جۋىردا اقىندار مەن باتىرلار ەلى اتانعان قاسيەتتى جامبىل اۋدانىندا اقپا-توكپە جىردىڭ سۇلەيلەرى ءسۇيىنباي مەن جامبىل بابامىزدىڭ ۇرپاقتارى باس قوسقان سالتاناتتى كەش ءوتىپ, وندا بەلگىلى جۋرناليست كۇمىسجان بايجاننىڭ «جامبىل ەلىنىڭ جايساڭدارى» اتتى كىتابى تانىستىرىلدى. كەيىنگى جاس ۇرپاققا بەرەر تاعىلىمى بار بۇل ەڭبەكتەن كيەلى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن بي, شەشەن, باتىر, اقىن بابالارى جايلى تولعانىستار, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان بەلگىلى تۇلعالار مەن تانىمال ازاماتتاردىڭ ءومىربايانى جايلى تانىمدىق دەرەگى مول مالىمەت الاسىز.
اكىمى اقىنىن ارداقتاعان ەل ارداقتى دەگەن, جيىندى اشىپ, كىتاپ اۆتورى جايلى جىلى ءسوزىن ارناعان اۋدان اكىمى جانداربەك دالاباەۆ جامبىل جەرى مەن ەلى ەرلىگى مەن ونەرى حالىقتىڭ قازىناسىنا اينالعان ەرەن تۇلعالارمەن تانىمال ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, سولاردىڭ اراسىندا تابيعي دارىنىمەن ەرەكشەلەنىپ, اۋدان ءومىرىنىڭ جارشىسى بولعان ءتول باسىلىم – «اتامەكەننىڭ» شىعارماشىلىق وسۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسقان, اسىرەسە, عاسىرلار توعىسىنداعى قيىن كەزەڭدەردە گازەتتىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭا ءجۇرىپ اتتاي جيىرما جىل باسقارعان, سونداي-اق, ون جىلعا جۋىق اعا باسىلىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ الماتى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قالام تەربەگەن جەرلەستەرى بەلگىلى قالامگەر كۇمىسجان بايجان ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايتىندىعىن ۇلكەن ءىلتيپاتپەن جەتكىزدى.
سونداي-اق, جانداربەك ەرمەك ۇلى بىلتىر جامبىل بابالارىنىڭ 170 جىلدىعى تويلانعان كەزدە جاكەڭ تۋرالى ەنتسيكلوپەديا شىعارۋ جوسپاردا بولعانىن, بۇگىن سول كىتاپتىڭ جارىققا شىعىپ, قولعا تيگەنى جايلى جاعىمدى جاڭالىقتى دا ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇرادى. جانە دە وسى ەڭبەكتىڭ قۇراستىرۋشىسى, جەرلەستەرى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءۋاليحان قاليجانعا حالىق اتىنان العىس ءبىلدىردى.
العاش ەڭبەك جولىن الماتى وبلىسى كۇرتى اۋداندىق «شۇعىلا» گازەتىنەن باستاعان كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزى جۋرناليستىك ەڭبەكتىڭ سان قيلى ساتىسىنان ءوتىپ, شىعارماشىلىق قارىمىن شىڭدايدى. ەكى مارتە جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ العىس حاتىنا يە, الماتى وبلىسى مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ جانە جامبىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان ونىڭ قالامىنان شىققان «كيە», «جاقسىلاردىڭ پارىزى», «كوز ءىلمەيتىن كوڭىل», «سونبەيتىن سەنىم» سىندى كىتاپتارى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىققان تارتىمدى كوركەم دۇنيەلەر.
ال قالامگەردىڭ جاڭادان تۇساۋى كەسىلگەن كولەمدى تۋىندىسى 2003 جىلى العاش جارىق كورگەن «جامبىل ەلىنىڭ جايساڭدارى» كىتابىنىڭ جالعاسى. ءبىرىنشى كىتاپتىڭ العى سوزىندە اۆتور ءبىر عانا كىتاپپەن ويعا العان ماقساتىنىڭ تولىعىمەن جۇزەگە اسپايتىنىن, ەل مەن جەردىڭ وركەندەپ دامۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ازاماتتاردىڭ بارلىعىن قامتي المايتىنىن ايتا كەلىپ, اماندىق بولسا الداعى ۋاقىتتا ويعا العان ءىستى جالعاستىرىپ, جەرلەستەرىنىڭ الدىنداعى پارىزىن ورىندايتىنىن ايتقان ەدى. ەندى, مىنە, سول ۋادەسىنەن شىعىپ, قالىڭ وقىرمانعا جاڭا ەڭبەگىن ۇسىنىپ وتىر.
