قوعامدى نىعايتۋ جولىنداعى قادامدار

قوعامدىق قاتىناستار جىل­دام وزگەرۋدە. الەم­دەگى ەكونو­ميكالىق, قار­جى­لىق, الەۋمەتتىك جانە سايا­سي ۇردىستەر ءاربىر ەلگە تىكە­لەي ىقپال­دارىن تيگىزەدى. اشىق قوعام ورناتىپ جاتقان مەملە­­كەت­تەردەگى ىشكى ساياسي احۋالعا, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ قىزمە­تىنە, حالىقتىڭ ساياسي ساناسى مەن مادەنيەتىنە الەمدىك ساياسي ۇردىستەردىڭ شەشۋشى اسەرى بولادى. قازاقستان حالقى دامى­عان مەملەكەتتەر حالىقتارى ۇستا­ناتىن ترەندىلەرگە دەن قويدى. سوندىقتان ەل بيلىگى وزگەرۋدەگى الەمدىك ەرەكشەلىكتەرگە سايكەس جانە ولارعا جاۋاپ بەرەتىن ساياسي وزگەرىستەردىڭ قازاقستاندا دا بولعانىن قالايدى, سوعان مۇددەلى. ەكونوميكا مەن ساياسات ءوزارا تاۋەلدى بايلانىستا. ساياسي جاڭارۋ ەكونوميكالىق جاڭارۋعا جول اشادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلباسىنىڭ 2017 جىلعا ارنالعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى شەشۋدىڭ زاڭدىق ىرگەتاسىن جاسايدى. دەمەك, 25 قاڭتاردا جاريالانعان پرەزيدەنتتىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇندەۋى مەن 31 قاڭتاردا جاريالانعان جول­داۋدى بىرىنەن ءبىرى تۋىنداي­تىن, ءبىرىن ءبىرى لوگيكالىق جانە تاجىريبەلىك تۇرعىدان تولىق­تى­رىپ تۇراتىن ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بولىپ تابىلادى. بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنۋى, ءبىرىن ءبىرى باقىلاۋى جانە ولاردىڭ حالىق پەن قوعام الدىندا جاۋاپتى بولۋى دامىعان مەملەكەتتەرگە ءتان ەكونوميكانى جاساۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى. بيلىكتىڭ ءبولىنۋى بولمايىنشا, ەكونوميكاداعى مونوپوليزم, كولەڭكەلى ەكونوميكا, سىبايلاس جەمقورلىق, مەملەكەتتىك باسقارۋ, اپپاراتتىڭ شەكتەن تىس بيۋروكراتيالانۋى, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇق­تاجىن ءتيىمدى شەشىپ وتىرۋ, ادامي كاپيتالدى ءتيىمدى دامىتۋ سياقتى جولداۋدا كورسەتىلگەن وزەكتى ماسەلەلەر ويداعىداي شەشىلمەيدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار دەموكراتيالىق قوعام قۇرىلىسىن نىعايتا بەرەدى. ال جولداۋداعى مىندەتتەر دامىعان, باسەكەگە قا­بى­لەتتى ەلدەرگە ءتان ەكونوميكانى جا­ساۋ مىندەتتەرىن شەشەدى. دەمەك, پرەزيدەنت ۇسىنعان ەكى قۇجاتتىڭ دا ورتاق ماقساتقا – قازاقستان حال­قىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, زاماناۋي ەكونوميكاسىن قۇرۋعا جانە دەموكراتيالىق قوعامىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەتىندىگى داۋ­سىز. زاماناۋي تالاپتارعا ءساي­كەس كەلەتىن ەكونوميكانى دەمو­كرا­­تيالىق قاتىناستارعا نەگىز­دەل­گەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جا­سايدى. ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەت­كىزگەن مەملەكەتتەردىڭ بارلى­عى­نىڭ ساياسي جۇيەلەرى – دەمو­كراتيالىق جۇيەلەر. اۆتوري­تار­لىق, توتاليتارلىق, ديكتاتۋرالىق ساياسي جۇيەلەردىڭ تابىستارى ۋاقىت­شا, قىسقا عانا كەزەڭدە بو­لاتىن­دىعىن الەمدىك تاريح ابدەن دالەلدەپ كەتتى. دەموكرا­تيالىق ساياسي جۇيەلەر ءوز ەلدەرىندە ەكو­نو­مي­كالىق بوستاندىقتارعا جول اشا­تىندىعىن جانە ماتەريال­دىق ءوندىرىستىڭ گۇلدەنۋىن قامتا­ماسىز ەتەتىندىگىن كورىپ وتىرمىز. سەبەبى, بيلىكتى دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنا سايكەس قۇر­عان مەملەكەتتەر حالقى ەركىن, وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق ءمۇم­كىن­دىكتەرىن, ىشكى تالانتى مەن ەڭبەك الەۋەتىن اشۋعا ءتيىمدى جولداردى تەز تابادى. كەرىسىنشە, جا­بىق اۆتوكراتيالىق قوعامدار حالقى تۇيىقتالىپ, تۇمشالانىپ, قور­قاقتاپ ءوزىنىڭ ىشكى الەۋەتىن اشا الماي ءومىر سۇرەدى. ەكو­نوميكا مەن ساياساتتاعى ءوزا­را تاۋەلدى بايلا­نىس­­تىڭ ەڭ كۇردەلى جەرى وسىندا. ادىلەتتى, تەڭدىكتى, دەمو­كراتيالىق جۇيەلەر ەكونومي­كالىق ورلەۋگە تىرەك جانە رەفور­مالاردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ كەپىلى بولىپ كەلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ – وسى زاڭدىلىقتى تەرەڭ تۇسىنگەن تۇلعا. سوندىقتان ەل­با­سى ەلدە جۇرگىزىلىپ كەلە جات­قان دەموكراتيالىق رەفورمالارعا ۇنەمى مۇرىندىق بولىپ كەلەدى. ەلباسى 25 قاڭتار كۇنى قازاق­ستان­دا بيلىك تارماقتارى اراسىن­دا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسە­لەلەرى جونىندەگى قازاق­ستان حال­قىنا ۇندەۋىن جاريا­لادى. پرە­زيدەنتتىڭ بۇل جول­عى ۇسىنىستارىن ەلدەگى كونس­تي­تۋتسيالىق رەفور­م­الاردىڭ جاڭا كەزەڭى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. سەبەبى, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 18 بابىنا 22 وزگەرىس پەن تولىق­تىرۋ ەنگىزۋ جانە 2-باپتىڭ 4-تار­ماقشاسىنىڭ الىنىپ تاستالۋى ۇسىنىلعان. بۇل وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا نەمەسە پارلامەنتتىڭ تالقىلاۋىنا ءتۇ­­سەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءما­سە­لەگە قاتىستى شەشىم قابىل­دايدى. وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كونستيتۋتسيانى تۇبەگەيلى وزگەر­تۋدى ماقسات تۇتپايدى. مىندەت بي­لىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى, ءوزارا تەجەۋدى جانە ءبىرىن-ءبىرى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ. ەلدەگى بيلىك ءبولىنىسى تۋرا­لى بۇرىن دا از ايتىلعان جوق. ونىڭ دالەلى 2007 جىلعى سايا­سي رەفورمالار بولاتىن. 2007 جىل­عى كونستيتۋتسيالىق رەفور­ما­لار قازاقستاندا قاتاڭ, ورتا­لىق­تاندىرىلعان پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسىنەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىك مودەلىنە اۋىسۋدى باستادى. پرەزيدەنتتىڭ ءبىرشاما وكىلەتتىگى پارلامەنتكە اۋىستى. 2017 جىلعى كونستي­تۋ­تسيا­لىق رەفورمالاردا وسى ءۇردىس تەرەڭدەتىلۋدە. پرەزيدەنت 40-شاق­تى وكىلەتتىكتى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرۋدى ۇسىندى. بيىلعى رەفورمالار ۇكىمەتتىڭ اتقارۋشى بيلىك تارماعى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرا وتىرا, ونىڭ پارلامەنتتىڭ الدىنداعى جاۋاپتىلىعىن جانە ەسەپتىلىگىن دە كۇشەيتە تۇسەدى. ال­داعى ۋاقىتتا ۇكىمەت ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالاتىن باعدارلامالاردى جاساۋعا جانە ورىنداۋعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن بولادى. ۇكىمەت ءوز قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى جايىندا پرەزيدەنت پەن پارلامەنت الدىندا ەسەپ بەرىپ وتىرادى. پارلامەنتتىڭ ۇكىمەتتىڭ قىز­مە­تىن باقىلاۋى مەن تەكسەرۋ تەتىك­تەرى كۇشەيتىلەدى. مىسالى, پارلا­مەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ باس­تاماسىمەن ۇكىمەت ءمۇ­شەلەرىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭداۋ قۇقى بەرىلەدى. ۇكىمەت مۇشەسىنىڭ جۇمىسى ناشار بولسا, دەپۋتاتتار ۇشتەن ەكى قۇرامىمەن ول ادام­نىڭ قىزمەتتەن بوساۋى تۋرالى پرەزيدەنتكە ءوتىنىش ايتۋعا قاقى­لى. دەمەك, ۇكىمەت پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى بولا تۇسەدى. پرەزيدەنت وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىپ كەلگەن زاڭ كۇشى بار جارلىقتار شىعارۋ قۇقىعىنان باس تارتادى. بۇل پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋداعى ءرولىن كوتەرىپ, ونىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. وسىعان دەيىن ۇكىمەت ءوز قىز­مەتىن ەل پرەزيدەنتىنىڭ الدىندا دو­عا­راتىن بولسا, الداعى ۋاقىتتا وكىلەتتىگىن جاڭادان سايلان­عان پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ الدىن­دا توق­تاتاتىن بولادى. سايلاۋدا جەڭ­­­گەن پارتيانىڭ ۇكىمەتتى جا­ساق­­­­تاي­تىنىن ەسەپكە الساق, بۇل ءوز­­­گەرىس وتە دۇرىس. ءماجى­لىستە كوپ داۋىس العان پارتيا ۇكى­­مەت قۇرا­دى. ءسويتىپ, ۇكىمەت پارلا­مەنت­تىك ساي­لاۋعا جانە ونىڭ قىز­مە­تىنە تاۋەل­دى بولاتىن احۋال قالىپ­تاسادى. وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەلدەگى سوت بيلىگىن دە جەتىلدىرە تۇسپەك. جوعارعى سوت ەندىگى جەردە جەرگىلىكتى جانە باسقا دا سوت­تار­دىڭ جۇمىسىن قاداعالاي المايدى. ءاربىر سوت ۇيىمدارى تەك زاڭدى عانا باسشىلىققا الادى. زاڭداردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن پروكۋراتۋرا قاداعالايدى دەپ ۇسى­نىلادى. ال پروكۋرورلىق قادا­عالاۋ شەڭبەرلەرى زاڭمەن انىق­تالادى. سونىمەن, كونس­تي­تۋتسيا­عا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار­دىڭ ۇسىنىلۋى 11 كونستي­تۋتسيا­لىق زاڭعا, 20 كودەكسكە, 298 زاڭعا ءوز­گەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. سو­لار­دىڭ ىشىندە 11 كودەكس پەن 80 زاڭ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك­تەرىنە قاتىستى. سوت بيلىگىن كۇشەيتۋدىڭ جولى – سوت­تاردىڭ تاۋەلسىزدىگى. اتقارۋشى بيلىكتىڭ سوتتارعا ەشقانداي ىق­پالى بولمايتىنداي جاعداي قالىپ­تاسۋى – ساياسي جۇيەدەگى تەپە-تەڭدىك­تىڭ ساقتالۋىنىڭ كەپىلى. «تەلە­فون قۇقىعى» ەشبىر بيلىك سۋبەك­تىسىندە بولماۋىنا قول جەت­كىزۋ ماڭىزدى. سوندىقتان سوت ىسىنە قانداي دا بولسىن جولدارمەن ارالا­سۋ ارەكەتتەرى زاڭمەن جازالانادى دەپ كورسەتىلۋى قاجەتتىلىك. ەكىنشىدەن, سوت پەن پروكۋرا­تۋرا ەل حالقىنىڭ ەڭبەك, الەۋ­مەت­تىك, ەكونوميكالىق, ساياسي, مادە­ني قۇقىقتارى بۇزىلۋىنىڭ قان­داي دا بولسىن فاكتىلەرىنە جول بەرمەي­دى دەپ كورسەتىلۋى دە زارۋلىك. الەۋ­مەت­تىك ادىلەتتىلىك ءپرينتسيپىن سوت بيلىگى عانا قامتاماسىز ەتە الادى. بي­لىك پەن حالىق تەكەتىرەستە ەمەس, كە­رى­سىنشە, بيلىك حالىققا قىزمەت ەتەتىن قۇقىقتىق احۋال قالىپ­تاسۋى دامۋدىڭ كەپىلى بولماق. ارينە, كاسىپكەر ساياساتكەرلەر تولىققاندى دەموكراتيالىق سايا­سي جۇيەنىڭ قىسقا مەرزىمدە قالىپتاسا قويمايتىنىن جاقسى ءتۇسى­نەدى. باتىس ەلدەرىندەگى دەموك­راتيا ءحىح عاسىردىڭ 20-جىلدارى­نان باستالادى. باتىس دەموكراتيا­سىنىڭ 200 جىلدىق تاريحى مەن تاجىريبەسى بار. قازىرگى دەمو­كرا­تيالىق قۇندىلىقتار حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا عانا قالىپتاسقان. ياعني, بۇگىنگى جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن, دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەنى قالىپ­تاستىرۋ ءۇشىن باتىسقا 150 جىل­داي ۋاقىت قاجەت بولدى. وسى مەرزىمدە حالىقتىڭ دەموكرا­تيالىق مادەنيەتى, سايلاۋ جۇيەسى, دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنا بەرىلۋ پسيحولوگياسى تاربيەلەندى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى كەيبىر قوعام قايراتكەرلەرى قازاق­ستاندا 25 جىلدا تولىقتاي دەمو­كراتيانىڭ باتىستىق ستاندارت­تارىن جاساۋعا بولادى دەپ ەسەپ­تەيدى. بۇلاي اسىعۋعا بولمايدى. قا­زاق­ستان حالقى دا, بيلىگى دە, سايا­سي جۇيەسى دە ءالى دەموكراتيا قا­زا­نىندا قايناپ پىسكەن جوق. دە­مو­كراتيالىق رەفورمالاردى تەرەڭ­دەتۋ بارىسىندا «حالىق­تىڭ ءوزى, حالىق ءۇشىن, حالىقتىڭ باس­قارۋى­نا» بىرتىندەپ قول جەتكىزە الامىز. سايىن بورباسوۆ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور الماتى