قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلىمەن سۇحبات
– ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى, اللاعا شۇكىر دەيمىز, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى اسىل ءدىنىمىز يسلامعا كەڭ جول اشىلدى. ەشكىم ۇگىتتەمەي-اق حالىق يماندىلىققا ءوزى بۇرىلدى. اسىرەسە, جاستاردىڭ يماندىلىققا دەگەن ايرىقشا قۇلشىنىسى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس پە, قالاي ويلايسىز؟
– اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! ارينە, جاستاردىڭ يماندىلىققا بەت بۇرۋى – ۇلكەن جاقسىلىقتىڭ نىشانى. جاستايىنان ىزگىلىك پەن ىزەتتىلىككە تاربيەلەنگەن ادام وسكەندە مەيىرىمدى, قايىرىمدى, يماندى جانعا اينالادى. يماندى ادام ءوزىنىڭ وسكەن ورتاسى مەن وتباسىنا, جالپى قوعامعا كوبىرەك پايداسىن, شاراپاتىن تيگىزەدى.
بىردە پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س.) ءبىر كىسى: «ۋا, اللانىڭ ەلشىسى, ەڭ جاقسى ادام كىم؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا ول: «ەڭ جاقسى ادام – قوعامعا, ەلگە پايداسى تيگەن پەندە», – دەپ جاۋاپ بەرگەن. دەمەك, قازىر ءبىزدىڭ قوعامعا ءوز ءىسىنىڭ مايتالمان مامانى بولا بىلگەن يماندى, جاناشىر, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەيتىن پاراساتتى جاستار قاجەت. ءبىلىم مەن كوركەم مىنەزدى, ار مەن ۇياتتى ءوز بويىنا ۇيالاتقان ادام ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسپاق. ءبىز جاستارىمىزدى وسىعان تاربيەلەۋىمىز كەرەك.
مەكتەپ مۇعالىمى بالاعا ساباق بەرۋمەن قاتار ونى ىزگىلىككە باۋلىسا, اتا-انا ۇلى مەن قىزىنىڭ تاربيەسىن ءجىتى قاداعالاسا, ءدىن قىزمەتكەرلەرى كوركەم ۋاعىزدارىمەن يماندىلىققا ۇيىتسا, قاريالارىمىز بەن زيالى اعالارىمىز ءتالىمىن ايتسا – بالا كورگەنى مەن ەستىگەنىنە امال ەتە باستايدى. سوندىقتان, ىزگى عۇلامالار «بالانى تاربيەلەگىڭ كەلسە – اۋەلى ءوزىڭدى تاربيەلە» دەگەن.
– جۇما نامازى الدىندا ايتىلاتىن ۋاعىزدار جاقسى, تاعىلىمى مول. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا ۋاعىز ايتۋشى يمامنىڭ شەشەن, جاتىق, ادەمى سويلەۋى كەمشىن سوعىپ جاتادى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى؟
– تىلەگىڭىز ورىندى. 2016 جىلدىڭ جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ەلىمىز بويىنشا 9 مەدرەسەنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا «شەشەندىك ونەر» ءپانى ەنگىزىلدى. قازىر ءشاكىرتتەرىمىز وسى پاننەن ءدارىس تىڭداۋدا. ال ءدىني باسقارما قىزمەتكەرلەرىنەن باستاپ, ايماقتاعى يمام-مولدالارعا دەيىن شەشەندىك ونەردەن ارنايى سەمينارلار وتكىزىلىپ كەلەدى. ءدارىستى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ەلىمىزگە تانىمال ديكتورلاردىڭ ۇستازى مۇرات ابزەلباەۆ وتكىزۋدە. سونىمەن قاتار, قمدب ءباسپاسوز ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, جۋرناليست اعابەك قونارباي ۇلى دا وبلىستارداعى يمام-مولدالارىمىزعا «شەشەندىك ونەر جانە كوركەم ۋاعىز» تاقىرىبىندا تەوريالىق ءارى تاجىريبەلىك تۇرعىدا ترەنينگ ءجۇرگىزىپ كەلەدى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە يمامدارىمىز ءبىراز شىڭدالىپ قالدى.
سويلەۋ ونەرى – سوناۋ پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س), ات سۇرىنگەنشە ءسوز تاپقان اتا-بابالارىمىز بەن بي-شەشەندەرىمىزدەن قالعان مۇرا. بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرلەرى پايعامبارلار مەن كەشەگى دۋالى اۋىز ابىز اقساقالدارىمىزدىڭ مۇراگەرلەرى دەپ ەسەپتەيمىن.
اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراننىڭ «نيسا» سۇرەسىنىڭ 63-اياتىندا: «...ولارعا ۇگىت بەر دە, اسەرلى ءسوز سويلە», – دەپ بۇيىرعان. سونىمەن قاتار, مۇسا (ع.س.) پايعامباردىڭ تىلىندە ايتىلاتىن اياتتا: «باۋىرىم ھارۋن ماعان قاراعاندا شەشەنىرەك...» («قاساس» سۇرەسى, 34-ايات) دەپ باياندالعان.
ءجۇسىپ بالاساعۇني بابامىز ءبىر ولەڭىندە:
«ايتار ءسوزدى سايلاپ العىن اقىلمەن, جاۋابىڭ ءدوپ قاتار ءتۇسسىن ناقىلمەن», – دەپ جىرلايتىنى بار. راسىندا, ادام بالاسىنىڭ تالعامى ءوسىپ, تاڭداۋى ارتقان مىنا زاماندا ءبىزدىڭ يمامدارىمىز دا اسەرلى ءسوز ءسويلەپ, حالىقتى وزىنە قاراتا ءبىلۋى كەرەك. ناپولەون بوناپارتتىڭ: «كىم اسەرلى سويلەي المايدى, سول جەتىستىككە جەتە المايدى», – دەگەن سوزىندە جان بار. وبلىستارعا جاساعان ساپارلارىمدا شەشەن سويلەيتىن يمامداردى كەزدەستىرسەم, ونى استانا نەمەسە الماتى قالالارىنداعى مەشىتتەرگە قىزمەتكە تاعايىندايمىن. كوركەم سويلەي الاتىن, تۇشىمدى ۋاعىز جۇرگىزىپ, ويىن ءتۇيىندەپ جەتكىزە الاتىن ءدىن قىزمەتكەرى ۇلكەن مىنبەرلەردەن كورىنۋى ءتيىس.
اللاعا شۇكىر, بۇگىندە سوزگە شەشەن, تاجىريبەلى يمام-مولدالارىمىز تەك ءدىننىڭ عانا ەمەس, ءداستۇردىڭ دە ناسيحاتشىسىنا اينالدى. ۋاعىزداردا اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ تاعىلىمدى تۇجىرىمدارى, ونەگەلى ولەڭدەرى قوسا ايتىلاتىن بولدى.
– ءبىزدىڭ كەيبىر جاستارعا سالافيلىق سياقتى جات اعىمداردىڭ تەرىس يدەولوگياسى اسەر ەتۋدە. وكىنىشكە قاراي, ءدىنىمىزدى, ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, تاريحىمىزدى, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى, رۋحانياتتى شالا, ءۇستىرت بىلەتىن, يلانعىش, ەلىكتەگىش كەيبىر جاستارىمىزدىڭ اتالمىش تەرىس اعىمعا وتكەندىگىن بىلەمىز. سونداي جاستارمەن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟
– يدەولوگيا – قولعا ۇستالمايتىن, كوزگە دە كورىنە بەرمەيتىن كۇشتى قارۋ. ادام ساناسىنا جىلدارمەن كىرگەن يدەولوگيانى كۇندەرمەن تازارتا الماسىمىز انىق. ءسىز ايتىپ وتىرعان ۋاھابيلىك, ياعني سالافيلىق يدەولوگيانى قولدايتىن جاستاردىڭ ءدىني تانىم-تۇسىنىگىن تۇزەتۋ ەڭ اۋەلى ۋاقىت پەن جۇيەلى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. بۇل ءبىر كۇننىڭ نەمەسە ءبىر اپتانىڭ جۇمىسى ەمەس. بىرنەشە جىلدان بەرى مەشىت جاماعاتتارىمەن جاستاردى ءبىر يگى ماقساتقا بىرىكتىرەتىن سپورتتىق, رۋحاني, مەرەكەلىك شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, فۋتبول, تەننيس, ءداستۇرلى سپورت جارىستارى, پىكىرالماسۋ باسقوسۋلارى, ت.ب. سالاۋاتتى دا ساۋاپتى ءىس-شارالار ءجۇزەگە اسۋدا. ءبىزدىڭ يمامدار جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن جاستارمەن ساعاتتاپ سۇحباتتاسادى, كوڭىل-كۇيىنە ۇڭىلەدى, ءمۇمكىندىگىنشە مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدا كومەكتەسىپ, بايلانىستى ۇزبەۋگە تىرىسادى.