مۇندا كۇنى كەشە دۇبىرلەپ وتكەن باتىرلار مەن باعلاندار, اۋليە-امبيەلەر, ەلباسىنان باستاپ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, قارىمدى قالامگەرلەر, عىلىم, مادەنيەت پەن ونەر كوگىندە تانىلعان تالانتتار, عارىشكەر, اۋدانعا, وبلىسقا, ەلىمىزگە تانىمال قۇرىش بىلەكتى ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ ءومىر جولدارى تاريحي شەجىرەگە پارا-پار ادەمى تۋىندىعا كەيىپكەر بولعان. سوندىقتان دا بۇل كەش كىتاپ اۆتورىنىڭ عانا ەمەس, ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ دە ءومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولدى.
– اقىندار مەن باتىرلار ەلى دەپ اتالاتىن جامبىل اۋدانىنىڭ تاريحى قازاقتىڭ تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بىزگە تاريح نە ءۇشىن كەرەك؟ وسىندا جاستار كوپ وتىر. ولاردىڭ ءوز ەلىنىڭ تاريحىن تانۋى – ول ءوز ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدىڭ باسى. ونىڭ ۇلگىسىن ەلباسىنىڭ ءوزى دە كورسەتۋدە. ەستەرىڭىزدە بولار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1986 جىلى جامبىل اۋدانىنا كەلگەندە: «مەن حالىقتان داۋىس جيناۋعا كەلگەنىم جوق, ۇلى بابالارىما قۇران وقىتىپ, سولارعا ءتاۋ ەتۋگە كەلدىم», دەپ ۇلى بابالارىن سانامالاي كەلە, كۇنى كەشە دۇنيەدەن وتكەن نۇرعيسا قايدا؟ – دەپ ۇلى سازگەردى ىزدەگەن ەدى. مىنە, سول ۇدە – سول ۇدە. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ شىققان بيىگى قانداي؟ قازاقتىڭ ەتەكتەگى باسى تورگە شىقتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇكىل الەم مويىنداعان ۇلى ساياساتكەر اتاندى, – دەي كەلە, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءۋاليحان قاليجان كىتاپ اۆتورىنا ءوز ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ, «كۇمىسجان – اۋىلىمىزدىڭ, اۋدانىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ جىلناماشىسى» دەگەن باعا بەرە كەتتى.
سونداي-اق, كەش قوناعى كورنەكتى جازۋشى, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى جۇماباي شاشتاي ۇلى اتالمىش ەڭبەكتىڭ قاجەت, كەرەك كىتاپ ەكەنىنە, بۇل دا قالامگەردىڭ كەلەشەك ۇرپاققا سىيلاعان رۋحاني مۇراسى ەكەنىنە توقتالدى. ال جامبىل اۋدانىنىڭ ءوسىپ-وركەندەپ, دامۋىنا ۇلەس قوسىپ, بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان اسكەربەك اباەۆ اعامىز اۋدان اقساقالدارى اتىنان ءسوز الىپ, بۇل ەڭبەكتىڭ ەرتەڭ تاريح بولىپ قالاتىنىن, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ اتا-بابالارى كىمدەر بولعان, كىمدەر ەڭبەك ەتىپ, ماڭداي تەرىن توككەن دەگەندە ەنكتسيكلوپەديالىق مالىمەت الاتىن ۇلكەن دۇنيە ەكەنىن ايتا كەلە, اۋدان ازاماتتارىنىڭ اتىنان سىي-سياپات جاساپ, العىستارىن جەتكىزدى.
تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك دەگەن, حالىق الدىندا ەسەپ بەرىپ, ەلىنە دەگەن جۇرەگىنىڭ جىلۋىن, ىستىق ىقىلاسىن بىلدىرگەن كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزى پەرزەنتتىك پارىزىن وسىلاي اتقارىپ, ەلگە, جەرگە قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى,
ۇزىناعاش اۋىلى
جۋىردا اقىندار مەن باتىرلار ەلى اتانعان قاسيەتتى جامبىل اۋدانىندا اقپا-توكپە جىردىڭ سۇلەيلەرى ءسۇيىنباي مەن جامبىل بابامىزدىڭ ۇرپاقتارى باس قوسقان سالتاناتتى كەش ءوتىپ, وندا بەلگىلى جۋرناليست كۇمىسجان بايجاننىڭ «جامبىل ەلىنىڭ جايساڭدارى» اتتى كىتابى تانىستىرىلدى. كەيىنگى جاس ۇرپاققا بەرەر تاعىلىمى بار بۇل ەڭبەكتەن كيەلى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن بي, شەشەن, باتىر, اقىن بابالارى جايلى تولعانىستار, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان بەلگىلى تۇلعالار مەن تانىمال ازاماتتاردىڭ ءومىربايانى جايلى تانىمدىق دەرەگى مول مالىمەت الاسىز.
اكىمى اقىنىن ارداقتاعان ەل ارداقتى دەگەن, جيىندى اشىپ, كىتاپ اۆتورى جايلى جىلى ءسوزىن ارناعان اۋدان اكىمى جانداربەك دالاباەۆ جامبىل جەرى مەن ەلى ەرلىگى مەن ونەرى حالىقتىڭ قازىناسىنا اينالعان ەرەن تۇلعالارمەن تانىمال ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, سولاردىڭ اراسىندا تابيعي دارىنىمەن ەرەكشەلەنىپ, اۋدان ءومىرىنىڭ جارشىسى بولعان ءتول باسىلىم – «اتامەكەننىڭ» شىعارماشىلىق وسۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسقان, اسىرەسە, عاسىرلار توعىسىنداعى قيىن كەزەڭدەردە گازەتتىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭا ءجۇرىپ اتتاي جيىرما جىل باسقارعان, سونداي-اق, ون جىلعا جۋىق اعا باسىلىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ الماتى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قالام تەربەگەن جەرلەستەرى بەلگىلى قالامگەر كۇمىسجان بايجان ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايتىندىعىن ۇلكەن ءىلتيپاتپەن جەتكىزدى.
سونداي-اق, جانداربەك ەرمەك ۇلى بىلتىر جامبىل بابالارىنىڭ 170 جىلدىعى تويلانعان كەزدە جاكەڭ تۋرالى ەنتسيكلوپەديا شىعارۋ جوسپاردا بولعانىن, بۇگىن سول كىتاپتىڭ جارىققا شىعىپ, قولعا تيگەنى جايلى جاعىمدى جاڭالىقتى دا ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇرادى. جانە دە وسى ەڭبەكتىڭ قۇراستىرۋشىسى, جەرلەستەرى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءۋاليحان قاليجانعا حالىق اتىنان العىس ءبىلدىردى.
العاش ەڭبەك جولىن الماتى وبلىسى كۇرتى اۋداندىق «شۇعىلا» گازەتىنەن باستاعان كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزى جۋرناليستىك ەڭبەكتىڭ سان قيلى ساتىسىنان ءوتىپ, شىعارماشىلىق قارىمىن شىڭدايدى. ەكى مارتە جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ العىس حاتىنا يە, الماتى وبلىسى مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ جانە جامبىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان ونىڭ قالامىنان شىققان «كيە», «جاقسىلاردىڭ پارىزى», «كوز ءىلمەيتىن كوڭىل», «سونبەيتىن سەنىم» سىندى كىتاپتارى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىققان تارتىمدى كوركەم دۇنيەلەر.
ال قالامگەردىڭ جاڭادان تۇساۋى كەسىلگەن كولەمدى تۋىندىسى 2003 جىلى العاش جارىق كورگەن «جامبىل ەلىنىڭ جايساڭدارى» كىتابىنىڭ جالعاسى. ءبىرىنشى كىتاپتىڭ العى سوزىندە اۆتور ءبىر عانا كىتاپپەن ويعا العان ماقساتىنىڭ تولىعىمەن جۇزەگە اسپايتىنىن, ەل مەن جەردىڭ وركەندەپ دامۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ازاماتتاردىڭ بارلىعىن قامتي المايتىنىن ايتا كەلىپ, اماندىق بولسا الداعى ۋاقىتتا ويعا العان ءىستى جالعاستىرىپ, جەرلەستەرىنىڭ الدىنداعى پارىزىن ورىندايتىنىن ايتقان ەدى. ەندى, مىنە, سول ۋادەسىنەن شىعىپ, قالىڭ وقىرمانعا جاڭا ەڭبەگىن ۇسىنىپ وتىر.
