كەمىستىككە ءوزىمىز كەڭىستىك تۋعىزىپ جۇرگەن جوقپىز با؟..

«وسى ءبىزدىڭ اۋدانداعى اتىشۋلى ءبىر اۋىلدىڭ ادامدارىنىڭ كوبىسى مۇگەدەك. ولار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىس­تى ءبىر انادان تۋماسا بولدى, اعايىندىلار ءوزارا ءبىر-بىرىمەن قىز الىسىپ, قۇدالاسۋعا قۇمار­لى­عىنان قان تازالىعى ساقتالماي, كەم­تار جاندار تىم كوبەيىپ كەتكەن دەگەن دە پىكىر بار كوپشىلىك اراسىندا. كىم ءبىلسىن؟! كەيدە سولار الەۋمەتتىك جاردەماقىنى كۇن­كورىسىنە قوسىمشا تابىس ەتۋ ءۇشىن دە جولىن تاۋىپ, مۇگەدەكتىك الا ما دەگەن وي كەلەدى. ءاي, بىراق قۇدايدان قورقاتىن شىعار», دەيدى ماقتاارال اۋدانىندا تۇراتىن بەل­گىلى جۋرناليست جولبارىس تىلەۋ ۇلى قايبىر جولى پىكىرلەسىپ وتى­رىپ. ويعا قالدىرعان ءسوز بولدى مۇنىسى. ادامزات بالاسىنىڭ ءمۇم­كىندىگىن شەكتەيتىن قانداي دا ءبىر اۋرۋ نەمەسە جازاتايىم وقي­عانىڭ سالدارى ۇلت, جىنىس, ءوڭىر تاڭدامايتىنى ايان. دەگەن­مەن, ماقتاارالدىق ءارىپ­تە­سىمىزدىڭ ءسو­زى­­نەن ۇلت پەن ەتنوس­تار­دىڭ جا­را­تى­لىسىنداعى بيو­لو­گيالىق, تۇر­مىس­تىق, ءومىر ءسۇ­رۋ سىندى ەرەك­شە­لىكتەردىڭ دەن­ساۋ­لىققا اسەرى بو­لاتىنىن مەڭ­زە­گەنىن سەزدىك. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى وڭتۇستىكتە مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى ازاماتتار سانى كوبەيە تۇسۋدە. وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىسى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە الەۋمەتتىك باع­دار­لا­مالاردى ءۇي­لەستىرۋ باسقارماسىنىڭ دەرەك­تە­رىنە قاراعاندا, 2017 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنا وبلىس­تا 117 مىڭ­نان استام مۇگەدەك ەسەپ­تە تۇر­عان (وبلىس حالقىنىڭ – 4 پايى­زى, ال رەسپۋبليكادا تۇ­رات­ىن مۇگەدەكتەردىڭ 17,6 پايى­زى). ياعني, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 12,5 پايىزعا, 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,8 پايىزعا وسكەن. اۋداندار بوي­ىن­شا اتالعان كورسەتكىشتىڭ تومەندەۋ ديناميكاسى وتىراردا (99,3%), سايرامدا (88,6%), ارىستا (81,9%) بايقالسا, قالعان اي­ماقتاردا كەرىسىنشە وسۋدە ەكەن. وتكەن جىل بويىنشا جاسال­عان تالداۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋىنان مۇگەدەك بولىپ تانىلعاندار كوپ. ناقتىراق ايتساق, ەرە­سەك­تەر­دىڭ 27 پايىزى قان اينالى­مى جۇيەسىنىڭ, 13 پايىزى جا­را­قات الۋ سالدارىنان, 13 پاي­ى­زى قاتەرلى ىسىكتەر, 11%-ى تۋ­بەركۋلەز بەن ەندوكريندى جۇيەسىنىڭ, ال 36%-ى باسقا سوماتيكالىق اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان مۇگەدەك بولعان. ال بالالار اراسىندا 35% تۋا بىتكەن كە­مىستىك, حروموسومدىق بۇزىلۋ اۋ­رۋلارىنا, 34% جۇيكە جانە پسيح­يكالىق اۋرۋلارعا, 27% جا­را­­قات العاندار مەن