جىل سوڭىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەلەرىنىڭ قورىتىندى ەسەبىن جاسايمىز. اتاپ ايتساق, 2016 جىلى 1 398 جات اعىمداعى تۇلعالارعا جەكە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. جۇيەلى دارىستەر مەن كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ناقتى 533 تۇلعا ءداستۇرلى دىنگە بەت بۇردى.
سونىمەن قاتار, 96 ءدىن قىزمەتكەرى ەلىمىز بويىنشا 67 تۇزەۋ مەكەمەسىندە تەرروريزم جانە ءدىني ەكسترەميزم بابى بويىنشا جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالۋشىلارعا جۇيەلى ءدارىس وتكىزەدى. وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 1410 سوتتالۋشىعا ءتۇسىندىرمە, وڭالتۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. ونىڭ 186-سى ءداستۇرلى ءدىنىمىزگە ورالدى. ال سول تۇزەۋ مەكەمەسىندە وتىرعان 96 ازامات ءوزدەرىنىڭ راديكالدى كوزقاراستارىنان قايتتى. بۇل – ناقتى جۇمىس ناتيجەسى.
– يمام دەمەكشى, قازىرگى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قانشا پايىزىنىڭ جوعارى, ورتا ءدىني بىلىمدەرى بار؟
– بۇگىنگى تاڭدا 800-گە جۋىق ءدىن قىزمەتكەرى, ياعني 20 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى. 27 پايىزى, ياعني 1033 ادامنىڭ ورتا ءبىلىمى بار. 1786 (54%) يمام-مولدا الماتىداعى يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىنان ءوتىپ, ارنايى سەمينارلارعا قاتىسىپ ءبىلىمىن جەتىلدىردى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە يسلام ينستيتۋتىندا 270 يمام 2 ايلىق كۋرستى ءتامامدادى.
قازىر بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. وسى باعىتتا 2016 جىلى 204 سەمينار وتكىزدىك. ءبىلىم جەتىلدىرۋگە ارنالعان دارىسكە 2 968 يمام-مولدا قاتىستى. سونىمەن قاتار, ءدىني كادرلارىمىزدى مىسىردىڭ ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىندە, تۇركيانىڭ «حاسەكي» اكادەمياسىندا وقىتىپ جاتىرمىز. قازىر سول شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا تاجىريبەسىن شىڭداپ, ءبىلىمىن ارتتىرىپ كەلگەن تۇلەكتەردىڭ العاشقى لەگى قىزمەتتەرىن جالعاستىرۋدا.
ءدىني باسقارما 2020 جىلعا دەيىنگى ءدىني ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما قابىلدادى. تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتى – مەشىت-مەدرەسەلەرىمىزدى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ءدىني كادرلارمەن كوبىرەك قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, ءدىني ءبىلىم ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ كوڭىل ءبولىپ, قولعا الىپ وتىرعان نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازىرگى قوعام تالابىنا لايىقتى يمام دايىنداۋ.
ويتكەنى, بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرى زاماننىڭ اعىسىنان, ۋاقىتتىڭ تالابىنان استە قالىس قالماۋى ءتيىس. بۇگىنگى يمام ۇنەمى وزدەرىن دامىتىپ, جەتىلدىرىپ, ءدىني ءھام زايىرلى بىلىممەن سۋسىنداپ وتىرۋى قاجەت. 2 جىلدىڭ كولەمىندە 3 مىڭعا جۋىق يمامدارىمىزدى قايتا اتتەستاتتاۋدان وتكىزىپ, ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتادىق. اتتەستاتتاۋدان ءسۇرىنىپ, ءبىلىمىن دالەلدەي الماعان ءدىن ماماندارىن قايتا وقىتىپ جاتىرمىز.
