كووپەراتيۆتەردىڭ كەلەشەگى قانداي؟

اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋدا وڭىرلەر اراسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ تاجىريبەسى ۇلگى بولارلىق. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وبلىستا ەت, ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋدى جولعا قويعان بەس اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى اشىلدى. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە سالىناتىن سالىق كولەمىنە قاراي بۇل كووپەراتيۆتەر ءوز ونىمدەرىنىڭ باعاسىن امالسىز جوعارىلاتۋى مۇمكىن. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە كەيىنىرەك توقتالارمىز, ازىرگە كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ءىسىنىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن بايانداپ وتەلىك. اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىنىڭ جوسپارىنشا, بەس جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى 670 مىڭ­داي شاعىن شارۋاشىلىقتى 1584 اۋىلشارۋاشىلىق كووپە­را­­تيۆى­­­­نە بىرىكتىرۋ قاجەت. ناقتى قاراعاندى وبلىسىندا 97 اۋىلشارۋا­شى­لىق كووپەراتيۆىن قۇرۋ كوز­دەل­­­گەن. بىل­تىرعى جىلدىڭ سو­ڭىن­­دا رەس­پۋب­ليكاداعى وب­لىس­تار ارا­سىن­دا العاشقى بو­لىپ قاراعاندى اي­ما­عىندا 5 كوو­پە­راتيۆ, 230 بور­دا­قى­لاۋ الا­ڭى اشىلدى. 5 كوو­پەرا­تيۆتىڭ قۇرامىندا 115 وتبا­سى­لىق مال بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىل­دى. بۇل ماقسات­قا وبلىس­تىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد 600 ملن تەڭگە بولىنگەن. بيىل بۇل شارۋا­عا 3,5 ملرد تەڭگە قاراس­تىرى­لىپ وتىر. اۋىل شارۋا­شى­لى­عى مينيسترلىگىنىڭ تاپ­سىر­ما­سىنا سايكەس, بۇل قا­را­جات­­قا وبلىس كولەمىندە 740 شا­­­عىن مال بورداقىلاۋ الا­ڭى مەن 37 كوو­پەراتيۆ اشۋ كەرەك. مي­نيستر­­لىك تاپسىرعان با­عىت­تار بويىن­شا جۇمىستار قار­قا­رالى اۋدا­نىن­دا ويداعى­د­اي جۇزەگە اسىرى­لۋ­دا. مۇنداعى بىل­­تىرعى جەتىس­تىك­تەردىڭ ءبىرى – ەگىندى­بۇلاق­تاعى «بالقانتاۋ-اگرو» مال بور­دا­قىلاۋ كووپەراتيۆى. كوو­­­پە­راتيۆ­كە «50 اۋىل» تۇجى­رىم­­د­ا­ماسى نەگىزىندە 68 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلگەن. ەندى كوو­پە­را­تيۆ وڭىردەگى ەت ءوندى­رى­سىن دا­مى­تۋعا كۇش سالماق. اتال­عان تۇجىرىمداما بويىنشا 20 وت­باسىلىق مال بورداقىلاۋ الا­ڭىن اشقان كاسىپكەرلەر 49,5 ملن تەڭگە نەسيە الدى. بۇدان وزگە, ءساۋىر ايى­نان باستاپ جىل سوڭىنا دەيىن اۋدان­دا تاعى ءتورت كووپەراتيۆ قۇرىلماق. دەگەنمەن, اۋىل حالقى بۇل جاڭالىققا ازىرگە ۇركە قاراپ وتىر. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, كووپەراتسيا تۋرالى زاڭناما تولىق جەتىلدىرىلمەگەن. سونىڭ ءبىرى – سالىق ماسەلەسى. قارجى مينيسترلىگى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە قانداي دا ءبىر جەڭىلدىك جاسالادى دەپ وتىرعان جوق. اگرارلىق ۆەدومستۆو مۇ­نى ءتۇسىنىپ, مەملەكەت تارا­پى­­نان بولاتىن قارجىلاي قول­داۋ ءبىرىنشى كەزەكتە وسى كوو­پە­را­تيۆتەردىڭ پايداسىنا جۇم­سالا­دى دەپ سەندىرۋدە. اتال­عان تۇ­جى­رىمدامادا كووپە­راتيۆتەرگە بەس جىل ىشىندە ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا 122 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بەرىلەدى دەلىنگەن. جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ, تەحنيكا مەن قۇرال-جاب­دىقتار ليزينگى سياقتى ماسە­لەلەر وسى قاراجاتتىڭ ءىشى­نەن قاراستىرىلماق. اۋىل شارۋاشىلىعىن قار­جى­لاي قولداۋ قورى جۇرگىزىپ وتىرعان «بەرەكە» باعدارلاماسى