باسقا دا سو­ما­تيكالىق اۋرۋلارعا كەلىپ وتىر. مە­ديتسينالىق الەۋمەتتىك سا­راپ­تا­ما ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنە ءساي­كەس, جالپى 117 389 مۇگەدەكتىڭ 64,6%-ى (75 845 ادام) قازاق, 16,5%-ى (19327 ادام) وزبەك, 5,2%-ى (6011 ادام) ورىس, 1,0%-ى (1217 ادام) تاجىك جانە 12,8%-ى (14989 ادام) باسقا دا ەتنوس وكىلدەرى, دەيدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق جۇ­مىسپەن قامتۋدى ءجا­نە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باس­­­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىن­­باسارى ءمادينا ەسىموۆا. سون­داي-اق, وتكەن جىلى ءمۇ­گە­دەك­تەر­دى وڭالتۋدىڭ جەكە باع­دار­لا­مالارىنا سايكەس وڭال­تۋ شارالارى مەن الەۋمەتتىك قىز­مەت­تەر كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق بيۋد­جەت­تەر ەسەبىنەن 6,7 ملرد تەڭ­گە قارا­لىپ­تى, بۇل كورسەتكىش الدىڭ­عى جىلمەن سالىستىرعاندا 28,8%-عا ارت­قان. مالىمەتتەردەن اڭ­عار­­عا­نى­مىز­­داي, ەرەسەكتەردى كو­بىنەسە قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ بۇ­زىلۋى مۇگەدەكتىككە ماجبۇرلەپ وتىرسا, بالالار اراسىندا تۋا بىتكەن كەمىستىك پەن حروموسومدىق اۋرۋلار كوپ. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىس­پاۋدى قاندى بۇزباۋ, تازا­لىقتىڭ بەلگىسى, ۇرپاق ساپا­سى­نىڭ قامى دەپ بىلگەن دانا قازاق­تىڭ بالالارى مۇنداي اۋرۋ­لاردان امان دەگەن ويدامىز. دەسەك تە, اۋىلداعى احۋالدى جە­تىك بىلەتىن ماماننىڭ ماسەلەگە باي­لانىستى پىكىرىن بىلگەنىمىز ارتىق ەمەس. – تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلار, قان تازالىعى تۋرالى عىلىمي نەگىزدە كەڭىنەن تاراتىپ ايتۋعا بولادى. ال جەرگىلىكتى جەرمەن بايلانىستىرا, قاراپايىم مىسالمەن ايتار بولساق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى سايرام اۋدانى حالقىنىڭ مەنتاليتەتى باس­قا اۋداندارعا قاراعاندا ءوز­گە­شەلەۋ. حالىق اراسىندا جا­قىن تۋىستارىمەن قىز الىسۋ, قا­نى جاقىن جاستاردىڭ ءبىر-بىرىنە ءۇي­لەنۋىنىڭ سالدارى جاتىرداعى بالادا اقاۋلاردىڭ پايدا بولۋى­نا سەبەپ بولىپ تابىلا­دى. «ءداس­ت­ۇردىڭ وزىعى بار, تو­زىعى بار» دەگەندەي, ۇرپاق ساباق­تاس­تى­­عىنا كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعان مۇن­­داي داستۇردەن باس تارتاتىن كەز ­كەلگەن سەكىلدى. وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, ءۇش تىلدە جارىق كورەتىن اۋ­داندىق گازەتتە بىرنەشە رەت ما­قالا جازدىم. حالىق اراسىندا جانە ەمدەلۋشىلەرگە دە ماماندارىمىز «قانداسىنا ۇيلەنۋدىڭ» قانشالىقتى قاتەرلى ەكەنىن اۋلا ارا­لاۋ جۇمىستارىن اتقارعان كە­زىندە بارىنشا تۇسىندىرۋدە. بالانىڭ دەنساۋلىعىنا الاڭ­داي­تىن تاعى ءبىر ماسەلە – انا­لار­دىڭ جۇكتىلىككە جاۋاپ­كەر­شى­لىكپەن قا­راماۋى. اتالمىش