ءتورت تارابىندا تەكتىلىك پەن رۋح پاتشالىعى سالتانات قۇرعان ۇلى قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرى دا شالقىعان كۇي, توگىلگەن ءان, جوڭكىلگەن جىر بولىپ ەلەستەيدى. الاتاۋدان ارقا توسىنە دەيىنگى الىپ كەڭىستىك, التاي مەن اتىراۋ اراسىنداعى ۇلان-عايىر دالا ۇلى پەرزەنتتەرىنە كەندە ەمەس. ەجەلدەن ەلدىك مۇددە تۇرعىسىندا قوڭىر تىرلىك كەشكەن قازاقتىڭ ءبىر-بىرىمەن جاتتىعى بولماعان. قاسيەتتى قۇبا دالا, ساعىم ورگەن سارى بەل, كەمەرىن تەپكىلەپ اققان كوك وزەن, سىرىن بەرمەگەن قوڭىر قۇم – بارلىعى دا ءوزىنىڭ توپىراعىنان جاراتىلعان پەرزەنتتەرى جايلى تولعانادى.
اتاقتى بالۋان شولاقتىڭ اۋليەاتانىڭ قورداي وڭىرىنە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ «بالۋان شولاق» پوۆەسىندە ايگىلى بالۋان شولاقتىڭ كەنەن ازىرباەۆپەن كەزدەسكەنىن سۋرەتتەيدى. «...كەنەن انگە شىرقاي باستاعاندا, بالۋان ونىڭ كەسكىنىنە قادالا قاراپ, قاتتى دا قالدى. انا جىلى بالالىق لەبى ەسەتىن جىڭىشكە داۋىسى ەندى قالىڭداپ جانە تىم بيىكتەپ كەتكەن ەكەن. بالۋان دۋلاتتا سارىباس دەيتىن اقىندى كورىپ ەدى, ول ءانىن ايعايلاپ باستاپ, وڭ جاق قۇلاعىن قولىمەن بۇراپ-بۇراپ جىبەرەتىن. كەنەن دە سويتەدى ەكەن. بىراق, بۇل سارىباستاي قىلقىنا ايعايلامايدى, ەركىن شىرقايدى, سوندا مۇلتىكسىز قوڭىر داۋىسى جەر-كوكتى جاڭعىرىقتىرىپ, كەڭ دالانى تۇندىرىپ جىبەردى. بالۋاننىڭ باعالاۋىنشا مۇنداي داۋىس, ول ەستىپ جۇرگەن ۇندەردە, ءبىرجان سالدان باسقاعا بىتكەن ەمەس!..» – دەپ ەكى الىپتىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى كورسەتەدى. مۇنداي كەزدەسۋ جاس تا بولسا جاسىنداي بولعان كەنەن اقىننىڭ جادىندا ساقتالىپ, تالاي جىلدار بويىنا جاڭعىرىپ تۇرعان.
«بالۋان شولاق ءوزى ءداۋ, ءانشى, اقىن كىسى ەكەن. قورداي وڭىرىندە بەدەلى زور, قورداي بولىسىنىڭ ارداقتى ادامى, ورىسشا وقىعان, تىلگە جەتىك ەركەباي اۋىلىنا ءتۇسىپ, قوناق بولادى.
شارشى توپ الدىندا ءسوز سويلەگەن بالۋان بىلاي دەيدى:
– ءان كوپ, بىراق ناعىز ورىنداۋشىسىن تاپقان ءان عانا باقىتتى. ءسىزدىڭ ەلدە دە ونەر قۋعان جاس بۋىن كەنەن دەگەن ءانشى بار دەپ ەستىپ ەدىم, مۇمكىن بولسا سول ءانشى بالانى الدىرساڭىزدار ەكەن.
مەن نە دە بولسا ول كىسىنى كورۋىم كەرەك دەپ, قالاي بارۋدىڭ ەسەبىن كەلتىرە الماي جۇرگەنىمدە, ەركەبايدان «تەز جەتسىن» دەگەن حابار كەلدى. كەلسەم, ەل قۇجىناپ جينالىپ جاتىر. التى قانات اق وردا تولى ساۋىقشىلار. ۇلكەندەر ۇيدە, جاستار دالادا, ءبارى ءان تىڭدايدى. مەن دە تىڭداپ وتىردىم. اندەرى اسقاق شىعادى, ءوزىنىڭ دە داۋىسى زور ەكەن. ىنتىعا تىڭدايمىن. كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن ەركەباي مەنى كورە سالا «كەلدىڭ بە؟» دەپ دەرەۋ ۇيگە كىرگىزدى دە:
– مىناۋ كەنەن اقىن, – دەپ تانىستىردى. ول مەنىڭ باس-اياعىما قارادى دا:
– ءا, كەنەن دەگەن ءانشى سەن بە؟ مەن سەنىڭ اندەرىڭدى جولشىباي ءار ەلدەن ەستىپ كەلەمىن, قانە, شىراعىم, شىرقاشى؟ – دەدى. مەن اۋەلى «بوزتورعاي», ونان سوڭ «كوكشولاق», «كوپشىلىك, تىڭدا ءانىمدى» دەگەن اندەرىمەن بىرگە باتىر اعاعا ارناپ:
مەن كەلدىم سالەم بەرە, باتىر اعا,
اتاعىڭ كەڭ جايىلعان سارىارقاعا.
بالا ەدىم, جاڭا تالاپ ىزدەپ كەلدىم
وزىڭنەن سۇرايىن دەپ اقىل, اعا, – دەگەن ءان جولدارىمەن شىرقاپ بەردىم. ول ءۇنسىز تىڭداپ وتىردى دا:
– ءپالى, ناعىز ءانشى ءوز اۋىلدارىڭدا ەكەن عوي, داۋسى دا قۇلاققا جاعىمدى ەكەن, – دەپ ماقتادى. ەركەباي مەنىڭ جايىمدى ءتۇسىندىرىپ:
– بۇل بالانىڭ باعى اشىلماي ءجۇر. ەرتەلى-كەش قوي سوڭىندا جۇرەدى. «قۋ جوقشىلىق ونەرىڭدى ءوسىرۋشى مە ەدى؟» – دەپ جاتىر.
– توبىما قوسىپ, شاكىرت ەتىپ الايىن, – دەدى بالۋان, مەن بولسام:
– ءوزىم جاس, اكەم قارت, – دەپ سىلتاۋ ايتىپ ەدىم, ول تاعى دا:
– ونەر جاستىقتى تالعامايدى, ۇيرەنىپ كەتەسىڭ, ال اكەڭ بولسا, ەل ءىشى عوي, ءبىر شالدى جالعىزسىراتپاس, – دەدى.
مەن باتىر, ءانشى اعامىزدىڭ جانىندا ءبىر ايعا جۋىق بىرگە ءجۇرىپ, نۇرماعامبەت, ولجاباي, نوعايباي, بايبولات, قوسابەك اۋىلدارىنا, تاعى دا باسقا جەرلەردە بولىپ ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتىم. بالۋان شولاقتىڭ تالاي ءانىن ءوزى تانىستىرعان كەزدە شىرقادىم», – دەپ ەسكە الادى ەكەن كەنەن اتامىز سول تاريحي كۇندەردى.
بۇل اڭگىمەنى بىزگە قورداي اۋدانىنداعى كەنەن ازىرباەۆ اتىنداعى ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, اقىننىڭ ۇرپاعى مۇرات كەنەنوۆ ايتتى.
