تاسقالا تاعىلىمدارى

ۇرپاق تاربيەسى ۇرىمتال. ونى قانداي كەزەڭدە دە كوزدەن تاسا, كو­ڭىلدەن قاعابەرىس قالدىرۋعا بول­ماي­دى. بۇگىنگى بالا – ەرتەڭگى اعا, قالىپتاسا كەلە دارا تۇلعا بو­لا­دى. بالالىق ءداۋىردى باستان كەشپەگەن, ونىڭ الۋان ءتۇرلى وتكەلىنەن وتپەگەن ەشكىم جەر بەتىندە جوق بولسا كەرەك. سودان دا شىعار, الاش­­تىڭ ارىس ۇلى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ: «بالام دەگەن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن» دەپ وسيەت اي­تاتىنى. جۋرناليست جول ساپارعا شىق­قاندا ەكى كوزى تورتەۋ بولىپ, بار مەن جوقتى, كەم مەن كەتىكتى تۇگەن­دەپ جۇرەدى. وتكەن جىلى اق­جا­يىق وڭىرىنە ىسساپارمەن بارعاندا تاسقالا اۋدانىنا سوققانىمىز بار ەدى. تاقياداي توڭكەرىلگەن شا­عىن توبەلەردىڭ باۋرايىنا ورىن تەپكەن تاسقالا كەنتىنە تاياپ بەرگەندە, وتكەن عاسىر­دا­عى ويراندى سوعىستىڭ قاسىرەتىن بۇكىل بولمى­سىمەن تاس بەينەدە ۇق­تىرىپ وتىرعان انا الدى­مىز­دان شىقتى. توڭىرەگىندەگى قارا ءمار­مارعا جا­زىلعان ەسىمدەر, تۇ­عىردا تۇرعان بەينەلەر ونىڭ ۇر­پا­عىنداي ەلەستەپ, ايالى الا­قا­نى­مەن 1775 بوز­داقتىڭ بەتتەرىنە قون­عان شاڭدى كۇندىز-ءتۇنى اقجاۋ­لى­عىنىڭ ۇشى­مەن ءسۇرتىپ,  ىزعار مەن ىستىققا پانا بولىپ وتىر­عان­داي اسەر قال­دىردى. اۋدان ورتالىعىنداعى رۋحاني دۇنيەلەردى كورگەندە ارعى-بەرگى ۇلت تاريحى كوز الدىڭا كەلگەندەي بولدى. سوناۋ جىلدارى سالىنىپ, قالىبىن بۇزباعان اتشاپتىرىم اۋماقتاعى ستاديون, ءبىر زامان­دا­رى اتاقتا مارشال گەورگي جۋكوۆ ات تىزگىنىن تارتقان, عاسىردان اسا ۋا­قىتتى ارتقا تاستاعان پويىز بە­كەتىنىڭ ءۇيى, جۇزدەگەن ۇرپاققا ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتىپ جات­قان «ساۋلەت» مەكتەپ-گيمنازياسى, ساز مەكتەبى – ءبارى دە زامان تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرىپ تۇر ەكەن. ۇس­تاز­دارى دا, وقۋشىلارى دا ىزەت پەن يناباتتى. ۇل مەن قىزدىڭ تاع­دىرىن بىزگە سەنىپ تاپسىرىپ وتىر, ەندەشە سوعان ساي بولۋىمىز كەرەك دەگەن مۇعالىمدەردىڭ ءومىر­لىك ۇستانىمى مەن تالپىنىسى ءبىراز جۇرتقا ۇلگى بولارلىقتاي. ءاسى­رەسە, كەنتتەگى بالالاردىڭ مەكتەپتەن تىس جۇمىس ورتالىعىن ارا­­لاعانىمىزدا, وقۋشىلاردىڭ جان­عا جاققان تىنىس-تىرشىلىگىنە ءتانتى  بولدىق. – بالانىڭ تەرىس جولعا ءتۇسۋى باقىلاۋسىزدىقتان بولادى. ولار­دى وي-ساناسىن وسىرەتىن, تالعامىن ارتتىرىپ, تالانتىن وياتاتىن تا­قى­رىپتار بويىنشا بالاپانداي باۋلىپ وتىرۋ كەرەك. سوندا عانا ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «ءبىلىم – باقتىڭ جىبەرمەيتىن قازىعى, ءبىلىمسىز باق – الدەكىمنىڭ ازىعى» دەپ ايتقانداي, ۇل مەن قىز بىلىمگە ۇمتىلادى. وزگە پايداسىز الاڭ قى­لىقتارعا بارمايدى. ونىڭ ءۇس­تىنە وي ولشەمىنە ساي جۇمىسقا ءبىر­­تىندەپ تارتۋ ولاردىڭ قابىر­عاسىن قاتايتىپ, بۇعاناسىن بەكىتەدى. پايدالى ءىستى وسە كەلە كادە­سىنە جاراتادى, پايداسىز ىستەن بو­يىن اۋلاق سالادى. ءبىزدىڭ ورتا­لىق­تىڭ العا قويعان باستى ماق­ساتى وسىنداي يدەيالارعا نەگىزدەلگەن. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي ءىس-شا­را­لار ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا دا دايەك­تەلگەن, – دەيدى ورتالىق ديرەك­تورى سۆەتلانا مۋسينا. مەكتەپتەن تىس ۇيىم جۇمى­سى­مەن تانىسقانىمىزدا وقۋشى­لار­دىڭ كوركەم-ەستەتيكالىق, عى­لى­مي-تەحنيكالىق, ەكولوگيالىق-بيو­لوگيالىق, تۋريستىك ءول­كەتانۋ, ءاس­كەري-پات­ريوتتىق تاقى­رىپ­تار بو­يىن­شا قوسىمشا ءبىلىم بە­رۋدەگى قادامدارى تەك تەوريالىق با­عىت­­تا عانا ەمەس, ناق­تى تاجىريبەدە ءدا­يەكتەلگەنىنە كوز جەت­كىزدىك. وعان جو­عا­رىداعى تاقىرىپتار بويىن­شا بولىنگەن سىنىپ بولمەلەرىن­دە­گى دۇنيەلەر كۋا بولعانداي. مۇ­نىڭ ءبارى مەكتەپتە العان ءبىلىمدى مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا جۇزەگە اسى­رۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. ءاسى­رەسە, جەكە تۇلعانىڭ قالىپتا­سۋى­نا, كاسىپ­تىك باعدارىن ايقىنداۋعا, شىعار­ماشىلىقپەن ەڭبەك ەتۋگە, قوعام­دا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋگە, ازا­مات­تىق سانا-سەزىمنىڭ, مادە­نيەت­­تى­لىكتىڭ قالىپتاسۋىنا, سالا­ماتتى ءومىر سالتىن تانىپ بىلۋگە, بوس ۋا­قىتتى مازمۇندى ۇيىمداس­تىرۋعا ولشەۋسىز سەپتىگىن تيگىزەتىن مەكتەپتەن تىس ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ ءتىر­لىگىن ەرلىككە پارا-پار دەۋگە تۇراتىنداي. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, وقۋشىلاردىڭ ءوز ەركىمەن تاڭ­­داۋىنا سايكەس تالاپكەرلەردىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن شىڭ­داۋ­عا 6 قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ پەدا­گو­گى, ولارعا قوسا ءبىر پسيحولوگ, كوپشىلىك جۇمىستى ۇيىم­داس­تىرۋ­شى, جالپى سانى 8 ادام ەڭبەك ەتسە, ولار جىل سايىن 5-تەن 18-گە دەيىنگى 1600 وقۋشىعا قوسىمشا ساباق بەرەدى ەكەن. مۇنداي يگىلىكتى ءىس اتا-انا­لار­دىڭ قولداۋىنسىز اتق­ارىل­ماي­تى­نى بەلگىلى. ءبىر قۋانارلىعى, اۋدان ورتالىعىنداعى اتا-انالاردىڭ بار­­لىعى دا كوركەمدىك ەستەتي­كا­لىق با­عىتتا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە تال­پىنعان پەداگوگتاردىڭ قادامىن قولداپ, ءار وقۋشىعا مۇنداي ءىس پسي­حولوگيالىق جاعىنان ۇلكەن دەم بەرىپ, تەحنيكالىق جانە شى­عار­ماشىلىق شەبەرحانالاردا بوي­­لارىنداعى تالانتىن كورسەتۋگە, ىزدەنە كەلىپ, بال بارماعىنان ونەر دۇنيەسىن تۋعىزۋعا, ءوزى كۇن كەشىپ جاتقان تابيعات-انانى ايالاۋعا, ونىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن بۇز­باي ساقتاۋعا, لاستانۋىنا جول بەر­مەۋگە, ۇلتتىق قۇندى­لىق­تار­دىڭ قۇنىن تانىپ بىلۋگە مولىنان مۇمكىندىك جاسايدى دەگەن باي­لام­عا دەن قويىپتى. اسىرەسە, ۇر­پاق­تار اراسىنداعى ساباقتاستىق, ناق­تىلاي تۇسسەك ۇلتتىق ءداستۇر ار­قاۋى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ونەر, ۇلكەندى سىيلاپ, كىشىگە قامقور بولۋ, ءتىلدىڭ قادىرىنە جەتىپ, ءدىلدىڭ قاسيەتىن ۇعۋ جايى ءبىرىنشى كەزەككە قويىلىپتى. ءبىز وسى تاقى­رىپ­تار بويىنشا شەبەرحانالاردى ارا­لاپ كورگەندە, باستاۋ سۋىنداي ءمولدىر ۇل مەن قىزدىڭ ويىنان ءورىلىپ شىققان ورنەكتى دۇنيە­لەر­دى كوردىك. مىسالى, «سۋرەت», «شى­­عار­ماشىلىق شەبەرحانا» ءۇيىر­­­مە­لەرىنە قاتىسقان وقۋشى­لار­دىڭ قولىنان شىققان الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەر جۇرەگىڭە جىلى­لىق قۇيادى. ولاردىڭ ويىنان ءورىس الىپ, قاعاز بەتىنە تۇسكەن الۋان ءتۇرلى جان-جانۋارلاردىڭ بەينە­لەرى­نىڭ كوبى وزدەرى سەكىلدى بالاڭ كەيىپتە. بۇعان قوسا, تازالىقتىڭ, ادال­دىق­تىڭ, پاكتىكتىڭ سيمۆولىنا اينال­عان اققۋ بەينەلەرى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. بۇعان قوسا, وقۋ­شى­­لار­دىڭ قولىمەن ۇيىمداستى­رىل­عان ولكەتانۋ مۇراجايىنداعى عاسىر­لار قويناۋىنان سىر شەرتەتىن كو­نە زات­تاردىڭ ءوزى كوز جاۋىن الا­دى. ولار تۋرالى جاز­عان مالىمەتتەر ۇل­تى­مىز­­دىڭ ارعى-بەرگى تاري­حى­­نان مول مالىمەت بەرەدى. تابي­عات­تىڭ جاناشىرى بولۋدى كىشكەنتاي كەزدەرىنەن بويلارىنا دا­رىتىپ, ويلارىنا قوندىرعان وقۋ­شى­لار­دىڭ بۇل تاقىرىپتاعى سۋرەتتەرى دە ادەمى. اۋداننىڭ ءور­كەن­دەۋىنە ۇلەس قوسقان ارداقتى اتا-انا­لارى­نىڭ, سۇراپىل جاۋدان جەرى مەن ەلىن, ۇرپاعىنىڭ بولا­شاعىن قور­عا­عان قاس باتىرلاردىڭ ارتىندا قالعان جادىگەرلەرىنەن, سۋرەتتەرىنەن, كىتاپتارىنان, وزگە دە قۇندى بۇيىمدارىنان جاساق­تاعان ءبول­مە­دەن كوپ سىر ۇققان­دايسىڭ. – قازىر وقۋشىلاردىڭ اراسىن­دا جۇرتتى الاڭداتىپ وتىرعان جايسىز ماسەلەلەر از ەمەس. ونىڭ ىشىندە وزىنە-ءوزى قول سالۋ سەكىلدى جۇرتىمىزعا جات قىلىق تا بار. ءبىز وسىنداي سۇمدىقتان ساقتان­دى­رۋ ءۇشىن «جاس پسيحولوگ» ءۇيىر­مە­سىن ۇيىمداستىرىپ, ۇل مەن قىز­عا ءومىر­دىڭ قىمبات ەكەنىن ۇعىن­دىرۋ­دامىز. مۇنىڭ ار جاعىندا رۋحاني ادامگەرشىلىكتىڭ, پاتريوتتىق سە­زىم­نىڭ جاتقانىن تۇسىندىرۋدەمىز. وسىنداي جۇمىستى الەۋمەتتىك-پە­داگوگيكالىق باعىتتاعى «جاس قى­ران» كلۋبى بويىنشا اۋدان­ى­مىز­دىڭ 15 مەكتەبىندەگى بالالاردىڭ بىرلەستىكتەرى ارقىلى جۇزەگە اسى­رۋدامىز. قىزمەتتىڭ بۇل ءتۇرى ءوس­كەلەڭ ۇرپاقتىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىنە, ازامات بولىپ قالىپ­تا­سۋى­نا, دارىندى بالالاردىڭ شى­عۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز وسىن­داي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كوزگە تۇسكەن تالانتتى بالالاردى وزىمىزدە عانا تاربيەلەپ قويماي, وبلىس, رەسپۋبليكا كولەمىنە شى­عا­رۋعا دا تالپىنىس جاساۋدامىز. ءيا, جان-جاقتى ەستەتيكالىق ءتار­بيە بەرۋدە,  سۇلۋلىققا, تازالىققا ۇيرەتۋدە, ءار جاستىڭ كەۋدەسىنە ادامگەرشىلىك رۋحىن دارىتۋدا مەك­تەپتەن تىس ۇيىمنىڭ اتقارا­تىن ءرولى ەرەكشە. ارينە, مۇنداي جۇمىستىڭ جۇيەلى ءجۇرۋى قارجىعا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇر­عى­دان كەلگەندە, اۋدان باسشىلى­عى, اسىرەسە اكىم وتەمىس مىرزا­عا­ليەۆ ۇرپاققا قامقور بولۋدا بار مۇمكىندىكتى جاساپ كەلەدى. تاياۋدا عانا عيماراتىمىز كۇردەلى ءجون­دەۋ­دەن ءوتىپ, وقۋشىلار ءبىر ءسات سپورتپەن اينالىساتىن جاڭا ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, قاجەتتى قۇ­رال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ءبىزدىڭ ەندىگى بار مىندەتىمىز وسى جاعدايدى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, مەكتەپتەن تىس ۇيىمنىڭ جۇمىسىن زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ەرتەڭگى تۇتقاسىن ۇستايتىن تۇلعاسى بيىك, تۇعىرى مىقتى جاستاردى قالىپتاستىرۋ, – دەيدى ورتالىق باسشىسى سۆەتلانا قاپانقىزى. سۇلەيمەن مامەت. باتىس قازاقستان وبلىسى, تاسقالا اۋدانى.