– جاسىراتىنى جوق, اۋىلداعى جاماعاتقا تۇشىمدى ۋاعىز, جالپى يسلام قۇندىلىقتارى جەتپەي جاتقان سياقتى. مەشىت جاماعاتتارى از, جۇما نامازىنا باراتىندار سانى ساۋساقپەن سانارلىق... سوسىن جاماعاتى از, جالاقىسى جوق اۋىل يمامدارى قالاي كۇن كورەدى؟ ولاردىڭ دا وتباسى, بالا-شاعاسى بار ەمەس پە؟
– اۋىلداعى جاعداي ماعان جاقسى تانىس. اۋىل يمامى بولىپ قىزمەت ەتكەن سوڭ, ونداعى مولدالاردىڭ دا جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. الايدا, اللا رازىلىعى ءۇشىن زەينەتاقىسىن مەشىتتىڭ جىلۋى مەن جارىعىنا جۇمساپ, مەشىتتى ۇستاپ وتىرعان اقساقالدار دا از ەمەس. ونداي ەرلىك جاساپ ءجۇرگەن يمامنىڭ تالايىن كوردىم. سول كىسىلەرگە, ياعني ءوز-ءوزىن قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتە المايتىن اۋىل مەشىتتەرىنىڭ يمامدارىنا قمدب جانىنداعى «زەكەت» قورىنان 30-50 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى بەرىلىپ كەلەدى. ارينە, قورداعى قاراجات بارىنە بىردەي جەتپەيدى. كەيدە مەنەن كاسىپكەرلەر: «قانداي قايىرىمدىلىق جاسايىن؟» – دەپ سۇراعاندا, اۋىل يمامدارىنىڭ ءوز زەينەتاقىسىنان جىرىپ بەرىپ, مەشىتتىڭ شىعىندارىنا جۇمسايتىنىن ايتقاندا, ەرىكسىز ەلجىرەپ كەتەدى. «سولارعا كومەكتەسىڭىز, مۇمكىندىگىڭىز بولسا قاجىلىققا جىبەرىڭىز», – دەدىم.
بىزگە ۇلكەن ۇستازدارىمىز: «دىنگە مۇقتاج جەرگە بارىپ قىزمەت ەتىڭدەر», – دەپ ىلعي قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وتىراتىن. ايماقتاعى يمامدارمەن كەزدەسۋلەرىمدە وسى ءسوزدىڭ ءمانىسىن ۇعىندىرىپ وتىرامىن. بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, «نۇر ءمۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىن, مەدرەسەنى بىتىرگەن شاكىرتتەردى وزدەرىنىڭ اۋىلدارىنا قىزمەتكە تاعايىنداپ كەلەمىز. استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالاردا قىزمەت ەتكەن تاجىريبەلى يمامداردى روتاتسيالىق جۇيەمەن اۋىلعا اۋىستىرىپ وتىرامىز.
– ال جاڭادان قۇرىلعان ءدىن جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىمەن ارا-قاتىناستارىڭىز قالاي؟
– مينيستر نۇرلان ەرمەكباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. اشىق اڭگىمە بارىسىندا ءدىني سالاداعى جۇمىستاردى جەتىلدىرۋگە قاتىستى ويلارىممەن ءبولىستىم. ول كىسى قۇپتادى. مينيستر «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىندە بولىپ, ءمۇفتيات قىزمەتكەرلەرىمەن دە كەزدەسىپ, جۇمىسىمىزبەن تانىستى. ورتاق ويلارىمىز بەن يگى جوبالارىمىزدى ورتاعا سالىپ, پىكىرلەستىك. ءبىزدى بىرىكتىرەتىن ورتاق ماقساتتار كوپ. حالىقتىڭ يماندىلىعىن ارتتىرۋ, دىنارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋ باعىتىنداعى ىزگى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ورتاق ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك.
– سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا سىزگە ءبىر ۇسىنىس ايتايىن دەپ وتىرمىن. بۇگىنگى جاس وسكىن – بالالاردى يماندىلىق, ادامگەرشىلىك, ءوتانسۇيگىشتىك, ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندە تاربيەلەۋ باعىتىندا كوركەم شىعارمالاردىڭ الاتىن ورنى ۇلكەن. قمدب بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان پروزالىق شىعارمالارعا, ايتالىق, اڭگىمە, مىسال, ەرتەگى, ساحنالىق كورىنىس, حيكاياتتارعا جىل سايىن وتەتىن ءداستۇرلى بايگە جاريالاسا. قانشاما جاس بالالار جازۋشىلارىنىڭ ەسىمى ايگىلى بولار ەدى...
– ۇسىنىسىڭىز وتە ورىندى. قولدايمىن. بۇل جوبانى ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىراتىن بولامىز.
ءبىز ءدىني باسقارما جانىنان بالالار جۋرنالىن شىعارساق دەگەن ويىمىز بار. بالا تاربيەسى وتە ماڭىزدى. مۇسىلماننىڭ مۇراتى – يماندى, ىزگى ۇرپاق ءتاربيەلەۋ عوي. ءبىر عۇلامانىڭ: «بالا قىمبات بولسا, بالادان بۇرىن ونىڭ تاربيەسى قىمبات», – دەگەن سوزىندە دە ۇلكەن ءمان جاتىر...
