باعا قايتسە تۇراقتانادى؟

ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى ونكۇندىگى حالقىمىزدىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىنە سايعاندا «جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ءۇزى­لەتىن» شاعىنا تاپ كەلەدى. وسىنداي سىني ساتتە كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسى وسكەنى, ارينە, جاق­سى قۇبىلىس ەمەس. قازىرگى كۇنى وسىنداي جاعدايدىڭ ورىن الىپ وتىرعانى  راس. نەندەي قۇبىلىستىڭ دا بەلگىلى ءبىر سەبەبى مەن سالدارى بولماي قالمايدى. ەندەشە قىستىڭ كوكتەمگە ۇلاسار كەزىندە بىرقاتار ازىق-ت ۇلىك باعالارى ءوسۋىنىڭ استارىندا نە گاپ بار؟ كۇندەلىكتى ءىشىپ-جەيتىن تاماعىمىز­دىڭ راتسيونىنا ەت ارالاسپاسا كوڭىلىمىز كونشىمەيتىن حالىق ەمەسپىز بە؟ مىنە, ءدال بۇگىنگى كۇنى باعاسى وسكەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ءبىرى دە وسى ەت جانە ەت ونىمدەرى. مۇنىڭ باستى سەبەبىن جەرگىلىكتى جەردە, رەسپۋبليكانىڭ شالعاي اۋداندارىندا مالدى ىڭعايلى باعامەن ساتىپ الاتىن قۇرىلىمداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ىزدەگەنىمىز ورىندى. وسى ولقىلىقتى تۇتىنۋشىلار مەن ءونىم وندىرۋشىلەر اراسىندا جۇرگەن دەلدالدار مەن الىپساتارلار ءوز پايدالارىنا جاراتىپ كەتىپ ءجۇر. ءسوز جوق, بۇل ءوز كەزەگىندە باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. ەكىنشىدەن, ايتالىق, باتىس قازاق­ستان وبلىسى رەسەيدىڭ ورىنبور, ساراتوۆ, سامارا, ۆولگوگراد جانە استراحان قالا­لارى­مەن ىرگەلەس قونىستانعان. ءبۇ­گىندە رەسەيدە ەت باعاسى قازاق­ستان­مەن سالىس­تىرعاندا الدەقايدا قىمبات. مى­سالى, ەلىمىزدىڭ باتىسىندا قازاقستانعا ەڭ ج­ا­قىن رەسەي قالاسى – سامارا ورالدان 250 شاقىرىم. مۇندا ءبىر كيلو سيىر ەتىنىڭ باعاسى ۇلتتىق ۆاليۋتا­مىزعا شاققاندا 1500 تەڭگە تۇرادى ەكەن. ءيا, قايتكەندە دە رەسپۋبليكانىڭ شەكارالىق وڭىرلەرى رە­سەي­دىڭ الگى كورشىلەس قالالارىنداعى جو­عارى-تومەن باللدى وزگەرىستەردەن سىرت قا­لا الماي­دى. ءسوز جوق ىرگەلەس ەلدەگى جو­عارى باعانىڭ بىزدەرگە دە اسەر ەتۋى تابيعي قۇبىلىس. بۇل ءجايت باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋى­نە ىقپال ەتەتىنى دە ەكى جاقتى با­رىس-كە­لىس, الىس-بەرىس كەزىندە ايقىن بايقالىپ ءجۇر. ارينە, سولاي ەكەن دەپ ءىس-ارەكەتسىز  وتىرۋعا تاعى دا بولمايدى. وسى ورايدا ورال وڭىرىندە ازىق-ت ۇلىك باعالارىن تۇ­راقتاندىرۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى بەل­گىلەنگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. مۇنىڭ ءبى­رىنشىسى, رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندەگى كوم­مۋنالدىق رىنوكتاردىڭ الەۋەتى مەن ءمۇم­كىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ تۇر­عى­­­سىنان تۋىندايدى. ورال وڭىرىندە دە وسىنداي قادامدار ىسكە اسىپ كەلەدى. ايتالىق سوڭعى جىلدارى مۇندا «ەل ىرىسى» اتتى كوممۋنالدىق رىنوكتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ, ول قايتادان جاڭعىرتىلدى.  