– كەنەن اتامىزدىڭ اقىن عانا ەمەس, اتاقتى ءانشى بولىپ قالىپتاسۋىنا بالۋان شولاقتىڭ ىقپالى زور بولدى. اتاقتى ءانشى ءارى سەرى بالۋان شولاقتىڭ جەتىسۋ وڭىرىنە كەلىپ, ەل ارالاپ ونەر كورسەتىپ, كۇرەسەتىن بالۋانداردى, جاقسى انشىلەردى ىزدەگەنىن جۇرت جاقسى بىلەدى. بالۋان شولاق جاس كەنەنگە ون ەكى ءانىن ۇيرەتىپ, امانات ەتىپ تاپسىرعان ەكەن. بالۋان شولاقتىڭ كوپتەگەن اندەرى ەلگە كەنەن اتامىزدىڭ ايتۋىمەن تاراعان. بالۋان شولاقتىڭ «سارىن», «عاليا», «سەنتيابر», «قۇلان كىسىنەس», «دىكىلدەك», «ىڭعايتوك», «جەلدىرمە», «جاي قوڭىر», «كەنجە قوڭىر», «قوس بارابان», «كوكشەتاۋ», «قوس پەرنە», «سۇرشا قىز», «قوس قالقا» سياقتى تاماشا اندەرى بار. ۇلى ونەرپازبەن بىرگە جۇرگەن ءبىر جازدىڭ ساپارى كەنەن اتامىزعا ولە-ولگەنشە ساباق بولدى. ونىڭ جۇرەگىندە بالۋان شولاققا دەگەن قۇرمەت قالدى, – دەيدى مۇرات كوركەمجان ۇلى.
ۇلىلار ۇندەستىگى قاي ۋاقىتتا دا بولعان. ەكەۋى ەكى داۋىردە ءومىر سۇرسە دە اباي مەن پۋشكيننىڭ, جاقىن پىكىرلەس بولعان شوقان ءۋاليحانوۆ پەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ, شاكارىم مەن تولستويدىڭ, تاعى دا باسقا ۇلى كەمەڭگەرلەردىڭ ۇندەستىگى تاريحتىڭ التىن قازىعى. ال, تالاي الىپتىڭ تابان ءىزى مەن تاعدىرىنىڭ ساۋلەسى قالعان اۋليەاتا وڭىرىندە بولعان بۇل وقيعا – ۇرپاققا ۇمىتىلماس ساباق.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
ءتورت تارابىندا تەكتىلىك پەن رۋح پاتشالىعى سالتانات قۇرعان ۇلى قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرى دا شالقىعان كۇي, توگىلگەن ءان, جوڭكىلگەن جىر بولىپ ەلەستەيدى. الاتاۋدان ارقا توسىنە دەيىنگى الىپ كەڭىستىك, التاي مەن اتىراۋ اراسىنداعى ۇلان-عايىر دالا ۇلى پەرزەنتتەرىنە كەندە ەمەس. ەجەلدەن ەلدىك مۇددە تۇرعىسىندا قوڭىر تىرلىك كەشكەن قازاقتىڭ ءبىر-بىرىمەن جاتتىعى بولماعان. قاسيەتتى قۇبا دالا, ساعىم ورگەن سارى بەل, كەمەرىن تەپكىلەپ اققان كوك وزەن, سىرىن بەرمەگەن قوڭىر قۇم – بارلىعى دا ءوزىنىڭ توپىراعىنان جاراتىلعان پەرزەنتتەرى جايلى تولعانادى.
اتاقتى بالۋان شولاقتىڭ اۋليەاتانىڭ قورداي وڭىرىنە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ «بالۋان شولاق» پوۆەسىندە ايگىلى بالۋان شولاقتىڭ كەنەن ازىرباەۆپەن كەزدەسكەنىن سۋرەتتەيدى. «...كەنەن انگە شىرقاي باستاعاندا, بالۋان ونىڭ كەسكىنىنە قادالا قاراپ, قاتتى دا قالدى. انا جىلى بالالىق لەبى ەسەتىن جىڭىشكە داۋىسى ەندى قالىڭداپ جانە تىم بيىكتەپ كەتكەن ەكەن. بالۋان دۋلاتتا سارىباس دەيتىن اقىندى كورىپ ەدى, ول ءانىن ايعايلاپ باستاپ, وڭ جاق قۇلاعىن قولىمەن بۇراپ-بۇراپ جىبەرەتىن. كەنەن دە سويتەدى ەكەن. بىراق, بۇل سارىباستاي قىلقىنا ايعايلامايدى, ەركىن شىرقايدى, سوندا مۇلتىكسىز قوڭىر داۋىسى جەر-كوكتى جاڭعىرىقتىرىپ, كەڭ دالانى تۇندىرىپ جىبەردى. بالۋاننىڭ باعالاۋىنشا مۇنداي داۋىس, ول ەستىپ جۇرگەن ۇندەردە, ءبىرجان سالدان باسقاعا بىتكەن ەمەس!..» – دەپ ەكى الىپتىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى كورسەتەدى. مۇنداي كەزدەسۋ جاس تا بولسا جاسىنداي بولعان كەنەن اقىننىڭ جادىندا ساقتالىپ, تالاي جىلدار بويىنا جاڭعىرىپ تۇرعان.