– ءماندى-ماعىنالى سىر-سۇحباتىڭىزعا راحمەت! اللا ريزا بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
تولىمبەك ابدىرايىم,
جازۋشى
– ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى, اللاعا شۇكىر دەيمىز, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى اسىل ءدىنىمىز يسلامعا كەڭ جول اشىلدى. ەشكىم ۇگىتتەمەي-اق حالىق يماندىلىققا ءوزى بۇرىلدى. اسىرەسە, جاستاردىڭ يماندىلىققا دەگەن ايرىقشا قۇلشىنىسى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس پە, قالاي ويلايسىز؟
– اسا قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! ارينە, جاستاردىڭ يماندىلىققا بەت بۇرۋى – ۇلكەن جاقسىلىقتىڭ نىشانى. جاستايىنان ىزگىلىك پەن ىزەتتىلىككە تاربيەلەنگەن ادام وسكەندە مەيىرىمدى, قايىرىمدى, يماندى جانعا اينالادى. يماندى ادام ءوزىنىڭ وسكەن ورتاسى مەن وتباسىنا, جالپى قوعامعا كوبىرەك پايداسىن, شاراپاتىن تيگىزەدى.
بىردە پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س.) ءبىر كىسى: «ۋا, اللانىڭ ەلشىسى, ەڭ جاقسى ادام كىم؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا ول: «ەڭ جاقسى ادام – قوعامعا, ەلگە پايداسى تيگەن پەندە», – دەپ جاۋاپ بەرگەن. دەمەك, قازىر ءبىزدىڭ قوعامعا ءوز ءىسىنىڭ مايتالمان مامانى بولا بىلگەن يماندى, جاناشىر, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەيتىن پاراساتتى جاستار قاجەت. ءبىلىم مەن كوركەم مىنەزدى, ار مەن ۇياتتى ءوز بويىنا ۇيالاتقان ادام ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسپاق. ءبىز جاستارىمىزدى وسىعان تاربيەلەۋىمىز كەرەك.
مەكتەپ مۇعالىمى بالاعا ساباق بەرۋمەن قاتار ونى ىزگىلىككە باۋلىسا, اتا-انا ۇلى مەن قىزىنىڭ تاربيەسىن ءجىتى قاداعالاسا, ءدىن قىزمەتكەرلەرى كوركەم ۋاعىزدارىمەن يماندىلىققا ۇيىتسا, قاريالارىمىز بەن زيالى اعالارىمىز ءتالىمىن ايتسا – بالا كورگەنى مەن ەستىگەنىنە امال ەتە باستايدى. سوندىقتان, ىزگى عۇلامالار «بالانى تاربيەلەگىڭ كەلسە – اۋەلى ءوزىڭدى تاربيەلە» دەگەن.
– جۇما نامازى الدىندا ايتىلاتىن ۋاعىزدار جاقسى, تاعىلىمى مول. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا ۋاعىز ايتۋشى يمامنىڭ شەشەن, جاتىق, ادەمى سويلەۋى كەمشىن سوعىپ جاتادى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى؟
– تىلەگىڭىز ورىندى. 2016 جىلدىڭ جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ەلىمىز بويىنشا 9 مەدرەسەنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا «شەشەندىك ونەر» ءپانى ەنگىزىلدى. قازىر ءشاكىرتتەرىمىز وسى پاننەن ءدارىس تىڭداۋدا. ال ءدىني باسقارما قىزمەتكەرلەرىنەن باستاپ, ايماقتاعى يمام-مولدالارعا دەيىن شەشەندىك ونەردەن ارنايى سەمينارلار وتكىزىلىپ كەلەدى. ءدارىستى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ەلىمىزگە تانىمال ديكتورلاردىڭ ۇستازى مۇرات ابزەلباەۆ وتكىزۋدە. سونىمەن قاتار, قمدب ءباسپاسوز ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, جۋرناليست اعابەك قونارباي ۇلى دا وبلىستارداعى يمام-مولدالارىمىزعا «شەشەندىك ونەر جانە كوركەم ۋاعىز» تاقىرىبىندا تەوريالىق ءارى تاجىريبەلىك تۇرعىدا ترەنينگ ءجۇرگىزىپ كەلەدى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە يمامدارىمىز ءبىراز شىڭدالىپ قالدى.
سويلەۋ ونەرى – سوناۋ پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س), ات سۇرىنگەنشە ءسوز تاپقان اتا-بابالارىمىز بەن بي-شەشەندەرىمىزدەن قالعان مۇرا. بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرلەرى پايعامبارلار مەن كەشەگى دۋالى اۋىز ابىز اقساقالدارىمىزدىڭ مۇراگەرلەرى دەپ ەسەپتەيمىن.
اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراننىڭ «نيسا» سۇرەسىنىڭ 63-اياتىندا: «...ولارعا ۇگىت بەر دە, اسەرلى ءسوز سويلە», – دەپ بۇيىرعان. سونىمەن قاتار, مۇسا (ع.س.) پايعامباردىڭ تىلىندە ايتىلاتىن اياتتا: «باۋىرىم ھارۋن ماعان قاراعاندا شەشەنىرەك...» («قاساس» سۇرەسى, 34-ايات) دەپ باياندالعان.
ءجۇسىپ بالاساعۇني بابامىز ءبىر ولەڭىندە:
«ايتار ءسوزدى سايلاپ العىن اقىلمەن, جاۋابىڭ ءدوپ قاتار ءتۇسسىن ناقىلمەن», – دەپ جىرلايتىنى بار. راسىندا, ادام بالاسىنىڭ تالعامى ءوسىپ, تاڭداۋى ارتقان مىنا زاماندا ءبىزدىڭ يمامدارىمىز دا اسەرلى ءسوز ءسويلەپ, حالىقتى وزىنە قاراتا ءبىلۋى كەرەك. ناپولەون بوناپارتتىڭ: «كىم اسەرلى سويلەي المايدى, سول جەتىستىككە جەتە المايدى», – دەگەن سوزىندە جان بار. وبلىستارعا جاساعان ساپارلارىمدا شەشەن سويلەيتىن يمامداردى كەزدەستىرسەم, ونى استانا نەمەسە الماتى قالالارىنداعى مەشىتتەرگە قىزمەتكە تاعايىندايمىن. كوركەم سويلەي الاتىن, تۇشىمدى ۋاعىز جۇرگىزىپ, ويىن ءتۇيىندەپ جەتكىزە الاتىن ءدىن قىزمەتكەرى ۇلكەن مىنبەرلەردەن كورىنۋى ءتيىس.
اللاعا شۇكىر, بۇگىندە سوزگە شەشەن, تاجىريبەلى يمام-مولدالارىمىز تەك ءدىننىڭ عانا ەمەس, ءداستۇردىڭ دە ناسيحاتشىسىنا اينالدى. ۋاعىزداردا اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ تاعىلىمدى تۇجىرىمدارى, ونەگەلى ولەڭدەرى قوسا ايتىلاتىن بولدى.
– ءبىزدىڭ كەيبىر جاستارعا سالافيلىق سياقتى جات اعىمداردىڭ تەرىس يدەولوگياسى اسەر ەتۋدە. وكىنىشكە قاراي, ءدىنىمىزدى, ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, تاريحىمىزدى, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى, رۋحانياتتى شالا, ءۇستىرت بىلەتىن, يلانعىش, ەلىكتەگىش كەيبىر جاستارىمىزدىڭ اتالمىش تەرىس اعىمعا وتكەندىگىن بىلەمىز. سونداي جاستارمەن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟
– يدەولوگيا – قولعا ۇستالمايتىن, كوزگە دە كورىنە بەرمەيتىن كۇشتى قارۋ. ادام ساناسىنا جىلدارمەن كىرگەن يدەولوگيانى كۇندەرمەن تازارتا الماسىمىز انىق. ءسىز ايتىپ وتىرعان ۋاھابيلىك, ياعني سالافيلىق يدەولوگيانى قولدايتىن جاستاردىڭ ءدىني تانىم-تۇسىنىگىن تۇزەتۋ ەڭ اۋەلى ۋاقىت پەن جۇيەلى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. بۇل ءبىر كۇننىڭ نەمەسە ءبىر اپتانىڭ جۇمىسى ەمەس. بىرنەشە جىلدان بەرى مەشىت جاماعاتتارىمەن جاستاردى ءبىر يگى ماقساتقا بىرىكتىرەتىن سپورتتىق, رۋحاني, مەرەكەلىك شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, فۋتبول, تەننيس, ءداستۇرلى سپورت جارىستارى, پىكىرالماسۋ باسقوسۋلارى, ت.ب. سالاۋاتتى دا ساۋاپتى ءىس-شارالار ءجۇزەگە اسۋدا. ءبىزدىڭ يمامدار جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن جاستارمەن ساعاتتاپ سۇحباتتاسادى, كوڭىل-كۇيىنە ۇڭىلەدى, ءمۇمكىندىگىنشە مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدا كومەكتەسىپ, بايلانىستى ۇزبەۋگە تىرىسادى.