وسىنداعى مال سويۋ تسە­حى ارقىلى سويىلعان مال ەتى تىكەلەي ساۋ­دا سورەسىنە جونەلتىلەدى. جوعارىدا ايتىلعان الەكەدەي جالاڭداعان الىپ­سا­تار­لار مەن دەلدالداردىڭ تۇتىنۋ­شىلار مەن ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ورتا­سىنا تۇسۋىنە, وسى ەكى ورتادان قىرۋار پايدا تابۋىنا وسىلايشا توسقاۋىل قويىلا باستادى. ەت پەن ەت ونىمدەرى باعاسىن تۇراقتاندىرۋدىڭ باستى ءبىر جولى دا وسى بولماق. ايتسە دە تاۋار ءوندىرۋشى بەلگىلەگەن و باستاعى باعانى ءونىمدى وتكىزۋ, ساتۋ كەزىندە ۇستاپ قالۋ كەي جاعدايلاردا مۇمكىن بولماي وتىرعانىن دا اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. ايتالىق, تەرەكتى اۋدا­نى­نىڭ پويما اۋىلىندا ورنالاسقان كۇنباعىس مايىن شىعاراتىن زاۋىت ءوز ونىمدەرىن ورال قالاسىنىڭ 600-دەن استام ساۋدا ورىن­دا­رىنا جانە قالا بازار­لارىنا شىعارادى. ءازىر ءونىم مۇنداعى جابدىقتاۋشىلارعا 240-255 تەڭگەدەن جەتكىزىلىپ ءجۇر. «باتىسكۇنباعىس» اق ديرەكتورى مۇرات جاركەەۆتىڭ ايتۋىن­شا, دۇكەن يەلەرىمەن باعانى كوتەرمەۋ جونىندە كەلىسىم-شارتتار جاساۋ قولعا الىنعان. بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر بىرقاتار ساۋدا ورىندارى سوعان قاراماس­تان باعانى 30-35 پايىزعا كو­تەرىپ جىبەرگەنىن ايعاق­تايدى. مۇنىڭ ءوزى وسى ارقىلى دەلدال دۇكەندەر قىپ-قىزىل پايدا تاۋىپ وتىر دەگەن ءسوز. شىنتۋايتىنا كەلگەندە جەرگىلىكتى كۇنباعىس مايىنىڭ باعاسى وزگە ەلدەردەن اكەلىنگەن وسى تەكتەس ءونىم­دەر­مەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما تومەن. ال جوعارىدا ايتىلعان جايتتەر ونىڭ قولدان كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى.  ءبىز بۇل ارادا ولاردىڭ ازىق-ت ۇلىك باعالارىن تۇراقتاندىرۋ ىسىندەگى قولعا الىپ وتىر­عان ىستەرىن جوققا شىعارۋ نيەتىنەن اۋ­لاق­پىز. كەرىسىنشە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان باسشىلارى قالىپتى باعانى ۇستاپ تۇرۋدىڭ جان-جاقتى جولدارىن ىزدەستىرۋ ۇستىندە. سونىڭ ءبىرى جارمەڭ­كە­لەر وتكىزىپ, ونىڭ تۇراقتى سيپات الۋىن قاداعالاۋ, وسىنداي تاسىلمەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ تومەن باعامەن ساتىلىمىن ۇيىمداستىرۋ بولىپ وتىر. – جارمەڭكەگە جەڭىل تۇسىنىكپەن قا­راۋعا بولمايدى. ول – ەرىككەننىڭ ءىسى ەمەس. تۇپتەي كەلگەندە جارمەڭكە باعا­نى تۇراق­تاندىرۋدىڭ تاپتىرماس ءبىر جولى. تۇر­عىن­داردى ساپالى ءارى قول­جە­تىمدى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتۋدى مۇرات تۇتا­تىن مۇنداي شارانىڭ ءباسى قاشاندا بيىك. جارمەڭكەلەر وتكىزۋ ار­قىلى ءبىز سيىر ەتىنىڭ كيلوسىن 750, جىل­قى ەتىن 800 تەڭ­گەدەن تۇتىنۋ­شى­لار­عا ۇسىنۋعا قول جەت­كىزە الدىق. وسىن­­داي جولمەن كوممۋ­نال­دىق رى­نوكتا بالىق, قۇس ەتى, كوكونىس جۇ­مىرتقا ساتىلۋدا. مۇندا بەلگىلەنگەن باعا ورتالىق كوتەر­مە ساتىپ الۋ رى­نوگىمەن سالىس­تىر­عاندا 40-50 تەڭگەگە تومەن, – دەدى گازەت تىلشىسىنە جوعارىدا اتال­عان «ەل ىرىسى» بازارىنىڭ ديرەك­تورى جانىبەك قاجىعاليەۆ. ءيا, باعا ءوسىپ بارادى دەپ اتتانداۋ قيىن شارۋا  ەمەس. ايتسە دە سونىڭ اس­تارىنا تەرەڭ تالداۋلار جۇرگىزىپ, باعا­نى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارا­لار بەلگىلەي بىلگەن ءوڭىر باسشى­لارى­نىڭ مەرەيى قاشاندا ۇستەم. ورال ءوڭى­رىن­دەگى بۇگىنگى بەلگىلەنگەن باعدار­لامالار, مىنە, وسى ارناعا باعىتتالعان. تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى.