تۇنگى تويلار بالالاردىڭ تابىس تاباتىن ورنى ما؟

ءبىز – ونەرلى حالىقپىز. دۇنيەدەن وتكەن ويشىل اقىن قادىر مىرزا-ءالىنىڭ «ونەرسىز ادام بولسا دا, ونەرسىز قازاق بولمايدى» دەپ تولعاپ كەتكەنى تەكتەن-تەك بولماسا كەرەك. ءان ايتىپ, بي بيلەۋدىڭ العاشقى قادامىن بۇلدىرشىندەرىمىز بالاباقشادان باس­­تايدى. مەكتەپكە بارعان سوڭ بويىنداعى وسىنداي قا­بىلەتتەرىن ۇشتاي ءتۇسۋ مۇمكىندىكتەرى دە مول. ساحناسىنا شى­عىپ, اۋەلەتە ءان سالىپ, كۇمبىرلەتە كۇي توگىپ, مىڭ بۇرالا بي­لەپ ءجۇر­گەن ۇل-قىزدارىمىزدى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى؟ قان­داي جاراسىمدى. جەتكىنشەكتىڭ بويىنداعى بۇعىپ جاتقان تا­لانتى مەن قابىلەتى وسىنداي جاعدايدا عانا تولىسا تۇسپەك. دا­رىندى بالا كوزىن اشۋعا تۋرا كەلەتىن بۇلاق ىسپەتتەس ەمەس پە؟! ايتسە دە, سوڭعى ۋاقىتتا با­لا­­لاردىڭ مەكتەپ ساحناسىندا ەمەس, كەشكى جانە تۇنگى تويلاردا ونەر كورسەتۋى بەلەڭ الىپ بارادى. ولار ۇيلەنۋ, قىز ۇزاتۋ سە­كىل­دى توي­لار مەن مەرەيتويلاردا ءجۇ­رە­دى. ەڭ ءبىر قىنجىلارلىعى – انا ءسۇ­تى اۋىزدارىنان كەپپەگەن كىش­كەن­­تاي بالاقايلار ءان ايتىپ, بي بي­­­لەگەن كەزدە تويدا وتىرعاندار اق­­شا لاقتىرىپ جاتادى. وسىنداي تە­رىس ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى ولار بە­­­سىكتەن بەلدەرى شىعىپ ءۇل­گەر­­مە­گەن بۇلدىرشىندەردىڭ بو­لا­شاعىنا بال­تا شاۋىپ جاتقانىن سەزىنە مە ەكەن؟ سوندا ونەرگە يكە­مى مەن قۇل­شى­نىسى بار جاس ورەن­گە قول­داۋ كورسەتۋدىڭ جولى قال­تا­سىنا اق­شا قىستىرۋ بولعانى ما؟ ءبىز وسى ساۋالداردىڭ ارا ءجى­گىن اجىراتۋ ءۇشىن جاس جەت­كىن­شەك­تەرگە ءبىلىم مەن تاربيە بە­رۋ ءىسىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ءبىر­قاتار سىنىپ جەتەكشىلەرىنە, اتا-انالارعا, سونداي-اق ءوزىن ءوزى تانۋ, ادامگەرشىلىك, رۋحاني دا­مۋ باعىتتارى بويىنشا قىزمەت ەتەتىن ماماندارعا جولىعىپ, وي-پىكىر الماسقان ەدىك. مىسالى, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم باس­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىنبا­سارى زاۋرە عۇماروۆانىڭ ءما­لىم­دەۋىنشە, ۇل-قىزدارى مەن نە­­مەرەلەرىنىڭ كەشكى تويلاردا ونەر كورسەتىپ, اقشا تابۋىنا ءمۇد­دەلى اتا-انالار بار كورىنەدى. ادەت ادامعا تەز جۇققىش كەلەدى. پەر­زەنتىنىڭ تويدان اقشا تاۋىپ كەل­گە­نىنە دانىككەن كەيبىر اكە-شە­شە كەيىن بالالارىمەن بىرگە مەي­رام­حانا كەزىپ كەتۋدى ادەتكە اي­نالدىرعانىن بايقامايدى. توي يەلەرىنىڭ اراسىندا قازىر مەنىڭ قىزىم بيلەيدى, ولەڭ ايتادى دەپ تويشى قاۋىمعا حابارلاما جا­سايتىندارى دا كەزدەسەدى. سودان كەيىنگى كورىنىس ۇيرەنشىكتى داعدى بويىنشا جالعاسادى. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى توي-تومالاقتا ءبۇلدىرشىننىڭ بەلى مەن قولىنا اقشا قىستىرۋ كەڭ تا­راعان داراقى ارەكەتتەردىڭ ءبىرى بو­لىپ تۇر. وڭىردەگى بالا تاربيەسىمەن اي­نا­لىساتىن مامانداردىڭ ايتۋىن­شا, ولار تويلاردا قالىپتاسىپ قال­عان بۇل ادەت بالانىڭ بويىن­دا­عى اقشاعا قۇنىعۋ سەكىلدى, قاشىق بولۋعا ءتيىس مىنەزدىڭ بەلەڭ الۋىنا يتەرمەلەيدى. الايدا, اتا-انالار پەداگوگتاردىڭ ايتقانىنا قۇ­لاق اسا قويمايدى. «بالامىز مەك­تەپكە بارىپ ءجۇر. ساباعى جاق­سى. باسقاسىندا قانداي شا­رۋا­لا­رىڭىز بار», دەپ مويىن بۇرا قوي­ماي­دى. ەكىنشىدەن, توي زالىن­دا بالا­نىڭ كورسەتكەن ونەرى كە­لىسىپ, كەس­تەلەنىپ تۇرسا جاقسى. سو­لاي بول­ماسا دا لاۋازىمدى توي يەسى­نىڭ قوشەمەتشىلەرى كىشكەنتاي با­­لا­نى وتىرىك قولپاشتاپ, جابىلا كوتەرمەلەيتىنى انىق. مۇنداي جاع­­دايدا جەتكىنشەكتىڭ بويىندا ءوزىم­شىلدىك پەن بەتپاقتىق سەكىلدى تەرىس مىنەز قىلاڭ بەرمەسىنە كىم كەپىل؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋىزداي ۇل-قىزدارعا توي ارقىلى ونەگە, ءتالىم-تاربيە بەرۋ مۇمكىندىگىن ءمۇل­دەم جوققا شىعارۋعا بولا قوي­ماس. ويتكەنى, توي دا تاربيە ورتا­سى ەكەندىگىمەن كەلىسۋگە تۋرا كە­لەدى. ايتسە دە توي ۇستىندە ءبۇلدىر­شىن­دەردىڭ ونەرى ساۋداعا سالىنىپ جاتسا, اتالعان كوزقاراستىڭ قۇ­نى كوك تيىن. بىزبەن وي-پىكىر الماس­قان اتا-انالاردىڭ ءبىرى ايبولات قوجانعاليەۆ تويلاردىڭ كوپ جاع­­دايدا كەشكە وتكىزىلەتىنىن, كەش­­قۇرىم ۋاقىتتا باستاۋىش سىن­ىپتا وقيتىن وقۋشىلاردىڭ توي­دا ءجۇرۋى ءتالىم مەن تاربيە تالاپ­تا­رىنا مۇلدەم سايكەسپەيتىنىن اي­تادى. تويدىڭ اتى – توي. مۇندايدا قيسىندى-قيسىنسىز, ءتۇرلى اڭگىمە ورىستەپ جاتادى. داستارقان ۇستىندە ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر دە ىشىلمەي قالمايدى. ەندەشە, تويدا سالاماتتى ءومىر سالتى ساقتالىپ وتىر دەپ قالايشا ايتا الارسىڭ. سونداي-اق, توي-تومالاقتا تۇنىمەن ءجۇرىپ, داڭعازا شۋدان شارشاعان وقۋشىعا مەكتەپتەن العان ءبىلىمى بويىنا سىڭە قويادى دەپ ايتا المايمىز. كەرىسىنشە, بالانىڭ ويىندا ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋدان گورى, تويدا تاباتىن اقشا تۇرادى. بالالاردىڭ تۇنگى تويلاردا ونەر كورسەتۋىنىڭ پەداگوگيكالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەۋى ءوز الدىنا, بۇل جاعداي بالالاردىڭ قۇقىن شەكتەۋ بولىپ شىعادى. «بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 36-بابىندا ءبۇل­دىر­شىندەردىڭ كەشكى 22.00-دەن تاڭ­عى 6.00-گە دەيىن ويىن-ساۋىق مەكەمەلەرىنە زاڭدى جەتەكتەۋشى وكىلدەرىنسىز بارۋىنا تىيىم سا­لىن­عان. مۇنداي جاعدايدا بالالار ۇنە­مى سابيلىك كەزەڭنەن اتتا­عان­دار­­دىڭ جانىنان تابىلىپ ءجۇر دەپ ايت­ساق, شىندىققا قيانات. ءتىپتى, ءبۇل­دىرشىندەر تۇنگى ويىن-ساۋىق ويىن­دارىنا ەرەسەكتەرمەن بىرگە بارعان كۇننىڭ وزىندە بۇل قانداي قيسىنعا كەلەدى؟ بۇدان گورى ولاردىڭ ۋاقىتىندا دەم العانى ءجون ەمەس پە؟ وسى ورايدا بۇدان 15 جىل بۇرىن قا­بىلدانعان زاڭ تارماقتارىن ءوز­گەرتۋ قاجەتتىلىگى دە بايقالىپ قا­لادى, دەيدى بالالار قۇقىعىن قور­عاۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ءحاجاربيبى ەسكەندىروۆا. ارينە, ءبىر ەسەپتەن جاس جەت­كىن­شەكتەردىڭ قاراجات كوزدەرىن ءىز­­­دەستىرۋگە ۇمتىلۋىن قۇپتاۋعا دا بو­لادى. دەگەنمەن, ولاردىڭ بو­ي­ى­ن­­دا, بۇگىنگى ماقالامىزدا اي­تى­ل­­­­­عانداي, اقشا تابۋدىڭ ەڭ وڭاي جو­­­­­لى جارتىلاي جالاڭاشتانىپ, توي­­­د­ا ءان سالىپ, بي بيلەۋ دەگەن وي با­­سىم تۇراتىن بولسا, مۇنداي ءۇس­تى­رت كوزقاراستىڭ پايداسىنان گورى زي­يا­نى جانە تەرىس اسەرى كوپ بولىپ شى­عاتىنى اللاعا دا, امبەگە دە ايان بولسا كەرەك. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» اقتوبە – ورال – اقتوبە