سىنىپ جەتەكشىسى – سىيلاۋعا لايىق تۇلعا

جۇرت اۋزىندا جۇيتكىپ جۇرگەن ەكى ءسوز بار: «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە», «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتقا اپات اكەلەدى». ءبىلىم مەن تاربيە توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعالا قالسا, وسى ەكى ءسوزدى ەكپىندەتە ايتا جونەلەتىندەر كوپ. بىرەۋ ءبىلىپ ايتادى, ورىندى وي قوزعاپ, جۇيەلى جەتكىزەدى. بىرەۋ بىلگىشسىنىپ, ماقتانىپ, قىزىل سوزگە قوساقتاپ, دانالىق ويدان ءدان ىزدەپ جاتپايدى. ايتپاسىن دەمەيسىڭ, ايتسىن. ءسوز قادىرىن بىلگەنگە نە جەتسىن. ۇلىلاردان قالعان ۇلاعاتتى ءسوزدى ۇلگى ەتىپ, ءىس جۇزىندە جاراتا بىلسەك, قانە؟! ورىس جازۋشىسى م.گوركيدىڭ «بالالاردىڭ تاربيەسىن ۇلكەندەردەن باستاۋ كەرەك» دەگەنىن ەسكەرسەك, اتا-انالارعا ارتىلار جۇكتىڭ اۋىر ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قارقىندى دامىپ, شاپشاڭ شارىق­تاپ كەلە جاتقان زاماننىڭ وكىنىشتى تۇس­تارىنىڭ دا كوپ ەكەنىنە كوز جەت­كىزىپ كەلەمىز. ايتالىق, مەكتەپ وقۋشى­لارى اراسىندا ورىن الىپ جاتا­تىن اتىس-شابىس, الىمجەتتىك, سۋيتسيد, «سوت­كا­ما­نيا», ۇرلىق, ەرتە جۇكتىلىك, بۇزىقتىق تال بەسىكتەن بەرىلەتىن ءتار­بيەنىڭ بەتىمەن كەتكەنىن كورسەتەدى. وسىندايدا اتا-انالارعا رەنجيتىنىمىز راس. «جاقسىدان جامان تۋسا دا, جاماننان جاقسى تۋسا دا, تارتپاي قويماس نەگىزگە» دەپ بۇقار جىراۋ بابا­مىز ايت­قانداي, تاربيە نەگىزى وتباسى, وشاق قاسىندا قالانادى. وكىنىشتىسى, ءبىز­دىڭ اتا-انالارىمىز ءوز قۇقىقتارىنا قىلاۋ تۇسىرمەيدى, بىراق مىندەتتەرىنە مۇرنىن ءشۇيىرىپ قارايدى. تارتىپسىزدىك ورىن السا, تاياقتىڭ ءبىر ۇشى مۇعالىمگە تيەدى. تيگەندە دە وڭ­باي تاياق جەيدى. بالا تاربيەسىنە نەم­قۇراي­لى قارايتىن اتا-انا بارلىق جاۋاپ­كەرشىلىكتى مۇعا­لىمدەرگە ارتىپ قويىپ, وزدەرى سۇتتەن اق, سۋدان تازا بولىپ كورى­نەدى. جۇرتتىڭ ەركەتوتاي بالالارىن ءجون­گە سالامىن دەپ جۇيكەسى جۇقارىپ جۇرە­تىن دە مۇعالىمدەر. مۇعالىمنىڭ دە مۇعالىمى بار. بەس ساۋ­ساق بىردەي ەمەس. اۋزىندا ءسوزى جوق, ءىسى شالا, ونەگە-ءورىسى تار مۇعالىمدەر وقۋ­شىلاردى ءوز ورنىنا قويا المايدى. قازىرگى مەكتەپتەردە قاتتى قول, قايسار مىنەزدى, تالاپشىل, تاباندى, ءبىر قارا­عاندا قاتال بولعانىمەن, جان-جۇرە­گى مەيىرىمگە تولى ەر مۇعالىمدەر «قىزىل كىتاپقا» كىرۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. ولاردىڭ ورنىن «جولى جىڭىشكە» نازىك جاندىلار باستى. ايەلدىڭ اتى – ايەل. مۇنىڭ ءبارى ۇرپاق تاربيەسىنە تۋرا ماعى­ناسىندا دا, جاناما تۇرىندە دە اسەر ەتپەي قويمايدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ومىرىندە ءوش­پەستەي ءىز قالدىراتىنداردىڭ ءبىرى –سىنىپ جەتەكشىلەرى. سىنىپ جەتەكشىسى بالا­نىڭ ەكىنشى