شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەر تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى ما؟

تاران اۋدانىنداعى بورسۋكوۆ جيناقتالعان مەكتەبىندە بۇگىندە ءتورت بالا وقىپ جاتىر, ءبىر ءبۇلدىرشىن مەكتەپالدى دايىندىق سىنىبىنا بارادى. بار-جوعى بەس بالا. جيناقتالعان مەكتەپتىڭ مەڭگەرۋشىسى نادەجدا ششۋكينا تۇسكە دەيىن ءبىرىنشى سىنىپتاعى ەكى وقۋشىنى, تۇستەن كەيىن 3,4 سىنىپتارداعى ەكى بالانى قوسىپ وقىتادى. نادەجدا دميتريەۆنا ءۇشىن اينالدىرعان ەكى بالاعا ساباق بەرۋ باياعىداي 20 بالامەن جۇمىس ىستەۋدەن قيىن. پسيحولوگيالىق جاعىنان قيىن. قىرىق جىلدىق ۇستازدىق باي تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي, ءتورت بالاعا وقۋ باعدارلاماسىن ءتۇسىندىرىپ كەلەدى. – وتكەن قىركۇيەك ايىندا مەكتەپ اشىلمايدى دەپ وتىرعانبىز, ليساكوۆتان, جىتىقارادان جانە اۋدان ورتالىعىنان ءۇش وتباسى كوشىپ كەلدى دە, بالا بەسەۋگە جەتكەن سوڭ باستاۋىش مەكتەپ ساقتالىپ قالدى. كەيىن ءبىرىنشى سىنىپتاعى ءبىر قىز بالانىڭ اتا-اناسى اۋىلدان كوشىپ كەتتى دە, قايتادان ءتورت بالا عانا قالدى. ءبىرىنشى سىنىپتا ءۇش بالا بولعان كەزدە ولار ءبىر-بىرىنە قاراپ تالپىناتىن, باسەكە پايدا بولعان. اينالدىرعان ەكى بالا جارىسپايدى, ماعان سول جاعى قيىن, – دەيدى نادەجدا دميتريەۆنا. بورسۋكوۆ باستاۋىش مەكتەبى بىردەن مۇنداي كۇيگە تۇسكەن جوق. وسى ماڭدا «زناميا سوۆەتوۆ» كەڭشارى بولعان, سونىڭ بەس بولىمشەسىنەن قازىر ۇشەۋى عانا قالدى. سونىڭ ءبىرى بورسۋكوۆ, مۇندا 18 وتباسى عانا تۇرادى. شارۋاشىلىققا قارايتىن بەس بولىمشەدە نەگىزىنەن نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇرۋشى ەدى, بارلىعى دەرلىك اتا جۇرتىنا قونىس اۋداردى. تۇرعىندار قورا­سىنداعى مالىمەن كۇن كورەدى. وسى ەلدى مەكەنگە ون بەس شاقىرىم عانا جەردە اپانوۆ اۋىلى بار. ەلدى مەكەن تەمىر جولدىڭ, تاس جولدىڭ بويىندا بولعاندىقتان, ونداعى ءومىر دە جەڭىلىرەك, تىرەك مەكتەبى بار. ونىمەن بورسۋكوۆ باستاۋى­ش مەكتەبى ۇنەمى بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن, اۋدان ورتالىعىنان 86 شاقىرىم, وبلىس ورتالىعىنان 156 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان بورسۋكوۆ سەلوسىنا تاس جول بولماعاندىقتان, كوكتەم, كۇز ماۋسىمىنداعى لاي­ساڭدا ادامدار اتتام جەرگە شىعا الماي قالا­دى. اۋىلدىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن بارلىعى دا ءتۇسىنىپ وتىر, تەك اۋداندىق اكىمدىكتىڭ قولداۋى ارقاسىندا اۋپىرىمدەپ تۇر. ال كەلەر وقۋ جىلى بورسۋكوۆ باستاۋىش مەكتەبىنىڭ بولار-بولماسى كۇمان, بۇل اۋىل تۇرعىندارىنىڭ, سوعان وراي بالا سانىنىڭ ازايىپ, كوبەيۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. وبلىس بويىنشا 95 مەكتەپ مەملەكەتتىك نورماتيۆ جەلىسىنە سايكەس كەلمەيدى. ولاردىڭ ۇشەۋى باستاۋىش, 51-ءى ورتالاۋ, 41-ءى ورتا مەكتەپ. وعان بالا سانىنىڭ ازدىعى باستى سەبەپ بولىپ وتىر. قارابالىق, تاران, التىنسارين, جانگەلدين, اۋليەكول, دەنيسوۆ, قاراسۋ اۋداندارىنداعى شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردەگى بالا سانى بەسەۋگە, بارلىعىنداعى وقۋ­شىنىڭ سانى وتىزعا دا جەتپەيدى. ال وبلىستاعى بارلىق شاعىن جيناق­­تالعان مەكتەپتەردە 21 503 بالا ءبىلىم الادى, بۇل وبلىستاعى بارلىق وقۋشىنىڭ 21 پايىزى. پايىزعا شاققاندا از كورىنگەنمەن دە بالا سانى از ەمەس. جيناقتالعان مەكتەپتەردىڭ پروبلەماسىن بۇگىنگى اۋىلدىڭ جاعدايىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى, وبلىستاعى 529 ءبىلىم وشاعىنىڭ 360-ى شاعىن جيناقتالعان مەكتەپ بولسا, سونىڭ 358-ءى اۋىلدا ورنالاسقان. مۇنداي مەكتەپتەر نەگىزىنەن ىشكى كوشى-قون توقتاماعان, تۇرعىندارى از اۋىلداردا بولعاندىقتان, وعان جاس ماماندار دا بارا قويمايدى. شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردە نەگىزىنەن ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىنىڭ مۇعالىمى جەتىسپەيدى. ال بۇگىنگى مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ قانشالىقتى كۇر­دەلى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل اسىرەسە, جوعارى سىنىپتار ءۇشىن تىعىرىقتان شىعار جول دا ەمەس سەكىلدى. وتكەن وقۋ جىلىندا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەر تۇلەكتەرى ورتاشا 78,5 بالدان جينادى. بۇل وبلىس مەكتەپتەرىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن (83,86) ءبىراز تومەن. ال ءبىلىم ساپاسى جي­ناق­تالعان مەكتەپتەردە 35,5 پايىز كورسەتكەن, بۇل دا وبلىس مەكتەپتەرىندەگى ورتاشا كورسەت­كىشتەن ەداۋىر تومەن. مەملەكەتتىك نورماتيۆكە سايكەس كەلمەيتىن جيناقتالعان مەكتەپتەردە وقۋشىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ءتۇرلى سىنىپتاردى قوسىپ ساباق وتكىزۋ باس اۋرۋعا اينالعان. بۇل ورايدا جاقىن ورنا­لاسقان ەلدى مەكەندەردەگى تىرەك مەكتەپتەرىندە تاجىريبە جيناقتالادى, ول اينالاداعى شاعىن ماگنيتتىك مەكتەپتەرگە بەرىلەدى, عىلىمي-ادىستەمەلىك, ماتەريالدىق, كادرلىق رەسۋرس­تاردى بىرلەسىپ پايدالانادى. بىراق مۇنىمەن جيناقتالعان مەكتەپتەردىڭ بارلىق پروبلەماسى شەشىمىن تاپتى دەگەن ءسوز ەمەس. تىرەك مەكتەپتەرىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى ءالى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. ولاردىڭ ماگ­نيتتىك شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردەن تىم الىستا ورنالاسۋى, جولداردىڭ ناشارلىعى قارىم-قاتىناسقا كوپ كەدەرگى جاسايدى. مۇعالىم دە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام. وسىنداي شاعىن مەكتەپتەردە مۇعالىمنىڭ باسى اۋىرى­پ, بالتىرى سىزداي قالعاندا نەمەسە وتباسىنىڭ شارۋاسىمەن شۇعىل جول جۇرەتىندەي بولسا, ورنىن الماستىراتىن ەشكىم جوق. – قازىر وبلىستاعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەر مۇعا­لىمدەردى ءبىر پانگە عانا دايىن­دايدى. بىرنەشە ءپاندى مەڭ­گەرگەن مامانداردى دايىنداسا دا ولار ساناۋلى عانا, شاعىن جي­ناقتالعان مەكتەپتەردى تۇگەل قامتي المايدى. وعان كەرىسىنشە, شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردە سىنىپ, وقۋشى سانى از بولعان­دىقتان, مۇعالىمدەر تولىق ساعاتپەن جۇمىس ىستەمەيدى, ال ءپان مۇعا­لىمدەرى جەتىسپەگەندىكتەن ءبىر ءپان­نىڭ مۇعالىمى باسقا پاننەن ساباق بەرۋگە بەيىمدەلەدى. مۇنىڭ بار­لىعى ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى, – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءباتيما ءداۋىموۆا. جاسىراتىنى جوق, اۋىلدار­داعى ەرتە سالىنعان تيپتىك مەك­تەپ­تەردىڭ ءبىرازى قاجەتسىز بولىپ قالعان, سول­تۇستىكتىڭ ۇزاق قىسىندا جى­­لۋ­مەن قامتاماسىز ەتۋگە جە­ر­گىلىكتى بيۋدجەتتىڭ شاماسى كەل­مەيدى. سوندىقتان, شا­عىن جي­ناقتالعان مەكتەپتەر بەيىم­دەل­مەگەن عيماراتتارعا جايعاسادى. سوندىقتان, مۇنداي شاعىن جيناق­تالعان مەكتەپتەردە وقۋ زەرت­حا­نالارى, شەبەرحانالار, قا­زىرگى زامان­عى جيھازدار, تەحنيكا­لىق قۇ­رالدار, ەلەكتروندى كىتاپحانالار جوق. مىنە, اۋىلدارداعى 21 مىڭنان اسا وقۋشىعا ءبىلىم بەرىپ وتىرعان شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردەگى جالپى كورىنىس وسىنداي. سوندا تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟ بۇكىل عۇمىرى اۋىلدا ءوتىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ ءبىلىم سالاسىنا جاۋاپتىلار مۇنداي مەكتەپتەردى جابۋعا ق ۇلىقسىز دەگەن پىكىر ايتتى. ال بالانىڭ بولاشاعىن, ءبىلىمىن ويلاسا, مۇنداي مەكتەپتەردىڭ بارلىعىن دا جابۋ كەرەك دەپ بىلەدى. – شاعىن جيناقتالعان مەك­تەپتەردىڭ بارلىعىن دا جابۋ كەرەك. بۇل مەكتەپتەر الدىمەن بالاعا ساپالى ءبىلىم بەرە المايدى. ويتكەنى, ونداي الىس اۋىلدارعا جاقسى مۇعالىمدەر, جاس مامان بارمايدى. بالالاردى تىرەك مەكتەپ سانالاتىن ورتالىق مەكتەپتەرگە اۆتوبۋس­پەن تاسۋ كەرەك. باتىس ەلدەرىندە سولاي عوي. مىسالى, مەڭدىعارا اۋدانىنىڭ حاركوۆ اۋىلىنداعى مەكتەپكە كورشى كامەنسك-ۋرالسك, اقسۋات اۋىلدارىنان بالالاردى اۆتوبۋسپەن تاسىسا بولار ەدى. اۋىل اراسى الىس ەمەس, 15-20 مينۋت قانا جۇرەدى. سوندا مەكتەپ ىرىلەنەدى, سىنىپتا بالا كوبەيەدى, مۇعالىمدەردىڭ ساعاتى تولىعادى. ون شاقتى بالا ءۇشىن شاعىن مەكتەپتەرگە جۇمساپ وتىرعان بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن وسىنداي ورتالىق مەكتەپتەردىڭ زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋعا جۇمساسا ءتيىمدى بولار ەدى, – دەيدى سايران بالكەن ۇلى. كەڭەس وداعى كەزىندە مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتتار جاقسى قىزمەت اتقارعان ەدى. قوستاناي قالاسىنداعى ى.التىنسارين اتىن­داعى اتاقتى مەكتەپتىڭ ينتەرناتىندا جاتىپ وقىعان بالالاردىڭ اراسىنان عالىم دا, قايراتكەر دە, ونەر جۇلدىزدارى دا شىقتى. وبلىستاعى الىس اۋدانداردىڭ, شوپانداردىڭ بالالارى وسى ينتەرناتتا جاتىپ وقيتىن. وبلىستا مۇنان بولەك تاعى باسقا ايگىلى ينتەرناتتار بولادى. بالا اتا-انانىڭ الپەشىنە عانا سۇيەنبەي تارتىپكە, دەربەس شەشىم قابىلداي الۋعا ۇيرەنەتىن. وبلىستا بارلىعى 27 مەكتەپ جانىنداعى ينتەرنات بار. كۇنىنە 2325 بالانى مەكتەپتەرگە اۆتوبۋس­پەن جەتكىزەدى, 780 بالانى اپتا سايىن ۇيلەرىنە 137 اۆتوكولىك تاسيدى. ونىڭ ىشىندە 45 بالا پاتەر جالدايدى, ال قالعانى ينتەرناتتا جاتىپ وقيدى. دەمەك, وبلىس­تا بالالاردى تاسيتىن كولىك تە, جاتىپ وقيتىن ينتەرناتتار دا جەتكىلىكسىز. قولىنداعى مالىن باعىپ, شالعاي اۋىلداردا وتىرعان اتا-انا بالاسىنىڭ وقۋى ءۇشىن قالاعا, ءتىپتى ورتالىق اۋىلدارعا قونىس اۋدارا المايدى. بالاسىنىڭ ايتەۋىر مەكتەپكە بارعانىنا ءماز. بىراق, شالاعاي ءبىلىمدى بالانىڭ بولاشاعى قانداي بولماق؟ ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي وبلىسى