«بالۋان شولاق ءوزى ءداۋ, ءانشى, اقىن كىسى ەكەن. قورداي وڭىرىندە بەدەلى زور, قورداي بولىسىنىڭ ارداقتى ادامى, ورىسشا وقىعان, تىلگە جەتىك ەركەباي اۋىلىنا ءتۇسىپ, قوناق بولادى.
شارشى توپ الدىندا ءسوز سويلەگەن بالۋان بىلاي دەيدى:
– ءان كوپ, بىراق ناعىز ورىنداۋشىسىن تاپقان ءان عانا باقىتتى. ءسىزدىڭ ەلدە دە ونەر قۋعان جاس بۋىن كەنەن دەگەن ءانشى بار دەپ ەستىپ ەدىم, مۇمكىن بولسا سول ءانشى بالانى الدىرساڭىزدار ەكەن.
مەن نە دە بولسا ول كىسىنى كورۋىم كەرەك دەپ, قالاي بارۋدىڭ ەسەبىن كەلتىرە الماي جۇرگەنىمدە, ەركەبايدان «تەز جەتسىن» دەگەن حابار كەلدى. كەلسەم, ەل قۇجىناپ جينالىپ جاتىر. التى قانات اق وردا تولى ساۋىقشىلار. ۇلكەندەر ۇيدە, جاستار دالادا, ءبارى ءان تىڭدايدى. مەن دە تىڭداپ وتىردىم. اندەرى اسقاق شىعادى, ءوزىنىڭ دە داۋىسى زور ەكەن. ىنتىعا تىڭدايمىن. كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن ەركەباي مەنى كورە سالا «كەلدىڭ بە؟» دەپ دەرەۋ ۇيگە كىرگىزدى دە:
– مىناۋ كەنەن اقىن, – دەپ تانىستىردى. ول مەنىڭ باس-اياعىما قارادى دا:
– ءا, كەنەن دەگەن ءانشى سەن بە؟ مەن سەنىڭ اندەرىڭدى جولشىباي ءار ەلدەن ەستىپ كەلەمىن, قانە, شىراعىم, شىرقاشى؟ – دەدى. مەن اۋەلى «بوزتورعاي», ونان سوڭ «كوكشولاق», «كوپشىلىك, تىڭدا ءانىمدى» دەگەن اندەرىمەن بىرگە باتىر اعاعا ارناپ:
مەن كەلدىم سالەم بەرە, باتىر اعا,
اتاعىڭ كەڭ جايىلعان سارىارقاعا.
بالا ەدىم, جاڭا تالاپ ىزدەپ كەلدىم
وزىڭنەن سۇرايىن دەپ اقىل, اعا, – دەگەن ءان جولدارىمەن شىرقاپ بەردىم. ول ءۇنسىز تىڭداپ وتىردى دا:
– ءپالى, ناعىز ءانشى ءوز اۋىلدارىڭدا ەكەن عوي, داۋسى دا قۇلاققا جاعىمدى ەكەن, – دەپ ماقتادى. ەركەباي مەنىڭ جايىمدى ءتۇسىندىرىپ:
– بۇل بالانىڭ باعى اشىلماي ءجۇر. ەرتەلى-كەش قوي سوڭىندا جۇرەدى. «قۋ جوقشىلىق ونەرىڭدى ءوسىرۋشى مە ەدى؟» – دەپ جاتىر.
– توبىما قوسىپ, شاكىرت ەتىپ الايىن, – دەدى بالۋان, مەن بولسام:
– ءوزىم جاس, اكەم قارت, – دەپ سىلتاۋ ايتىپ ەدىم, ول تاعى دا:
– ونەر جاستىقتى تالعامايدى, ۇيرەنىپ كەتەسىڭ, ال اكەڭ بولسا, ەل ءىشى عوي, ءبىر شالدى جالعىزسىراتپاس, – دەدى.
مەن باتىر, ءانشى اعامىزدىڭ جانىندا ءبىر ايعا جۋىق بىرگە ءجۇرىپ, نۇرماعامبەت, ولجاباي, نوعايباي, بايبولات, قوسابەك اۋىلدارىنا, تاعى دا باسقا جەرلەردە بولىپ ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتىم. بالۋان شولاقتىڭ تالاي ءانىن ءوزى تانىستىرعان كەزدە شىرقادىم», – دەپ ەسكە الادى ەكەن كەنەن اتامىز سول تاريحي كۇندەردى.
بۇل اڭگىمەنى بىزگە قورداي اۋدانىنداعى كەنەن ازىرباەۆ اتىنداعى ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, اقىننىڭ ۇرپاعى مۇرات كەنەنوۆ ايتتى.
– كەنەن اتامىزدىڭ اقىن عانا ەمەس, اتاقتى ءانشى بولىپ قالىپتاسۋىنا بالۋان شولاقتىڭ ىقپالى زور بولدى. اتاقتى ءانشى ءارى سەرى بالۋان شولاقتىڭ جەتىسۋ وڭىرىنە كەلىپ, ەل ارالاپ ونەر كورسەتىپ, كۇرەسەتىن بالۋانداردى, جاقسى انشىلەردى ىزدەگەنىن جۇرت جاقسى بىلەدى. بالۋان شولاق جاس كەنەنگە ون ەكى ءانىن ۇيرەتىپ, امانات ەتىپ تاپسىرعان ەكەن. بالۋان شولاقتىڭ كوپتەگەن اندەرى ەلگە كەنەن اتامىزدىڭ ايتۋىمەن تاراعان. بالۋان شولاقتىڭ «سارىن», «عاليا», «سەنتيابر», «قۇلان كىسىنەس», «دىكىلدەك», «ىڭعايتوك», «جەلدىرمە», «جاي قوڭىر», «كەنجە قوڭىر», «قوس بارابان», «كوكشەتاۋ», «قوس پەرنە», «سۇرشا قىز», «قوس قالقا» سياقتى تاماشا اندەرى بار. ۇلى ونەرپازبەن بىرگە جۇرگەن ءبىر جازدىڭ ساپارى كەنەن اتامىزعا ولە-ولگەنشە ساباق بولدى. ونىڭ جۇرەگىندە بالۋان شولاققا دەگەن قۇرمەت قالدى, – دەيدى مۇرات كوركەمجان ۇلى.
ۇلىلار ۇندەستىگى قاي ۋاقىتتا دا بولعان. ەكەۋى ەكى داۋىردە ءومىر سۇرسە دە اباي مەن پۋشكيننىڭ, جاقىن پىكىرلەس بولعان شوقان ءۋاليحانوۆ پەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ, شاكارىم مەن تولستويدىڭ, تاعى دا باسقا ۇلى كەمەڭگەرلەردىڭ ۇندەستىگى تاريحتىڭ التىن قازىعى. ال, تالاي الىپتىڭ تابان ءىزى مەن تاعدىرىنىڭ ساۋلەسى قالعان اۋليەاتا وڭىرىندە بولعان بۇل وقيعا – ۇرپاققا ۇمىتىلماس ساباق.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
قوپا مەكتەبىنە قولداۋ كورسەتىلدى
مەكتەپ • كەشە
شاحماتتان رەسپۋبليكالىق چەمپيونات ءوتىپ جاتىر
شاحمات • كەشە
سەمەيدە قۇقىقتىڭ quiz زياتكەرلىك ويىنى ءوتتى
ايماقتار • كەشە
استانادا جۇك كولىگى ورتكە وراندى
وقيعا • كەشە
ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى جوو وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى رەفەرەندۋمدى قولدادى
رەفەرەندۋم • كەشە
جاڭبىر مەن قار, بوران: ەرتەڭ ەلىمىزدە اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