اۋىل حالقىن كووپەراتيۆتەرگە تارتۋدا ۇلگى رەتىندە دارىپتەلىپ وتىر. بۇل باعدارلامانىڭ ءمانى – اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس­پەن قامتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە نەسيە بەرۋ. ياعني, اۋىلدىق­تار­عا 54 ايعا جىلىنا 6 پايىز­دىق وسىممەن 4 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيە ۇسىنادى. قارا­جات جاس مال الىپ بورداقى­لاۋ نەمەسە ءسۇت ءوندىرىسىن جول­عا قويۋ ءۇشىن سيىر الۋ ءتارىز­دى ءتيىمدى ماقساتتارعا بەرىلە­دى. بىراق, اتالعان قور­دىڭ نەسيە سۇراعاندارعا قوياتىن شارتتارى بار. ول ءۇشىن اۋىل ەڭبەك­كەرى الدىمەن جەكە كاسىپ­كەر رەتىن­دە تىركەلىپ, ودان كەيىن تاعى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەرا­تيۆى­نە بىرىگۋى كەرەك. وسى شارت­تار­عا كەلىسكەندەر قاراعان­دى وبلىسىنىڭ تەك بەس اۋىلى­نان عانا تابىلدى. ءسويتىپ, بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ روستوۆ پەن گاگارين اۋىلدىق وكرۋگتەرىن­دە, قارقارالى اۋدانىنىڭ ەگىن­دىبۇلاق اۋىلىندا, جاڭاارقا اۋدانىنىڭ تسەليننىي اۋىل­دىق وكرۋگىندە, شەت اۋدانىنىڭ ءوس­پەن اۋىلدىق وكرۋگىندە وب­لىس­تاعى, ءتىپتى رەسپۋبليكا­داعى ال­عاشقى اۋىلشارۋاشى­لىق كوو­پەراتيۆتەرى پايدا بول­دى. ولار­دىڭ قۇرامىنا ەنگەن 115 ەڭبەك­كەر جەلتوقسان­نىڭ اياعىندا اۋىل شارۋاشىلى­عىن قارجىلاي قول­داۋ قورى­نان جالپى سوماسى 278 ملن تەڭگە نەسيە الدى. اۋىل ادامدارىن الدىمەن قى­زىقتىرعانى – مال الىپ وسىرۋگە بەرىلەتىن قاراجات. بۇرىن ءوزىنىڭ جەكە شارۋاشىلىعىندا الاڭسىز مال ءوسىرىپ ۇيرەنگەن ەل ەندى جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەن­نەن كەيىن تابىسىنىڭ تىم قۇرى­عان­دا 10 پايىزىن زەينەتاقى قورى­نا اۋدارىپ وتىرۋعا ءمىن­دەت­تى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىلشارۋا­شى­لىق كووپەراتيۆىنە سا­لىق سالۋ ماسەلەسى دە ءالى تۇبەگەيلى شەشىلمەگەن. ءوز جەر تەلىمى بار اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە قاراستىرىل­عان سالىق جەڭىلدىكتەرى بار دا, اۋىل­شارۋاشىلىق كوو­پەرا­تيۆ­تەرىندە ونداي جەڭىلدىك جوق. ءوز جەر تەلىمى جوق كووپەراتيۆتەر, زاڭعا سايكەس, ەلىمىزدەگى باسقا دا كاسىپورىندار سياقتى تولىق كولەمدە سالىق تولەۋى ءتيىس. ال بۇل اۋىل تۇرعىندارىن شوشىتپاي قويمايدى. بۇكىلالەمدىك بانك­تىڭ ەسەبىنشە, قازاقستانداعى سا­لىق سالماعىنىڭ كوەففيتسيەنتى 2015 جىلى 29,2 پايىزدى قۇراعان. ياعني, قوردان العان نەسيەنىڭ 6 پايىزىنان بولەك تاعى دا ءبىر­شاما ۇستەمە قوسىلىپ, شارۋا ادامدارى تاپقان تابىسىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن سالىققا جۇمساۋعا ءماجبۇر بولادى. وسى جەردە اۋىل حالقىنا نەسيە بەرۋ ءۇشىن ولاردى جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەپ, كووپە­راتيۆكە بىرىكتىرۋدىڭ نە قاجەتى بار دەگەن ورىندى ساۋال تۋىندايدى. سويتسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ناۋقانىنا سەرپىن كەرەك ەكەن دە, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورىنا اۋىل حالقىن جۇمىسپەن قامتۋعا ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتىرمىز دەگەن ەسەپتىلىك قاجەت كورىنەدى. قاراپ وتىرساڭىز, اۋىل حالقىنا شىن مانىندەگى جاناشىرلىق ءالى دە كەمشىن سوعىپ تۇرعان سىڭايلى. عاسىر بۇرىن كولحوز قۇرعانداي كۇشتەپ بىرىكتىرەتىن زامان ەمەس, قازىر اۋىل حالقىنىڭ دا كوزى اشىق. يگى باستامانىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتەر بولسا, حالىق قاشاندا رازى. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى وبلىسى, قارقارالى اۋدانى