اتا-اناسى. ولارعا قويى­لا­تىن تالاپ كۇشتى. ول بالانىڭ مەك­تەپ­تە وتەتىن بارلىق ۋاقىتىنا جاۋاپ بەرە­­دى. ساباققا كەشىكپەي كەلۋى, كيىمى, ءمى­نەز-قۇلقى, تازالىعى, وقۋ ۇلگەرىمى, ءتار­­تىبى, مادەني ءىس-شارالارعا قاتىسۋى, ءجۇ­­رىس-تۇرىسى سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ كوز ال­دىن­­دا تۇرادى. وقۋشىلاردى تارتىپكە شا­­قى­­رىپ, تۇزدەگى تاربيەنى تۇزەتەتىن سى­نىپ جە­تەك­شىلەرى. اقىل-كەڭەسىن بەرىپ, ساباق ءۇل­گەرى­مىن قاداعالايتىن, بۇزىق­تار­­­­دى بۇ­رىشقا تۇرعىزىپ, الەككە ءتۇسىپ جاتا­­­تىن دا سولار. ال ءپان مۇعالىمدەرى ساباق­­­تارىن وتەدى دە كەتەدى. ءتارتىپ پەن ءتا­ر­­بيە تىزگىنىن ءبىر ۋىستا ۇستاعان سى­نىپ جەتەك­­شى­لەرى مەكتەپتەگى باستى تۇل­عا­لا­ر­دىڭ ءبىرى. مەكتەپ پەن اتا-انا ارا­سىن­­­داعى التىن كوپىر! ءپان مۇعالىم­دەرى سى­نىپ جەتەكشىلەرىنە قارىزدار. وقۋ­شى­­­­لار­­­دى تۇگەندەپ, ورىندارىنا جاي­عاس­­تى­­رىپ, ساباقتىڭ وتۋىنە بارلىق جاع­­­داي جاساپ بەرەتىن جانكەشتى ەڭبەگى ءبىر بولەك. الايدا, سىنىپ جەتەكشىلەرىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, كوزگە ءىلىپ جۇرگەن ەش­كىم­دى كورمەيسىز. ساباققا كەلمەي قال­عان وقۋشىنى سارسىلىپ ىزدەۋ, ءتارتىپتى قادا­عا­لاۋ, تالعامىن تارازىلاۋ, ۇلگەرىمى ناشار­لارمەن جۇمىس, اتا-انالارمەن قارىم-قاتىناس, تولىپ جاتقان ەسەپ-قيساپ قاعازدارىن تولتىرۋ, سەنبىلىك ۇيىم­داستىرۋ سياقتى جۇمىستار سى­نىپ جەتەكشىلەرىن قاجىتاتىنى راس. قازىر­گى مۇعالىمدەردىڭ كوپشىلىگى سىنىپ جەتەكشىسى بولۋدان ءۇزىلدى-كەسىل­دى باس تارتادى. جە­تەك­شىلىك ءۇشىن قوسىم­شا تولەنەتىن 4-5 مىڭ تەڭگە شاي­لىق بولىپ جارىتپايدى, شار­شاپ-شالدىققانىن باسپايدى. مەكتەپ باسشىلارىنان ءسوز ەسىتىپ, سىنعا ىلىگىپ جاتاتىنىن ايتپاي-اق قويايىق. كوڭىلسىز ىستەن كەرەمەت ناتيجە كۇتۋگە بولمايدى. جاۋاپكەرشىلىك جايى­نا قالادى. ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز, سىنىپ جەتەكشىلەرىنە ەرەكشە مارتەبە بەرىپ, ەڭبەك­اقىسىنا قوسىمشا تولەنەتىن قارجى كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك. مۇنىڭ جەتەك­­شىلەردىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنى­سىن قاناتتاندىرىپ, وقۋ پروتسەستەرىنىڭ ىرعاقتى جۇرۋىنە, ءتارتىپ پەن تاربيەنى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. مەكتەپتىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانا­لاتىن سىنىپ جەتەكشىلەرىنەن ەشتە­ڭەنى اياماۋىمىز كەرەك. سىنىپ جەتەك­شى­لەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ – مەكتەپ ومىرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ماحامبەت ساپارمۇراتوۆ, م.شوقاي اتىنداعى ورتا مەكتەپ مۇعالىمى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتاارال اۋدانى