ەل پرەزيدەنتىنىڭ زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ تۋرالى

قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا قاراي دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن بيىك ماقساتتارعا جەتۋ تەك ۇلتتىق قۇقىق جۇيەسىنە جانە قوعامنىڭ باسقا دا ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنا عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قۇ­رىلىسقا دا, بيلىكتىڭ تەڭدەستىرىلگەن تار­ماق­تارى ارقىلى باسقارۋدىڭ زاماناۋي نى­سانىنىڭ بولۋى ماسەلەلەرىندە دامىعان ەل­دە­ر­مەن تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا دا جوعارى تا­لاپتار قويادى. 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رە­فەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى دە­موكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتىك مەملەكەت قۇرۋ ماقساتىن, ونىڭ جۇ­مىس ىستەۋىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ور­نىق­ت­ىردى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارى. وتكەن كەزەڭ ىشىندە ەلى­مىز نە­گىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجا­نە سايا­سي رەفورمالاردى ويداعىداي ءجۇر­گىز­دى, حا­لىق­ارا­لىق قوعامداستىقتىڭ تولىق قۇ­قىق­تى ءمۇ­شە­سىنە اينالدى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ۇندەۋىندە «ءبۇ­گىندە الەم كوز الدىمىزدا وزگەرىپ جا­تىر. قوعامدىق پروتسەستەردىڭ جەدەلدىگى مەن كۇردەلىلىگى قازاقستاندا دا ۇدەپ كەلە­دى. بولاشاق تاريح ءبىزدىڭ الدىمىزعا ءسوز­سىز قوياتىن جاھاندىق جانە وڭىرلىك قىر كور­سەتۋلەرگە قالاي دەن قويۋ كەرەكتىگىن ءبىز ءبۇ­گىن­نەن باستاپ ويلاۋعا ءتيىسپىز», دەپ اتاپ ءوتتى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلار وزگەردى. بۇل وزگەرىستەر الەمدىك ەكونوميكادا, سول سياقتى وتاندىق ەكونوميكادا بايقالۋدا. مىسالى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان­نىڭ دوللارلىق ماندەگى ىشكى جالپى ءونىمى - 20 ەسە, ورتاشا جالاقى 17 ەسە ءوستى. الەۋمەتتىك سالاعا شىعىستار ىشكى جال­پى ءونىمنىڭ 6 %-نان 10%-عا دەيىن ارتتى. قازاقستان­دىق­تاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72 جاس­قا دەيىن ۇزاردى. 100 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي بەرىلدى. قازاقستان 2007 جىلدان باستاپ يندەكس­تە­لەتىن دەف عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەي­تينگىن­دە ءبىز ءوز جاعدايىمىزدى 61-پوزي­تسيا­د­ان (2007 جىلى) 53-پوزيتسياعا دەيىن (2016 جىلعا قاراي) جاقسارتىپ الدىق. Doinq Business رەيتينگىندە قازاقستان 2007 جىل­دان باستاپ ءوز جاعدايىن 59-پوزيتسيادان 35-پوزيتسياعا دەيىن جاقسارتتى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى دالەلدەيدى. مۇنداي جاعدايدا, ۇكىمەتتىڭ ال­دىن­دا اعىمداعى ماسەلەلەردى جەدەل شە­شۋ مىندەتى تۇر. ۇكىمەتتە بۇل ءۇشىن قا­جەتتى دەربەستىك جانە ەلدە وزگەرىپ جاتقان الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق جاعدايعا دەن قويۋ ءمۇم­كىن­دىگى بولۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى «نۇر وتان» پار­تيا­سىنىڭ حVI سەزىندە مەملەكەت باسشىسى بەل­گىلەپ بەرگەن 5 رەفورما قوعامنىڭ بارلىق قو­عامدىق ينستيتۋتتارىن قۇرىلىمدىق جا­عى­نان جاڭعىرتۋدى تەرەڭدەتىپ, سول ارقىلى ال­دا تۇرعان ماقساتقا جاقىنداي تۇسۋگە با­عىتتالعان. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قار­ساڭىندا ەلباسى ەلىمىز بەن حالقىمىز ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى دامىتۋ – پارلامەنتتى كۇشەيتىپ, ۇكى­مەتتىڭ ەسەپتىلىگى مەن دەربەستىگىن كەڭەيتۋ كە­زەڭىن بەلگىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىمىمەن قۇ­رىل­عان مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى ارا­سىن­داعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى ءجو­نىن­دەگى جۇمىس توبى جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ن.ءا.