پروب­لەما قاي­تادان ۇلتتىق مەنتا­ليتەتكە ءتى­رە­لىپ تۇر. بىزدە «جاس كەزىندە تۋىپ السىن» دەگەن كوز­قاراس قا­لىپ­­تاسىپ قالعان. ۇلكەندەردىڭ اقى­­لىنا قۇلاق اسقان جاس انالار كەيدە ءبىر جىلدا ەكى رەت بوسانىپ جاتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. سەبەبى, ايەل بوسانعاننان كەيىن كەم دەگەندە ەكى جىل دەمالۋى كەرەك. ونىڭ اعزاسى تولىقتاي قالپىنا كە­لىپ, ءال-قۋاتىن جيناپ العانى ابزال. ونىڭ ۇستىنە, بالانى ەكى جاسقا دەيىن ەمىزسە دەنى ساۋ بولادى. ال ءبىرىنشى بالانى بوسانىپ, ءبىر جىلعا جەتپەي ەكىنشى رەت­ نارەستەلى بولعان ايەلدىڭ دەن­ساۋلىعى سىر بەرە باستايدى. دۇنيەگە جاڭادان پەرزەنت اكەلگەن ايەل­دى «جارتى ادام» دەۋگە بولادى. ياعني, ول قۋاتىنىڭ جارتىسىن بالاعا بەرىپ وتىرعان ادام. ال كەيىنگى ءسابي ارادا ەكى جىل وتپەي جا­تىپ تۋسا, كوپ جاعدايدا ءالسىز, اۋرۋ­شاڭ بولىپ كەلەدى. سەبەبى, ءالى قالپىنا كەلىپ ۇلگەرمەگەن جا­تىردا وسكەن بالا جارىمجان بو­لادى. ءار پەرزەنتتىڭ اراسى ءۇش-ءتورت جىلدان كەم بولماسا ول بالالاردىڭ اقىل-ەسى دۇرىس, دەن­س­اۋلىعى مىقتى بولماق, – دەي­دى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كان­­ديداتى, سايرام اۋداندىق اقسۋ­كە­نت ەمحاناسىنىڭ باس ءدارى­گ­­ە­رى قال­دىباي ىدىرىسوۆ. بىلىكتى مامان ايتىپ وتىرعان جاقىن تۋىستارىمەن قىز الىسۋ, قانى جاقىن جاستاردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇيلەنۋى ماقتاارال اۋدا­نىن­­داعى كەي ۇلىستار اراسىندا دا كەزدەسەدى. اڭگىمەمىزدىڭ با­­سىن­دا ايتقان ماقتاارالدىق تۇر­­عىننىڭ الاڭداۋشىلىعى بە­كەر ەمەس سەكىلدى. رەسمي دەرەك­كە جۇگىنسەك, مۇگەدەكتەر قا­تا­رىن­دا­عى 1217 تاجىك ەتنوسى وكىل­دە­رى­نىڭ 80 %-ىنان اس­ت­امى ماق­تا­ارال اۋدانىندا تۇ­رادى ەكەن. دەمەك, دارىگەر اي­ت­قان­داي, ءوڭىر تۇرعىندارىنا ۇرپاق سا­باق­تاس­تى­عىنا كەسىرىن تيگىزەتىن ءدا­س­تۇر­­دەن باس تارتاتىن كەز كەلگەن سە­كىلدى. اعايىنعا اقىل ايتۋدان اۋ­لا­ق­پىز, بىزدىكى «اۋرۋىن جا­سىر­­­­عان ولەدى» دەگەن تۇر­عى­دا­عى جاناشىرلىق. ۇلت ساۋ­لى­عى ەكو­نوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن ما­­ڭىز­­دى ءرول اتقاراتىنى ءبا­رى­مىزگە ءمالىم. دەنساۋلىعى جاق­سى ادامداردىڭ ەڭبەك ءونىم­دى­لى­گى جوعارى بولاتىنىن, ەكونو­ميكا جانە قوعام دامۋىنا ءۇل­كەن ۇلەس قوساتىنىن ءاربىر قازاق­ستان­­دىق بىلەدى. ال دامىعان ەكو­­نوميكا الەۋمەتتىك ورتانى جاق­­سارتۋ ارقىلى ءومىر ءسۇرۋ سا­پا­­سىن جوعارىلاتاتىنى جانە ءما­لىم. سوندىقتان دا, مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى ازاماتتاردىڭ سانى ارت­­پاي, ەكونوميكالىق بەلسەندى, ەڭ­بەك­كە قابىلەتتى حالىقتىڭ انا­عۇر­لىم كوپ بولعانىن ءبارىمىز دە قالايمىز. عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى