تۇرىكمەنستان – اۋعانستان – تاجىكستان», «قىتاي – قىرعىزستان – تۇرىكمەنستان – يران – ومان» تەمىر جولدارى, «قازاقستان – وزبەكستان – تۇرىكمەنستان – يران – ومان» سياقتى حالىقارالىق كولىكتىك دالىزدەر جۇيەسىنىڭ دامۋىنا جۇمىس ىستەۋدە. وسى ماقساتتا اشعابات 2014-2016 جىلداردا بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن كولىك تاقىرىبىنا ار­­نالعان ەكى ءىرى حالىقارالىق جيىن ءوت­كىز­­دى. تۇرىكمەنستاننىڭ كولىك-كوم­مۋ­ني­كا­تسيالىق ستراتەگياسىندا حا­لىق­­­ارا­لىق جولدار جەلىسىنە ينتەگراتسيا­لانۋ مىندەتى نەگىزگە الىنعان. تۇرىكمەنستاندا دا قازاقستانداعىداي سولتۇستىك – وڭتۇستىك جانە شىعىس – باتىس باعىتتارىندا حالىقارالىق جانە ىشكى قۇبىرلار جۇيەسى, ەلەكتر قۋاتى جە­لىلەرى, تەمىر جولدار, اۆتوجولدار, جاڭا اۋەجاي, ءىرى تەڭىز ايلاعى سياقتى ءىرى حا­لىقارالىق جانە ايماقتىق ماڭىزى زور جوبالار ىسكە اسىرىلدى. ال 2017 جىلى تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ تەمىر جول­دارى مەن اۆتوجولدارىن بايلانى­س­­- تى­رۋ ماقساتىندا ءامۋداريا وزەنىنىڭ ءۇستى­نەن كوپىر سالۋ جوسپارلا­نۋدا. وسىن­­داي ورتاق جوبالاردىڭ كوبەيگەنى اي­ما­عى­مىزعا ءتيىمدى. جالپى, تۇرىكمەنستاننىڭ كولىك-تاسىمال ساياساتى قازاقستان كوتەرگەن باس­تا­مالار مەن جۇزەگە اسىرعان ءىرى جوبالار­دان شابىت العانداي اسەر قالدىرادى. اشعاباتتىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىن جانە كوپباعىتتى كولىكتىك دالىزدەر قۇرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ساياسي جىگەرى جەتكىلىكتى بولعانىمەن, ەنەر­گە­تيكالىق ديپلوماتياسىنىڭ با­عىت­تا­رىن ءار­ت­اراپتاندىرۋ تۇرعىسىنان ءمۇم­كىن­دىك­تەرى ءبىرشاما شەكتەۋلى بولىپ تۇر. اقش-تىڭ «Stratfor» زەرتتەۋ-بارلاۋ كومپانياسى جاقىندا جاريالاعان ساراپ­تامادا تۇرىكمەن ەكونوميكاسىنىڭ جاع­دايى تۋرالى كەيبىر ناقتى اق­پا­رات­تار قامتىلعان. وندا تۇرىكمەن گ­ا­ز­ىنىڭ كوپ بولىگىن قىتاي عانا ساتىپ الىپ وتىرعاندىعى, سول سەبەپتى 2016 جىلى گازدىڭ ءبىر تەكشە مەترىنىڭ قۇ­نى 160 اقش دوللارىنان 100 اقش دوللارىنا ارزانداعانى ايتىلادى. تۇرىك­مەن­ستاننىڭ قىتايعا شىعاراتىن گاز ەكسپورتى كولەمىن ارتتىرۋى سالدارىنان كىرىس كولەمى 30 پايىزعا, ياعني 4,7 ملرد اقش دوللارىنا تومەندەگەن. 2014 جىلعى اقپارات بويىنشا, تۇرىكمەن گازىنىڭ جارتىسى قىتايعا, قال­عان بولىگى يران مەن رەسەيگە تەڭ ءدا­رە­جەدە تاسىمالدانىپتى. 2016-2017 جىل­داردا بۇل ەلدىڭ رەسەي مەن يرانعا شى­عارىلاتىن گاز ەكسپورتى بەلگىلى سەبەپتەر­گە بايلانىستى توقتاتىلعان. جاعدايى ءبىر­شاما قيىنداعان اشعابات قازىر گاز ەكسپورتى سالاسىندا تەك قىتايمەن عانا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. اشعابات ءۇمىت ارتقان ءىرى ەنەرگەتيكالىق جوبالاردىڭ ءبىرى – تۇرىكمەنستان – اۋعانستان – پاكىستان – ءۇندىستان (TAPI) گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك جانە قارجىلىق سەبەپتەرمەن كەيىنگە شەگەرىلۋى مۇمكىن. وزبەك ساراپشىسى اۆاز تاحيروۆتىڭ سوزىنە جۇگىنسەك, TAPI جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن اۋعانستان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ الۋ قاجەت. سەبەبى, اۋعانستاندا ءالى دە بولسا ساقتالىپ وتىرعان كۇردەلى جاعداي ورتاق جوبالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن. ال كاسپي تەڭىزى ارقىلى باتىسقا تۇرىكمەن گازىن جەتكىزۋ جوباسى اتالعان تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ شە­شى­لۋىنە بايلانىستى بولىپ تۇر. سون­دىقتان بولار, تۇرىكمەن بيلىگى «كاسپي ەكونوميكالىق فورۋمى» تۇراق­تى الاڭىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. اشعاباتتىڭ سىرت­قى ساياساتى, ەكونوميكاسى, كولىك-ترا­نزيتتىك مۇمكىندىكتەرى تۇرعىسىنان ترانس-كاسپي جوباسى ۇلكەن ماڭىزعا يە. كاس­پيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ماسەلەسى جا­قىندا وتەتىن كاسپي ەلدەرى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى قارساڭىندا قاي­تادان كۇن تارتىبىنە ەنىپ وتىر. الداعى جىلداردا دا ەنەرگەتيكا – تا­بيعي گاز سالاسى تۇرىكمەنستان ەكونومي­كاسى مەن ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى بو­لىپ قالا بەرمەك. ەلدىڭ كەلەشەگى تۇرىكمەنستان­نىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرس­تارى مەن ترانزيتتىك الەۋەتىن دۇرىس پايدالانىپ, حالىقارالىق ساياساتتاعى جانە نارىقتارداعى جاعدايدى قانشالىقتى ەسكەرەتىنىنە تىكەلەي بايلانىستى بول­ماق. بۇل ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن سىن­دار­­لى ديپ­لوماتيامەن بىرگە, ساياسي تۇراق­تى­لىق­تى ساقتاۋ دا اسا وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. جانات مومىنقۇلوۆ, ساياساتتانۋشى