نازارباەۆ 2017 جىلعى 25 قاڭ­تاردا قازاقستان حالقىنا ارنايى ۇندەۋ جاسادى, وندا مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. بىرىنشىدەن, بۇل كونستيتۋتسيادا بەل­گى­لەنگەن وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەسى. ۇسىنىلىپ وتىرعان تۇزەتۋلەر رەسمي باق-تا بۇ­رىن جاريالانعان جانە ولارمەن بارلىعى تا­نىسا الادى جانە ءوز ۇسىنىستارىن بەرە الا­دى. ەكىنشىدەن, بۇل رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى رەتتەۋ بويىنشا جانە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن قوزعامايتىن وكى­لەتتىكتەرىن تومەنگى دەڭگەيگە بەرۋ ماسە­لە­لەرى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ۇكىمەتكە ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى جانە پارلامەنتتىڭ اعىم­داعى سەسسياسىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونى قابىلداۋ ءۇشىن پارلامەنتتىڭ باسىم جوس­پا­رى­نا ەنگىزۋدى تاپسىردى. ادىلەت مينيسترلىگى قازىرگى ۋاقىتتا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ وسىن­داي زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدە. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى رەتىن­دە­گى مارتەبەسىن ايقىندايتىن جانە كون­ستي­تۋتسيادا كوزدەلگەن رەسپۋبليكا پرە­زي­دەنتىنىڭ وكىلەتتىكتەرىمەن قاتار, ادەتتە, ات­قا­رۋ­شى بيلىك تارماعىنا ءتان مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنا جاتاتىن زاڭنامالى تۇردە بەلگىلەنگەن كوپتەگەن ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق جانە باسقارۋشىلىق وكىلەتتىكتەر بار. وسىعان بايلانىستى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءبىر­قا­تار باسقارۋشىلىق وكىلەتتىكتەرى مەملەكەت پەن قوعامعا قاۋىپ توندىرمەي باسقارۋدىڭ تومەن تۇرعان دەڭگەيىنە بەرىلۋى جانە ۇكىمەت پەن وزگە دە اتقارۋشى ورگانداردىڭ اراسىندا قايتا ءبولىنۋى مۇمكىن. ناتيجەسىندە, جۇمىس توبى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ ۇكىمەت پەن كەيبىر اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلۋى مۇمكىن وكىلەتتىكتەرىنىڭ قايتا ءبولىنۋى بويىنشا 40 شاقتى ۇسىنىس ازىرلەدى. مىسالى, ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلۋى ءمۇم­كىن ەكونوميكا, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ جانە كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىنداعى مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇ­قىقتىق وكىلەتتىكتەرىن قايتا بولۋگە با­عىتتالعان تۇزەتۋلەردىڭ تۇتاس كەشەنى ءازىر­لەندى. بۇل: مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك ماق­ساتتارى ءۇشىن بەرىلۋگە جاتپايتىن وبەكتى­لەردىڭ تىزبەسىن قالىپتاستىرۋ; ولاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ەكو­نو­ميكانىڭ باسىم سەكتورلارىن ايقىنداۋ; كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن ءجا­نە قايىرىمدىلىقتى دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن قۇر­مەت­تى اتاقتار تاعايىنداۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ; رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىن قۇرۋ (ربك); ربك ەرەجەسى مەن قۇرامىن بەكىتۋ; مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن جانە كەيبىر باسقا دا جۇيەلەرىن ايقىنداۋ جونىندەگى فۋنكتسيالار. بۇل ۇكىمەتكە وزىنە جۇكتەلگەن فۋنكتسيا­لار­دى ءتيىمدى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا جانە سول ارقىلى ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا وتى­رىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا سەكتورىن تىكەلەي رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇيىمداستىرۋشىلىق-وكىمدىك سيپاتقا يە جەكەلەگەن وكىلەتتىكتەر بار. مىسالى, مەملەكەتتىك كاسىپورىندار قۇرۋ; تاۋارلاردى, جۇمىستاردى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىنەن تىس جۇرگىزىلەتىن تۇلعانى ايقىنداۋ; مەرەكەلىك كۇندەر تىزبەسىن جانە مەم­لە­كەت­تىك ورگان تۋرالى ۇلگى ەرەجەنى بەكىتۋ ءجا­نە ت.ب. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىرقاتار وكى­لەت­تىكتەرى, جۇمىس توبىنىڭ پىكىرى بويىنشا, پرە­زي­دەنت اكىمشىلىگىنىڭ كەلىسىمىمەن ۇكىمەتتىڭ قۇ­زىرەتىنە بەرىلۋى مۇمكىن. بۇل مەملەكەت باس­شىسىنىڭ ەلدىڭ سىرتقى جانە ىشكى سايا­ساتىندا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىس قابىلەتتىلىگىندە نەگىزگى باسىمدىقتاردى اي­قىن­داۋ بويىنشا فۋنكتسياسىن ساقتاۋمەن باي­لانىستى. جۇمىس توبى وسىندايلاردىڭ قا­تارىنا: - مەملەكەتتىك ورگاندارعا, شەتەلدىك مەكەمە­لەرگە جانە وزگە دە ۇيىمدارعا لاۋا­زىم­دى ادامداردى ىسساپارعا جىبەرۋ ءتارتىبىن اي­قىنداۋدى; - مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءتارتىبىن بەكىتۋدى; - مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە بونۋستار تولەۋ, ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ايقىنداۋدى; - «ب» كورپۋسىنداعى اكىمشىلىك مەم­لە­كەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ لاۋازىمدىق ايلىق­اقىلا­رىنا ۇستەمە بەلگىلەۋدى; - مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس ءوتى­لىن ەسەپتەۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋدى; - قازاقستاننىڭ اۋە كەڭىستىگىن بۇزۋشى اۋە كەمەلەرىنە قارۋ مەن جاۋىنگەرلىك تەحنيكانى قولدانۋ قاعيدالارىن بەكىتۋدى; - قورعالاتىن مەملەكەتتىك وبەكتىلەردىڭ تىزبەسىن ايقىنداۋدى; - جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋدى بەل­گىلى ءبىر مەرزىمگە توقتاتا تۇرۋدى; - سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن سىر­ت­- ­قى تالداۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋدى جاتقىزادى. جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ مىناداي: - ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى قۇ­رۋ جانە جويۋ (اەا), اەا شەكاراسىن ءجا­نە قولدانىس مەرزىمىن ايقىنداۋ, اەا قىزمەتىنىڭ تۇرلەرىن, اەا تۋرالى ەرە­جە­نى, اەا جۇمىس ىستەۋىنىڭ نىسانالى يندي­كا­تور­لا­رىن جانە ولارعا قول جەتكىزە ال­ماۋدىڭ ەڭ ءتو­مەن دەڭگەيلەرىن بەكىتۋ; - مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ سالاسىنداعى قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تۇرلەرىن جانە ولاردى ازىرلەۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋ; - «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» يننو­ۆاتسيالىق كلاستەرىنىڭ قامقورشىلىق كەڭەسىن قۇرۋ, ول تۋرالى ەرەجە مەن ونىڭ قۇرامىن بەكىتۋ; - استانانىڭ ساۋلەت كەڭەسىن قۇرۋ, ونىڭ دەر­بەس قۇرامى مەن ەرەجەسىن بەكىتۋ; - سۋديالارعا كۋالىكتەر بەرۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋ; - ارنايى ۆاليۋتالىق رەجىمدى ەنگىزۋ; - رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن ءازىر­لەۋ ءتارتىبىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قا­رىلۋى تۋرالى جىلدىق ەسەپتى جاساۋ جانە ۇسىنۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ; - ستراتەگيالىق جوسپاردى ىسكە اسىرۋ تۋرا­لى ەسەپتى جاساۋ جانە ۇسىنۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ سياق­تى ارنايى جانە سالالىق فۋنكتسيالاردى ۇكى­مەت پەن جەكەلەگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار دەڭگەيىنە جاتقىزۋ ماقساتقا لايىق ەكەندىگى تۋرالى پىكىرلەرى بىردەي بولعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. فۋنكتسيالاردى وسىلاي اۋقىمدى ءتۇر­دە قايتا قاراۋ تۇتاستاي ۇكىمەتتىڭ ءجا­نە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ جەكە العانداعى جاۋاپ­كەر­شى­لىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن باستى نازارعا الۋ­عا سەبەپشى بولادى. وسىلايشا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جۇمىس ىستەيتىن جاڭا ناق­تى احۋال تۋىندايدى. بۇل مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ­تىڭ ارنايى ۇندەۋىندە ايقىندالعان باسەكە­گە قابىلەتتى ۇلتتىق ەكونوميكانى قالىپ­تاس­تى­رۋ­دا جانە دامىتۋدا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قيسىندى جالعاسى بولىپ تابىلادى.