جىل سوڭىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەلەرىنىڭ قورىتىندى ەسەبىن جاسايمىز. اتاپ ايتساق, 2016 جىلى 1 398 جات اعىمداعى تۇلعالارعا جەكە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. جۇيەلى دارىستەر مەن كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ناقتى 533 تۇلعا ءداستۇرلى دىنگە بەت بۇردى.
سونىمەن قاتار, 96 ءدىن قىزمەتكەرى ەلىمىز بويىنشا 67 تۇزەۋ مەكەمەسىندە تەرروريزم جانە ءدىني ەكسترەميزم بابى بويىنشا جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالۋشىلارعا جۇيەلى ءدارىس وتكىزەدى. وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 1410 سوتتالۋشىعا ءتۇسىندىرمە, وڭالتۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. ونىڭ 186-سى ءداستۇرلى ءدىنىمىزگە ورالدى. ال سول تۇزەۋ مەكەمەسىندە وتىرعان 96 ازامات ءوزدەرىنىڭ راديكالدى كوزقاراستارىنان قايتتى. بۇل – ناقتى جۇمىس ناتيجەسى.
– يمام دەمەكشى, قازىرگى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قانشا پايىزىنىڭ جوعارى, ورتا ءدىني بىلىمدەرى بار؟
– بۇگىنگى تاڭدا 800-گە جۋىق ءدىن قىزمەتكەرى, ياعني 20 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى. 27 پايىزى, ياعني 1033 ادامنىڭ ورتا ءبىلىمى بار. 1786 (54%) يمام-مولدا الماتىداعى يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىنان ءوتىپ, ارنايى سەمينارلارعا قاتىسىپ ءبىلىمىن جەتىلدىردى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە يسلام ينستيتۋتىندا 270 يمام 2 ايلىق كۋرستى ءتامامدادى.
قازىر بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. وسى باعىتتا 2016 جىلى 204 سەمينار وتكىزدىك. ءبىلىم جەتىلدىرۋگە ارنالعان دارىسكە 2 968 يمام-مولدا قاتىستى. سونىمەن قاتار, ءدىني كادرلارىمىزدى مىسىردىڭ ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىندە, تۇركيانىڭ «حاسەكي» اكادەمياسىندا وقىتىپ جاتىرمىز. قازىر سول شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا تاجىريبەسىن شىڭداپ, ءبىلىمىن ارتتىرىپ كەلگەن تۇلەكتەردىڭ العاشقى لەگى قىزمەتتەرىن جالعاستىرۋدا.
ءدىني باسقارما 2020 جىلعا دەيىنگى ءدىني ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما قابىلدادى. تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتى – مەشىت-مەدرەسەلەرىمىزدى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ءدىني كادرلارمەن كوبىرەك قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, ءدىني ءبىلىم ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ كوڭىل ءبولىپ, قولعا الىپ وتىرعان نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازىرگى قوعام تالابىنا لايىقتى يمام دايىنداۋ.
ويتكەنى, بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرى زاماننىڭ اعىسىنان, ۋاقىتتىڭ تالابىنان استە قالىس قالماۋى ءتيىس. بۇگىنگى يمام ۇنەمى وزدەرىن دامىتىپ, جەتىلدىرىپ, ءدىني ءھام زايىرلى بىلىممەن سۋسىنداپ وتىرۋى قاجەت. 2 جىلدىڭ كولەمىندە 3 مىڭعا جۋىق يمامدارىمىزدى قايتا اتتەستاتتاۋدان وتكىزىپ, ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتادىق. اتتەستاتتاۋدان ءسۇرىنىپ, ءبىلىمىن دالەلدەي الماعان ءدىن ماماندارىن قايتا وقىتىپ جاتىرمىز.
– جاسىراتىنى جوق, اۋىلداعى جاماعاتقا تۇشىمدى ۋاعىز, جالپى يسلام قۇندىلىقتارى جەتپەي جاتقان سياقتى. مەشىت جاماعاتتارى از, جۇما نامازىنا باراتىندار سانى ساۋساقپەن سانارلىق... سوسىن جاماعاتى از, جالاقىسى جوق اۋىل يمامدارى قالاي كۇن كورەدى؟ ولاردىڭ دا وتباسى, بالا-شاعاسى بار ەمەس پە؟
– اۋىلداعى جاعداي ماعان جاقسى تانىس. اۋىل يمامى بولىپ قىزمەت ەتكەن سوڭ, ونداعى مولدالاردىڭ دا جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. الايدا, اللا رازىلىعى ءۇشىن زەينەتاقىسىن مەشىتتىڭ جىلۋى مەن جارىعىنا جۇمساپ, مەشىتتى ۇستاپ وتىرعان اقساقالدار دا از ەمەس. ونداي ەرلىك جاساپ ءجۇرگەن يمامنىڭ تالايىن كوردىم. سول كىسىلەرگە, ياعني ءوز-ءوزىن قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتە المايتىن اۋىل مەشىتتەرىنىڭ يمامدارىنا قمدب جانىنداعى «زەكەت» قورىنان 30-50 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى بەرىلىپ كەلەدى. ارينە, قورداعى قاراجات بارىنە بىردەي جەتپەيدى. كەيدە مەنەن كاسىپكەرلەر: «قانداي قايىرىمدىلىق جاسايىن؟» – دەپ سۇراعاندا, اۋىل يمامدارىنىڭ ءوز زەينەتاقىسىنان جىرىپ بەرىپ, مەشىتتىڭ شىعىندارىنا جۇمسايتىنىن ايتقاندا, ەرىكسىز ەلجىرەپ كەتەدى. «سولارعا كومەكتەسىڭىز, مۇمكىندىگىڭىز بولسا قاجىلىققا جىبەرىڭىز», – دەدىم.
بىزگە ۇلكەن ۇستازدارىمىز: «دىنگە مۇقتاج جەرگە بارىپ قىزمەت ەتىڭدەر», – دەپ ىلعي قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وتىراتىن. ايماقتاعى يمامدارمەن كەزدەسۋلەرىمدە وسى ءسوزدىڭ ءمانىسىن ۇعىندىرىپ وتىرامىن. بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, «نۇر ءمۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىن, مەدرەسەنى بىتىرگەن شاكىرتتەردى وزدەرىنىڭ اۋىلدارىنا قىزمەتكە تاعايىنداپ كەلەمىز. استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالاردا قىزمەت ەتكەن تاجىريبەلى يمامداردى روتاتسيالىق جۇيەمەن اۋىلعا اۋىستىرىپ وتىرامىز.
– ال جاڭادان قۇرىلعان ءدىن جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىمەن ارا-قاتىناستارىڭىز قالاي؟
– مينيستر نۇرلان ەرمەكباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. اشىق اڭگىمە بارىسىندا ءدىني سالاداعى جۇمىستاردى جەتىلدىرۋگە قاتىستى ويلارىممەن ءبولىستىم. ول كىسى قۇپتادى. مينيستر «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىندە بولىپ, ءمۇفتيات قىزمەتكەرلەرىمەن دە كەزدەسىپ, جۇمىسىمىزبەن تانىستى. ورتاق ويلارىمىز بەن يگى جوبالارىمىزدى ورتاعا سالىپ, پىكىرلەستىك. ءبىزدى بىرىكتىرەتىن ورتاق ماقساتتار كوپ. حالىقتىڭ يماندىلىعىن ارتتىرۋ, دىنارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋ باعىتىنداعى ىزگى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ورتاق ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك.
– سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا سىزگە ءبىر ۇسىنىس ايتايىن دەپ وتىرمىن. بۇگىنگى جاس وسكىن – بالالاردى يماندىلىق, ادامگەرشىلىك, ءوتانسۇيگىشتىك, ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندە تاربيەلەۋ باعىتىندا كوركەم شىعارمالاردىڭ الاتىن ورنى ۇلكەن. قمدب بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان پروزالىق شىعارمالارعا, ايتالىق, اڭگىمە, مىسال, ەرتەگى, ساحنالىق كورىنىس, حيكاياتتارعا جىل سايىن وتەتىن ءداستۇرلى بايگە جاريالاسا. قانشاما جاس بالالار جازۋشىلارىنىڭ ەسىمى ايگىلى بولار ەدى...
– ۇسىنىسىڭىز وتە ورىندى. قولدايمىن. بۇل جوبانى ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىراتىن بولامىز.
ءبىز ءدىني باسقارما جانىنان بالالار جۋرنالىن شىعارساق دەگەن ويىمىز بار. بالا تاربيەسى وتە ماڭىزدى. مۇسىلماننىڭ مۇراتى – يماندى, ىزگى ۇرپاق ءتاربيەلەۋ عوي. ءبىر عۇلامانىڭ: «بالا قىمبات بولسا, بالادان بۇرىن ونىڭ تاربيەسى قىمبات», – دەگەن سوزىندە دە ۇلكەن ءمان جاتىر...
– ءماندى-ماعىنالى سىر-سۇحباتىڭىزعا راحمەت! اللا ريزا بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
تولىمبەك ابدىرايىم,
جازۋشى