مۇندا كۇنى كەشە دۇبىرلەپ وتكەن باتىرلار مەن باعلاندار, اۋليە-امبيەلەر, ەلباسىنان باستاپ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, قارىمدى قالامگەرلەر, عىلىم, مادەنيەت پەن ونەر كوگىندە تانىلعان تالانتتار, عارىشكەر, اۋدانعا, وبلىسقا, ەلىمىزگە تانىمال قۇرىش بىلەكتى ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ ءومىر جولدارى تاريحي شەجىرەگە پارا-پار ادەمى تۋىندىعا كەيىپكەر بولعان. سوندىقتان دا بۇل كەش كىتاپ اۆتورىنىڭ عانا ەمەس, ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ دە ءومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولدى.
– اقىندار مەن باتىرلار ەلى دەپ اتالاتىن جامبىل اۋدانىنىڭ تاريحى قازاقتىڭ تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بىزگە تاريح نە ءۇشىن كەرەك؟ وسىندا جاستار كوپ وتىر. ولاردىڭ ءوز ەلىنىڭ تاريحىن تانۋى – ول ءوز ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدىڭ باسى. ونىڭ ۇلگىسىن ەلباسىنىڭ ءوزى دە كورسەتۋدە. ەستەرىڭىزدە بولار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1986 جىلى جامبىل اۋدانىنا كەلگەندە: «مەن حالىقتان داۋىس جيناۋعا كەلگەنىم جوق, ۇلى بابالارىما قۇران وقىتىپ, سولارعا ءتاۋ ەتۋگە كەلدىم», دەپ ۇلى بابالارىن سانامالاي كەلە, كۇنى كەشە دۇنيەدەن وتكەن نۇرعيسا قايدا؟ – دەپ ۇلى سازگەردى ىزدەگەن ەدى. مىنە, سول ۇدە – سول ۇدە. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ شىققان بيىگى قانداي؟ قازاقتىڭ ەتەكتەگى باسى تورگە شىقتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇكىل الەم مويىنداعان ۇلى ساياساتكەر اتاندى, – دەي كەلە, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءۋاليحان قاليجان كىتاپ اۆتورىنا ءوز ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ, «كۇمىسجان – اۋىلىمىزدىڭ, اۋدانىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ جىلناماشىسى» دەگەن باعا بەرە كەتتى.
سونداي-اق, كەش قوناعى كورنەكتى جازۋشى, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى جۇماباي شاشتاي ۇلى اتالمىش ەڭبەكتىڭ قاجەت, كەرەك كىتاپ ەكەنىنە, بۇل دا قالامگەردىڭ كەلەشەك ۇرپاققا سىيلاعان رۋحاني مۇراسى ەكەنىنە توقتالدى. ال جامبىل اۋدانىنىڭ ءوسىپ-وركەندەپ, دامۋىنا ۇلەس قوسىپ, بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان اسكەربەك اباەۆ اعامىز اۋدان اقساقالدارى اتىنان ءسوز الىپ, بۇل ەڭبەكتىڭ ەرتەڭ تاريح بولىپ قالاتىنىن, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ اتا-بابالارى كىمدەر بولعان, كىمدەر ەڭبەك ەتىپ, ماڭداي تەرىن توككەن دەگەندە ەنكتسيكلوپەديالىق مالىمەت الاتىن ۇلكەن دۇنيە ەكەنىن ايتا كەلە, اۋدان ازاماتتارىنىڭ اتىنان سىي-سياپات جاساپ, العىستارىن جەتكىزدى.
تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك دەگەن, حالىق الدىندا ەسەپ بەرىپ, ەلىنە دەگەن جۇرەگىنىڭ جىلۋىن, ىستىق ىقىلاسىن بىلدىرگەن كۇمىسجان قۇدايبەرگەنقىزى پەرزەنتتىك پارىزىن وسىلاي اتقارىپ, ەلگە, جەرگە قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى,
ۇزىناعاش اۋىلى
سوڭعى جاڭالىقتار
قوپا مەكتەبىنە قولداۋ كورسەتىلدى
مەكتەپ • كەشە
شاحماتتان رەسپۋبليكالىق چەمپيونات ءوتىپ جاتىر
شاحمات • كەشە
سەمەيدە قۇقىقتىڭ quiz زياتكەرلىك ويىنى ءوتتى
ايماقتار • كەشە
استانادا جۇك كولىگى ورتكە وراندى
وقيعا • كەشە
ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى جوو وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى رەفەرەندۋمدى قولدادى
رەفەرەندۋم • كەشە
جاڭبىر مەن قار, بوران: ەرتەڭ ەلىمىزدە اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
